Ballet — louter gratie en schoonheid?
WELLUIDENDE melodieën vullen het theater en terwijl ik met gespannen verwachting toekijk, gaat het doek op en onthult een middeleeuws dorp ergens in Oost-Europa. Het corps de ballet van het Guaira Theater uit Curibita in Brazilië geeft een opvoering van wat velen beschouwen als het grootste van alle romantische klassieke balletten — Giselle.
De vloeiende melodie gaat weldra over in een levendige wals, terwijl Giselle en andere dorpsbewoners dansen op het feest van hun druivenoogst. Het verhaal gaat over een jong meisje dat hartstochtelijk graag wil dansen en over de tedere liefde tussen haar en hertog Albrecht. Terwijl zij een bevallige pas de deux dansen, bereidt de weemoedige schoonheid van de muziek het publiek voor op een tragedie. Haar vreugde verkeert in waanzin, die uitmondt in haar dood. Dan wordt zij in de gedaante van een geest met Albrecht herenigd, om van middernacht tot de dageraad te blijven dansen.
Hoe komt het dat zoveel mensen zich zo aangetrokken voelen tot dit en andere balletten? Wat is ballet nu eigenlijk precies?
Het ballet en zijn geschiedenis
Ballet is een combinatie van verschillende kunstvormen. Musici componeren de muziek. Beeldende kunstenaars schilderen of ontwerpen de decors en de kostuums. De schrijver bedenkt het verhaal. Dikwijls is de schrijver tevens de choreograaf. Met zijn kennis van de bewegingen van het lichaam en van de danstechniek geeft hij het ballet (van het Italiaanse woord ballare, dansen) gestalte. Ten slotte brengen de geschoolde dansers het verhaal ten tonele.
In 1581 voerde Catharina de Medici, koningin van Frankrijk, met haar hovelingen het eerste ballet op waarvan een verslag bewaard gebleven is. Sedertdien bleef het een vorm van amusement voor de Europese adel door de adel.
Koning Lodewijk XIV, die zelf dol op dansen was, stichtte in 1661 de Académie Royale de Danse. Maar het was de Italiaanse choreograaf Carlo Blasis die de Code van Terpsichore formuleerde en de vijf uitgangsposities voor de voeten vastlegde. Ten slotte gingen in de loop van de 19de eeuw de vrouwen op hun tenen of spitzen dansen. Alle technische vaardigheden waren in harmonie met de natuurlijke lichaamslijnen. De danser moest schoonheid van lijn en vloeiendheid door beweging tot uitdrukking brengen.
Europese vorsten nodigden Franse en Italiaanse choreografen en dansers uit om balletten op te richten aan hun hof. Filippo Baccari bood zijn diensten niet aan de adel aan, maar bij wijze van experiment aan het Weeshuis van Moskou. Het overtrof de stoutste verwachtingen. Van de 62 leerlingen brachten 24 het tot solodanser. Het weeshuis werd de bakermat van het Bolsjoi en het fundament voor het ballet in Rusland.
Weldra was het de choreografen niet meer voldoende om het oog te bekoren. Dauberval, een bekende choreograaf uit de 18de eeuw, zei: „Ik wil de harten winnen.” Balletten die daarin slagen, zijn tegenwoordig nog altijd in trek. Giselle raakt de diepste van alle menselijke emoties — want „liefde is even sterk als de dood”. — Hoogl. 8:6.
De strenge eisen van de ballettechniek
De eerste les begint aan de bar met de vijf uitgangsposities. Vervolgens worden de spieren verstevigd en soepel gehouden door dagelijkse oefeningen. De pezen worden tot het uiterste gerekt om grotere lenigheid te bereiken. Het lichaam ontwikkelt het vermogen zich met de grootst mogelijke snelheid, beheersing, behendigheid, sierlijkheid en lichtvoetigheid te bewegen. Zoals ik uit eigen ervaring heel goed weet, is alleen door dagelijkse oefening die volmaaktheid in evenwicht, precisie en schoonheid van beweging te bereiken.
