De machtige grizzly — een moordenaar of een slachtoffer?

Heeft de grizzlybeer terecht de naam een woeste moordenaar te zijn? Een interview met David Hamer, research-medewerker van de universiteit van Calgary in Alberta (Canada) en momenteel gestationeerd in het Waterton Lakes National Park, werpt licht op deze vraag.

Hoe lang maakt u al studie van grizzlyberen?

Ik begon in 1971 en met uitzondering van de jaren ’74 en ’75 ben ik er tot op vandaag mee doorgegaan.

Hoe gaat u bij dit onderzoek te werk?

Hier in Waterton vingen de parkwachters een grizzly-wijfje dat jongen bij zich had. Ze brachten een halsband met een zendertje bij haar aan en noemden haar Bertha Beer. Dat gebeurde in juni 1981. Het volgende jaar vingen de parkwachters een ander wijfje zonder jongen. Ze kreeg ook een halsband om en haar naam is Ruby Beer. Nu volgen wij hun bewegingen door de radiosignalen te peilen.

Wat is het doel van het project?

We bestuderen de eetgewoonten van grizzlyberen, het gebruik dat ze van hun woongebied maken en hoe hun betrekkingen tot mensen zijn.

En hoe zijn hun betrekkingen tot mensen?

Voor onze beide met een zendertje uitgeruste beren geldt tot op zekere hoogte dat ze mensen uit de weg gaan of negeren. Ruby Beer komt meestal niet op de paden en blijft buiten de kampeerterreinen. Bertha Beer gebruikt de paden wel en loopt een heel enkele keer ook wel eens door een kampeerterrein heen, maar valt geen mensen lastig en komt niet aan hun voedsel of rugzakken. Dat strekt haar tot eer, want een beer is werkelijk een heel nieuwsgierig dier. Als ze naar die rugzakken toe zou lopen en ze zou onderzoeken en er voedsel in zou ruiken, zou ze mensen met voedsel in verband kunnen brengen. Wanneer beren eenmaal geleerd hebben dat rugzakken voedsel betekenen en dat trekkers rugzakken dragen, zullen sommige van hen de trekkers de rugzak van de schouders willen afhalen of kampeerterreinen opkomen om naar voedsel van kampeerders te zoeken, en daar kunnen verwondingen uit voortvloeien.

De beer zoekt dus naar voedsel en is niet zomaar boosaardig in de aanval?

Inderdaad, als het een wat wij noemen afval-beer is. Als de voorschriften waarschuwen geen wilde dieren te voederen, dan is dat niet om de pret van de bezoekers te bederven. Die regels zijn er om zowel de bezoekers als de dieren te beschermen. Als wilde dieren worden gevoederd, verliezen ze hun angst voor mensen en dan gebeuren er soms ook ongelukken. Wanneer de beren leren dat de aanwezigheid van mensen voedsel kan betekenen, gaan ze misschien mensen en hun bezittingen onderzoeken als een mogelijke voedselbron — zoals in de zeldzame gevallen waarin beren een tent binnendringen of mensen uit hun slaapzak trekken en het bos in slepen als iets wat mogelijk voedsel kan opleveren.

Mensen die beren voederen, tekenen daarmee wellicht het doodvonnis van de beren omdat de parkwachters die dieren later misschien moeten afmaken omdat ze te gevaarlijk zijn om in leven te laten.

In andere situaties kan het zijn dat een beer reageert op wat hij als een bedreiging beschouwt. Misschien bent u binnen de door hem getolereerde afstand doorgedrongen en is hij van streek. Of het kan een moederdier met jongen zijn, dat denkt dat u haar kleintjes in gevaar brengt.

Als iemand zich diep in wild gebied bevindt en een grizzly op zich af ziet komen, en hij voelt zich bedreigd, wat moet hij dan doen?

