De Britse monarchie — kan ze de jaren ’80 overleven?
Door Ontwaakt!-correspondent in Engeland
SINDS het onheilsjaar 1914 zijn zo’n dertig monarchieën van het wereldtoneel verdwenen. Uit onvermogen of uit onwil hebben ze zich niet aangepast aan de snelle, ingrijpende veranderingen die zich over de hele aarde op het gebied van bestuur hebben voorgedaan. Onder de overlevenden bevindt zich het Huis Windsor, het Britse koningshuis. Gedurende deze kritieke periode heeft het de processen van democratisering niet in de weg willen staan maar daarentegen de eervolle doch beperkte rol van nationaal ’ornament’ aanvaard.
Toch rijzen er vragen betreffende de toekomst ervan. Is voortzetting van een monarchale regeringsvorm, van een koningshuis, belangrijk voor het land? Zijn de kosten daarvan acceptabel in deze dagen van hoge werkloosheid en geldgebrek? Welke voordelen zijn eraan verbonden? Wil het volk dat de monarchie blijft? Zulke vragen worden net zo goed gesteld door de voorstanders van de monarchie als door haar tegenstanders. Misschien hebt u zelf ook over deze vragen nagedacht.
Luister uit voorbije tijden
De Britse monarchie bestaat reeds langer dan duizend jaar. In die tijd steeg Engelands ster totdat ze als wereldmacht groter was dan enig andere macht vóór haar. Toen smolt de autocratische macht van de vroegere absolute vorst weg naarmate het parlement sterker werd en een vaste greep op de regering kreeg. Bovendien gaf Engeland in een paar decennia van deze twintigste eeuw haar koloniën de vrijheid, voegde ze samen in een Gemenebest van onafhankelijke naties en trok zich terug binnen de grenzen van haar eigen kusten. Van haar vroegere luister is heel weinig overgebleven. Het weinige dat er nog is, leeft voort in de monarchie.
Even herleeft het verleden in de pracht en praal waarmee elk jaar de zitting van het parlement wordt geopend. Vergezeld van andere leden van de koninklijke familie rijdt de koningin in een vergulde koets, geëscorteerd door de schitterend geüniformeerde soldaten van haar Household Cavalry, naar het Westminster Palace. Met groot ceremonieel vertoon worden dan de lagerhuisleden van het House of Commons naar het Hogerhuis, het House of Lords, ontboden. Daar spreekt de koningin vanaf haar troon een door haar regering opgestelde rede uit waarin het programma voor de komende zittingsperiode wordt uiteengezet. De oude tradities worden met zorg nageleefd.
Soms doet zich een gelegenheid voor nog groter prachtvertoon voor. Misschien hebt u een televisiereportage gezien van het huwelijk van de prins van Wales op 29 juli 1981. Het was een magnifiek schouwspel. Elf rijtuigen met een escorte van vierenzestig ruiters brachten het koninklijke bruidspaar en hun verwanten van Buckingham Palace naar St. Paul’s Cathedral. Ongeveer een miljoen mensen, waaronder duizenden uit andere landen, stonden langs de route. Zo’n 700 miljoen kijkers, een zesde van de wereldbevolking, konden via de televisie een pracht en praal aanschouwen zoals in deze tijd nog maar zelden voorkomen. De natie vond het schitterend.
De koninklijke familie kreeg er een lid bij, de prinses van Wales, al spoedig na de koningin de populairste van hen allen. Vervolgens zag de natie met grote belangstelling uit naar de geboorte, in juni 1982, van haar eerste kind, William, die na de huidige erfgenaam, prins Charles, de volgende in de troonsopvolging is geworden.
Rol van een monarch
Wat houdt de rol van de koningin als constitutioneel monarch in? Pears Cyclopaedia verklaart: „Volgens de wet is zij hoofd van de uitvoerende macht, een integrerend deel van de wetgevende macht, hoofd van de rechterlijke macht, opperbevelhebber van de strijdkrachten en wereldlijk hoofd van de Church of England. In de praktijk is de rol van de koningin zuiver formeel; zij regeert maar bestuurt niet. In alle belangrijke aangelegenheden handelt zij alleen op het advies van haar ministers. Zij speelt echter nog steeds een belangrijke rol als symbool, in haar capaciteit van staatshoofd en hoofd van het Gemenebest.”