Het duurt tien jaar om een bekwaam klassiek balletdanser te worden. Dat vereist hard werken, discipline en toewijding aan de kunst. Toch heeft elke generatie slechts enkele werkelijk begaafde dansers. Zoals de choreograaf George Balanchine opmerkte in The Dance Has Many Faces (De dans heeft vele gezichten): „Grote dansers worden geboren. Geen leraar kan wonderen verrichten, noch kunnen jaren van training van een onbegaafde leerling een goede danser maken. Wellicht kan men een zekere technische bekwaamheid verwerven, maar niemand kan ooit ’een uitzonderlijk talent verwerven’. Ik ben er nooit prat op gegaan dat ik een ongewoon begaafde leerling had. Een Pavlova is leerlinge van niemand behalve van God.”
Voordelen en mogelijke gevaren
Fysiek gesproken brengt het ballet een volmaakt functioneren van ledematen en gewrichten tot uitdrukking. Wanneer het wordt beoefend met daarop geselecteerde kinderen, kan het leiden tot fysieke vooruitgang. Een kromme houding kan met deskundige hulp worden verbeterd. Kinderverlamming die met spierzwakte gepaard gaat, kan gecorrigeerd worden door jarenlange balletoefeningen. Een van de grootste ballerina’s van Brazilië is haar carrière op die manier begonnen en Alicia Markova is met haar balletopleiding begonnen om haar platvoeten te corrigeren.
Aan de andere kant is ballet voor mensen met bepaalde lichaamsafwijkingen niet gezond. Een lichte ruggegraatsverkromming kan na slechts drie maanden oefenen ontaarden in een blijvende lichaamsafwijking. Ook is het niet aan te bevelen voor kinderen met een spreid- of holvoet, met te smalle voeten en weinig of geen boog, of met o- of x-benen ten gevolge van rachitis.
Ook kunnen er problemen rijzen wanneer jonge mensen thuis gaan trainen. Waarom? Omdat de meeste moderne woningen vloeren met plavuizen, parket, marmer, beton of vinyl hebben en die geven niet mee; maar wat nodig is, is een houten vloer die van nature veert. Dansen op een oppervlak dat niet meegeeft, kan schade toebrengen aan spieren, pezen en gewrichten en kan de ruggegraat doen verstijven, wat spasticiteit ten gevolge kan hebben.
Anderzijds kunnen ritmisch dansen en muziek een heilzame uitwerking op de geest hebben, wanneer het goed gebeurt. Op een medisch nog niet verklaarde wijze kan het beoefenen daarvan ertoe bijdragen een negatieve instelling te verdrijven en een positiever kijk op te wekken. Balletmuziek wordt zelfs gebruikt als therapie voor geesteszieken.
Verschaft alle ballet aanbevelenswaardig kijkgenot?
Het hedendaagse ballet geniet de voordelen van een techniek die in de loop van meer dan 300 jaar werd ontwikkeld. Hoewel sommige scholen trouw blijven aan de traditie, zijn er andere die zowel danser als kunst misbruiken. Sommige moderne choreografen gaan te ver en eisen dat de dansers hun lichaam op tegennatuurlijke wijze forceren. Een choreograaf die zijn dansgroep niets ontziend tot nieuwe prestaties aanzette, zei: „Wij hebben alle regels met voeten getreden.”
Ook ondergaat het morele aspect van het hedendaagse ballet de invloed van de huidige maatstaven. Oleg Kerkinsky schreef in The World of Ballet (De wereld van het ballet): „In het verleden werd het ballet dikwijls beschouwd als een vertoon van mooie meisjes voor vermoeide zakenlieden en rijke aristocraten; die tijden zijn voorbij, maar nog steeds zijn er veel mensen die in de eerste plaats om dergelijke redenen naar een balletuitvoering gaan. Het ligt voor de hand dat van fysiek gezonde jonge mensen in korte balletkostuumpjes of strakke tricots een sterk erotische werking uitgaat; dat wordt tegenwoordig dikwijls nog beklemtoond door de opzettelijk suggestieve en sensuele bewegingen die door veel moderne choreografen worden ontworpen.”