Laat ik allereerst zeggen dat de beste voorzorgsmaatregel bestaat uit gehoorzamen aan de wet die het voederen van wilde dieren, in het bijzonder van beren, verbiedt. Men moet zich ook op een juiste manier van afval ontdoen. Misschien denkt u wel: ’Ik zal mijn afval begraven.’ Dan zet later iemand anders zijn tent op die plek, een beer komt langs, ruikt het begraven afval en verscheurt de tent om bij het afval te komen. Er zouden op zo’n moment mensen in die tent kunnen slapen! Dit is werkelijk gebeurd in een provinciaal park in Brits Columbia.

Maar om op uw vraag terug te komen, u vroeg . . . ?

Wat moet iemand doen als hij een agressieve beer tegenkomt?

Tja, . . . een agressieve beer. Wat zou iemand moeten doen? Dat hangt zo van de situatie af. Elke beer, elke situatie is verschillend. Misschien zijn de problemen in het algemeen in twee soorten te verdelen. In het ene geval hebt u te maken met een agressieve beer die om de een of andere reden door uw aanwezigheid heel erg van streek is. In de andere situatie gaat het om een beer die zijn vrees voor mensen is kwijtgeraakt en die u of uw rugzak als een bron van voedsel beziet.

Als stelregel geven: ’Indien u een beer ziet, doe dan alsof u dood bent’, punt uit, gaat ook niet altijd op. Maar soms lukt het wel. Misschien is een beer woedend omdat u hem te dicht bent genaderd, zijn „persoonlijke ruimte” bent binnengedrongen. In dat geval zou men het beste kunnen doen alsof men dood is. U neemt de bedreiging weg door niet meer op te vallen, niet meer actief te zijn.

Ik ken een voorval dat twee vissers binnen de persoonlijke ruimte van een grizzlybeer waren gekomen. Eén deed net alsof hij dood was, de ander vluchtte. De beer rende met een vaart van zo’n 50 kilometer per uur langs de man die zich niet had verroerd en achtervolgde degene die vluchtte en bracht hem ernstige verwondingen toe.

En wat te doen in het andere geval dat u noemde?

Dat was dat een vrijpostige beer op zoek is naar voedsel. Als u zich dan voor zijn voeten neerwerpt en doet alsof u dood bent, is het net alsof u zegt: ’Hier ben ik, eet me maar op!’ Wat zal de beer anders gaan doen dan kijken of u wel of niet eetbaar bent? Ik denk dat het bij een beer die naar voedsel zoekt, niet zo’n goed idee is om te doen alsof u dood bent. Beter is als u een rugzak of een tas hebt, deze op de grond te zetten en zelf achteruit te gaan.

Op sommige momenten is het misschien zelfs het beste om weerstand te bieden aan de beer — niet dat u het kunt winnen van de beer, maar de tegenstand kan wellicht zijn sluimerende vrees voor de mens doen ontwaken en ervoor zorgen dat hij wegvlucht.

Ik heb gelezen over moeilijkheden met grizzlyberen in het Glacier Park in Montana — mensen toegetakeld, een arm afgebeten, misschien zelfs iemand gedood. Is dit het park waar men het meeste gevaar loopt door een grizzly gewond te raken?

Men heeft in het park enkele problemen gehad, maar dat waren er heel weinig. Zulke gebeurtenissen zijn echter sensationeel en trekken publiciteit. Het Glacier Park heeft een behoorlijk grote populatie grizzlyberen en in de dieper gelegen gedeelten komen veel trekkers. Niettemin ligt het aantal ongevallen er heel erg laag. Verslaggevers laten zich echter al gauw meeslepen door de nogal bloederige en gruwelijke details over hoe een grizzly iemand kan toetakelen.

Is de grizzlybeer zo aan zijn naam van „moordenaar” gekomen?

Ja, door sensatie-journalisten. Natuurlijk is het een bloederig onderwerp, maar dat is een auto-ongeluk ook. Mensen raken daar afschuwelijk door verminkt, maar zij houden er niet van daarover te lezen — iedereen maakt van auto’s gebruik. Maar ze lezen gretig de sensatieverhalen over aanvallen van grizzlyberen en gaan dan denken dat er achter elk bosje één op de loer ligt, klaar om te voorschijn te springen en hen te grijpen.