Wat heeft de koningin de hele dag te doen? Haar activiteiten, en die van andere leden van de koninklijke familie, staan dagelijks vermeld in de hofcirculaire van sommige dagbladen, en kunnen dus precies nagegaan worden door het publiek. Een lezer van de London Times heeft voor het jaar 1981 alles eens opgeteld en schreef in een brief aan de krant dat de koningin in 1981 meer dan 400 verplichtingen is nagekomen, variërend van officiële bezoeken in binnen- en buitenland tot audiënties, investituren, ontvangsten van ambassadeurs, wekelijkse bezoeken van de premier, enzovoort. Zij leest beknopte rapporten die haar inlichten over de afspraken en verplichtingen die op haar agenda staan, alsook officiële rapporten en verslagen van kabinetszittingen, en zij krijgt vele stukken te ondertekenen. Het is duidelijk dat zij een druk schema heeft. De algemene opinie is dat de koningin haar taak zeer plichtsgetrouw vervult. Ongetwijfeld is zij Engelands belangrijkste ambassadrice tijdens bezoeken aan andere landen. Een opinieonderzoek, uitgevoerd door Marplan, bracht aan het licht dat de 774 hierover geënquêteerde personen haar een gemiddeld cijfer van 9,1 (op een schaal van 10) toekenden voor haar werk.
Wat andere leden van de koninklijke familie betreft, prins Philip, echtgenoot van de koningin, en prins Charles, de troonopvolger, hebben beiden een volle agenda. De koningin-moeder, weduwe van George VI en inmiddels over de tachtig, behartigt ook vele officiële functies.
Soms wordt de vraag gesteld of het wel nodig is dat leden van het koninklijk huis bij al dit soort gelegenheden aanwezig zijn. Kan een of andere plaatselijke waardigheidsbekleder, een burgemeester bijvoorbeeld, niet voor de gewenste „presentie” zorgen? De organisatoren van dergelijke evenementen vinden van niet. Wanneer er koninklijke personen aanwezig zijn, komt er veel meer publiek. Voor het koningshuis blijkt een belangstelling te bestaan die anderen niet oproepen. En er moet gezegd worden dat de aanwezigheid van de koningin of anderen van de koninklijke familie bij zulke gelegenheden de ministers van haar regering bevrijdt van heel wat tijdrovend ceremonieel.
Het Britse publiek in het algemeen beziet de monarchie dus als een soort familie-erfstuk. Hoewel zij er grote waarde aan toekennen en er graag mee pronken, wordt hun dagelijkse leven er niet door beïnvloed. Maar er worden wel bezwaren gehoord tegen de bedragen die het kost dit staats-erfstuk te handhaven!
Wat zijn dan de kosten?
Ieder jaar is er in het parlement ruzie, en een heleboel daaruit voortvloeiende publiciteit, over het onderhouden van de koninklijke familie. De aanleiding is steeds opnieuw het debat over de „civiele lijst”. Dit is het geldbedrag dat de regering wil toekennen om de hofhuishouding het komende jaar te laten functioneren. Deze civiele lijst bestaat uit twee delen: één deel betreft het bedrag voor de koningin, het andere gaat over voorzieningen voor sommige andere leden van de koninklijke familie.
De lijst voor de koningin is voor 1982/83 met 8 procent verhoogd tot een bedrag van £3.541.000 (meer dan ƒ 16 miljoen), waarvan ongeveer driekwart is bestemd voor salarissen van personeel in de hofhuishouding, van privé-secretaresses tot schoonmaakpersoneel. De civiele lijst voor 1982/83 voorziet ook in £767.000 voor zeven andere leden van het koninklijk huis. Bovendien wordt er door regeringsdepartementen nog £15 miljoen besteed aan onderhoud van paleizen, het koninklijk jacht, de koninklijke luchtvloot van zes toestellen, de koninklijke trein, enzovoort.
Toch schijnt de natie niet al te veel bezwaar te maken tegen deze enorme bedragen voor het onderhoud van de monarchie. Bij de eerder genoemde Marplan-enquête zei 76 procent dat de voordelen van de monarchie opwegen tegen de kosten van het instandhouden ervan.