In het ballet De wonderbaarlijke mandarijn gebruiken drie boeven een jong meisje als prostituée en er wordt in de geest van de balletbezoeker geen twijfel aan gelaten dat haar bewegingen de geslachtsdaad suggereren. Dat is niet wat mensen met gezonde morele maatstaven willen zien. Zij houden zich daarentegen aan de christelijke maatstaf die de bijbel in Filippenzen 4:8 aanbeveelt: „Al wat rechtvaardig is, . . . eerbaar, . . . welke deugd er ook is . . . blijft deze dingen bedenken.”
Andere dramatische balletten kunnen zowel onderhoudend als leerzaam zijn. In De verloren zoon ziet de balletbezoeker heel duidelijk waar de boze krachten zich doen gelden. In het ballet Salomé steekt de goddeloosheid van Herodes sterk af tegen de morele zuiverheid van Johannes de Doper.
Het ballet was bedoeld om schoonheid van beweging uit te drukken en veel van de klassieke stukken weten dit te combineren met thema’s die de gezonde emoties aanspreken. Balletten zoals De schone slaapster, Het zwanenmeer en Coppélia hebben de meeste gezelschappen op hun vaste repertoire staan.
Ballet of iets anders? — Een wijs besluit
De meeste voorstellingen geven geen complete balletten maar zogenaamde divertissementen. Dikwijls zijn dat gedeelten uit beroemde balletten. Zo kennen wij De blauwe vogel uit De schone slaapster. Onlangs zag ik een vertolking hiervan en kon ik de technische vaardigheid van de ballerina bewonderen. Precisie en balans gingen haar heel natuurlijk af. Er was veel hard werk in haar prestaties gaan zitten. Zij verdiende meer dan het boeket rozen dat haar werd aangeboden.
Terugdenkend aan mijn eigen eerste lessen mijmerde ik over de mogelijkheid van een balletcarrière die toen voor mij in het verschiet lag. Toch deed zich op de leeftijd waarop ik een gediplomeerd klassiek balletdanseres had zullen worden, een verandering in mijn leven voor. Mijn doel in het leven kwam mij helderder voor ogen te staan. Door met Jehovah’s Getuigen de bijbel te bestuderen, raakte ik op de hoogte van het opwindende voornemen van de Schepper, dat mensen voor eeuwig in volmaaktheid op deze aarde zullen leven, en dat de aarde dan niet meer in haar huidige staat zal verkeren, maar herschapen zal zijn in een paradijs (2 Petr. 3:13; Openb. 21:1-4). De bijbel opende mij ook de ogen voor de onwaarheden die in sommige populaire balletten worden opgedist, zoals een leven na de dood in Giselle. Gods Woord leerde mij dat de doden niet in een andere wereld leven, maar slapen in afwachting van een opstanding. — Pred. 9:5; Joh. 5:28, 29.
Bovendien werd ik gegrepen door het besef dat wij snel het punt in het tijdschema van de Schepper naderen waarop er grote veranderingen zullen plaatsvinden in het leven op deze aarde. Hoeveel belangrijker was het dan mijn leven en tijd niet slechts aan de kunst te geven maar op te dragen aan het verbreiden van een boodschap die blijvende vreugde en eeuwig leven zal schenken aan hen die haar aanvaarden (Joh. 17:3). Daarom besloot ik de zendingsdienst tot mijn carrière te maken in plaats van het ballet.
Natuurlijk betekent dat niet dat ik al mijn vroegere interesses vergeten ben. Ik weet de verrukkelijke, door God geschonken gaven die in het ballet tot uitdrukking komen, nog steeds te waarderen, en misschien is dat bij u ook het geval. — Ingezonden.
[Inzet op blz. 26]
Het kost 10 jaar van hard werken, discipline en toewijding om een bekwaam klassiek balletdanser te worden
[Inzet op blz. 27]
De morele aspecten van het hedendaagse ballet ondergaan de invloed van de huidige maatstaven
[Illustraties op blz. 25]
Het ballet kan schoonheid van beweging uitdrukken en velen genieten ervan. Er zitten echter ook andere aspecten aan, waarvan men zich rekenschap moet geven
Giselle
Het zwanenmeer
De schone slaapster