Een parkwachter in het Glacier Park heeft pas nog onderzocht hoeveel dodelijke ongelukken zich in het park hebben voorgedaan sinds het werd geopend. Ik geloof dat het er ongeveer 150 waren. Drie procent daarvan was door beren veroorzaakt. Negenenveertig procent kwam door verdrinkingen en doordat mensen van de rotsen vielen. Het aantal doden door auto-ongelukken lag ook behoorlijk hoog.

In de Verenigde Staten vinden jaarlijks vijftigduizend mensen de dood bij ongelukken met motorvoertuigen, maar dat weerhoudt mensen er niet van auto te rijden, niet waar?

Ja, dat klopt, en velen willen zelfs geen veiligheidsgordels dragen!

En roken?

Ja, roken. Dat geeft een interessant beeld van de menselijke natuur, vindt u niet? Tienduizenden zijn voortdurend bezig met dingen die hun dood kunnen veroorzaken, terwijl zij dat kunnen voorkomen, en zij vinden dat gewoon; maar zodra een grizzly één persoon doodt, is dat in het hele land voorpaginanieuws.

In werkelijkheid is het veeleer de mens die doodt en is de grizzly het slachtoffer. Vanwege de activiteiten van de mens is de grizzly een bedreigde soort geworden. Grizzlyberen hebben een groot, ongerept, niet door mensen bevolkt woongebied nodig om in leven te kunnen blijven, maar de mens heeft ze in kleine geïsoleerde gebieden teruggedrongen.

Hoeveel leefruimte hebben ze nodig?

Ze moeten grote afstanden afleggen om voedsel te vinden. Een grizzly-mannetje kan een territorium hebben van meer dan duizend vierkante kilometer, het wijfje misschien twee- tot driehonderd vierkante kilometer. De grizzly is werkelijk een opmerkelijk schepsel, maar hij moet van een afstand bewonderd worden. Hij is onvoorspelbaar. Het zijn schepselen die grote kracht bezitten en vrees inboezemend zijn, niettemin kunnen ze heel teder voor hun jongen zijn. Maar doordat mensen erop staan ze te voederen, verliezen ze hun natuurlijke vrees voor de mens en dan beginnen de moeilijkheden voor zowel mens als beer.

Wat zijn enkele van de dingen die men geobserveerd heeft in de levensloop van de beer: de paring, hoe vaak ze jongen hebben, hoe lang de jongen bij de moeder blijven en andere interessante feiten?

Het grizzly-wijfje krijgt haar jongen — meestal twee maar soms één of drie — tijdens de overwintering. De jongen blijven normaal gesproken tijdens de eerste en de tweede zomer bij de moeder en in de derde zomer laat ze hen gaan en zal ze opnieuw paren en de vierde zomer heeft ze een nieuw stel jongen.

Gedurende de overwintering eet of drinkt ze helemaal niets, en toch is ze in staat haar jongen ongeveer drie maanden te zogen. Op zich genomen is dat al een fysiologische prestatie, maar het is niets vergeleken bij het veel verbazingwekkender wonder dat ze gedurende deze hele overwinteringsperiode geen ontlasting heeft en niet urineert!

Trouwens, de Mayokliniek heeft de chemische processen in het bloed en ook andere fysiologische proces en van de overwinterende zwarte beer bestudeerd. Als de beer zo’n vijf maanden niet urineert, terwijl er zich geen giftige stikstofverbindingen in zijn bloed ophopen, zouden hun nierpatiënten dan niet hetzelfde kunnen doen?a

Er is nog iets bijzonders met de grizzly-moeder. De paartijd is in mei, juni of heel vroeg in juli, en de jongen worden in januari of februari geboren. De draagtijd is echter veel korter, want als een berin van 180 kilo jongt, weegt het kleintje slechts zo’n 450 gram — gelukkig voor haar. Hoe zou een moederbeer die niet eet, een jong van zo’n 27 pond kunnen zogen, of twee of drie van die knapen? Ze heeft dus heel klein kroost van bijna een pond, of twee of drie pond als ze een tweeling of drieling heeft. Ruby kwam trouwens afgelopen lente uit haar overwintering met slechts één jong.