Maar niet iedereen denkt er zo over. The Times berichtte dat één parlementslid had gezegd dat de voorgestelde civiele lijst „laat zien hoe ze zijn: een hebzuchtig, inhalig stel die niets hebben bij te dragen tot een oplossing van alle problemen waaronder het land gebukt gaat. De tijd nadert snel dat het volk zal opstaan in een revolutie”. Maar als het volk dat van plan was, heeft het tot dusver weinig of geen neiging in die richting getoond.
Rol in de Church of England
De koningin is wereldlijk hoofd van de Engelse Staatskerk, hetgeen louter een symbolische zaak is. Zij bekleedt geen kerkelijke functies. De geestelijke en bestuurlijke leider is de aartsbisschop van Canterbury. Wanneer er een nieuwe aartsbisschop of bisschop gekozen moet worden, of een van hen naar een belangrijker bisdom overgeplaatst moet worden, worden er door een uit zestien personen bestaand lichaam, de Crown Appointments Commission, twee namen voorgelegd aan de premier, die op zijn beurt een hiervan aan de koningin aanbeveelt. Onlangs kwam de bisschopszetel van Londen vacant. De commissie kwam met een aanbeveling van twee namen, maar de premier streepte beide door en deed de koningin een ander voorstel. „Het hoofd van de kerk gaf op constitutionele gronden toe.” Het is dus duidelijk dat, in dit opzicht althans, de huidige koningin zichzelf niet beziet als een nieuwe Henry VIII, haar voorganger op de Engelse troon, die zich bezighield met kerkelijke aangelegenheden.
Wat denken de Britten?
De huidige populariteit van de monarchie is in niet geringe mate te danken aan het gezinsleven van de koningin en prins Philip en hun vier, inmiddels volwassen, kinderen. Velen zien hierin iets vertrouwds en goeds, iets waarmee zij zich graag identificeren; het is geruststellend een koninklijke familie te hebben die er blijk van geeft toegewijd en verenigd te zijn.
Het grote aantal jonge koningskinderen en neven en nichten die nu de volwassenheid bereiken, deed een schrijver echter opmerken dat men niet moet wachten totdat al dezen oud genoeg zijn om ook op grond van de civiele lijst voor een geldbedrag in aanmerking te komen, maar dat „het aanbeveling verdient om na te denken over de rol, omvang en grootte van de Koninklijke Familie”. Dit zou wel eens een netelig probleem kunnen opleveren.
Waarschijnlijk wel de belangrijkste reden waarom de Engelsen redelijk content zijn met hun monarchie, is hun ingeboren, conservatieve respect voor instellingen die lange tijd hebben gefunctioneerd. Zij zijn eraan gewend en voelen niet veel voor verandering. Zij zijn van mening dat de monarchie stabiliteit en continuïteit verschaft in een veranderlijke wereld. Zij voelen er niets voor hun staatshoofd onderworpen te zien aan de grillige uitkomsten van de verkiezingscampagnes waaraan zij hun politici onderwerpen. Zij maken zich geen zorgen over de macht van de vorstin omdat zij volgens de grondwet weinig macht heeft. In plaats daarvan zien zij haar als een stabiliserende factor tegenover de politici die komen en gaan volgens de wensen van de kiezers. Zij schrijven aan de Kroon geen verantwoordelijkheid toe voor de economische toestand van het land, met zijn drie miljoen werklozen. Dat is een zaak voor de politici. Niettemin bestaat er gezien de huidige verpletterende werkloosheid wel heel wat kritiek ten aanzien van de hoge kosten van het onderhouden van zo vele leden van de koninklijke familie.
Ten aanzien van de toekomst gelooft The Economist dat „de monarchale democratie voor Engeland de meest democratische regering zal blijven omdat een opinieonderzoek vorig jaar [1980] liet zien dat 86% van de Britten het zo wil, en er in deze eeuw nog geen 86% goedkeuring zal komen voor enig door een politicus geleid alternatief”. Het lijkt dus duidelijk dat het Engelse volk er tevreden mee is het bestuur te laten uitoefenen door degenen die zij kiezen maar als hun staatshoofd een erfelijk vorst te hebben.