Het fysiologische mechanisme dat het wijfje gebruikt om zulke kleine nakomelingen te krijgen, en toch zo’n schijnbaar lange dracht te hebben van, laten we zeggen, juni tot februari, heet uitgestelde implantatie. Het embryo nestelt zich niet eerder in de wand van de baarmoeder dan aan het eind van november of december. De werkelijke dracht duurt dan slechts ongeveer twee maanden. Vandaar de heel kleine nakomelingen.

Dat is werkelijk verbazingwekkend! Nu een andere vraag: Ik heb gehoord dat de voeding van de grizzlybeer voor 95 procent plantaardig is. Welke planten zijn dat?

De beren komen in de lente naar buiten als er nog helemaal niets groens te vinden is en graven naar wortels, bollen en knollen. Ze zullen ook de bessen van vorig jaar eten — in het bijzonder de beredruif. Het suikergehalte daarvan verdubbelt in de loop van de winter vanwege het vriezen en dooien en de bessen bevatten in de lente twee keer zoveel suiker als in de herfst. En wanneer de groene plantengroei uitkomt, zult u de beren zien grazen net als herten of elanden — alleen maar grazen, grazen, grazen.

Eten ze gras?

Ja, grassen en zeggen. Ze volgen voornamelijk de smeltende sneeuw en eten dan de jonge scheuten als die verschijnen. Ze kunnen alleen maar het hele malse groen eten. Ze beschikken niet over de vierdelige maag, de bacteriën en ééncellige organismen van de herkauwers, zodat ze de cellulose, de houtachtige plantevezels, niet kunnen verteren.

In het Waterton Lakes National Park eten beren ook allerlei schermbloemigen en aan het einde van de zomer schakelen ze wellicht over op het opgraven van knollen. In de herfst vormen bessen dé hoofdschotel.

Mieren of larven onder rotsen of in rottende bomen, hebben die nog veel te betekenen als voedsel?

Ik vermoed dat de belangrijkheid daarvan ligt in vitaminen en noodzakelijke aminozuren en dat soort zaken, omdat ze qua volume geen belangrijk deel van de voeding uitmaken. Grizzlyberen staan ook bekend om het opgraven van grondeekhoorns en marmotten en andere gravende knaagdieren.

Het bekendst is natuurlijk dat beren bessen eten. In de herfst zullen ze vaak 24 uur per dag bezig zijn met het eten van bessen. Zich volstoppend met die heerlijk zoete traktatie nemen de beren werkelijk in gewicht toe — een pond of meer per dag. Het is dé kans voor ze om het vet op te slaan dat ze de winter door zal helpen. Hun vetlaag groeit tot een dikte van wel twintig centimeter.

Hoe zwaar zijn de grootste grizzly-mannetjes?

Gemiddeld genomen zijn ze twee keer zo zwaar als de vrouwtjes. Vele worden 270 tot 320 kilo. Hier in het Canadese Rotsgebergte zou een ongewoon groot mannetje in de kracht van zijn leven, tegen het eind van oktober net de 450 kilo kunnen bereiken!

Als hij dus zijn image van „moordenaar” zou waarmaken . . .?

Dan zou hij heel wat schade kunnen aanrichten! Gelukkig beantwoordt deze kolossale vegetariër niet aan zijn sensationele image van een bloeddorstige moordenaar. Jammer genoeg is het de mens die in zijn behandeling van dieren meer aan die beschrijving voldoet.

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 17]

In de lente en het begin van de zomer wanneer het gras heel mals is, ziet men grizzlyberen grazen als vee