Levende kunstwerken
MIJN dochter was dertien jaar toen zij met een boek uit de bibliotheek thuiskwam waardoor ik kennis maakte met bonsai, de Japanse kunst van het kweken van dwergboompjes. Toen ze mij de foto’s in het boek liet zien en onze mond openviel van verbazing over de wonderlijke stammen en de artistieke asymmetrische vormen, werd al gauw mijn belangstelling gewekt. Wij namen de inlichtingen gretig in ons op en het duurde niet lang of wij stonden in de plaatselijke kwekerij om geschikt lijkende bonsai-kandidaten te kopen. Samen gingen wij aan de slag: wij kortten wortels in, snoeiden takken en bonden ze op, gebruikten ijzerdraad om takken in de gewenste vorm te buigen en verpotten de boompjes. Maar al gauw nadat wij onze bomen buiten in de tuin hadden gezet, bleek dat ze doodgingen.
Jaren later verhuisden wij naar een gebied waar men kleine wilde boompjes kon uitgraven en voor bonsai gebruiken, en dus deed ik opnieuw een poging om ze te kweken, deze keer met wat meer succes. Mijn dochter, die inmiddels volwassen was geworden, woonde niet meer thuis. Maar onlangs waren wij samen toen wij een reisje maakten naar Washington, D.C., waar wij het Nationale Arboretum bezochten. Wij hadden alleen oog voor de Nationale Bonsaicollectie. De 53 bomen waaruit die collectie bestaat, zijn geschonken door de Nippon Bonsaivereniging. Ze bevatte onder andere een prachtige 180 jaar oude Japanse ’red pine’, afkomstig uit de keizerlijke hofhouding. Deze bomen waren door generaties deskundigen verzorgd. Zelfs al was iemand voordien niet geïnteresseerd in „bomen in een bakje” (wat „bonsai” letterlijk betekent), hij zou verrukt zijn over deze levende kunstwerken. Bij het zien van deze bonsai zou men zich gemakkelijk kunnen voelen als Gulliver die een miniatuurlandschap in Lilliput bekijkt.
Wat is bonsai?
Voor sommigen kan deze hobby op een poging lijken om bomen te folteren door ze in groteske vormen te wringen. Voor de Japanners, die deze kunst hebben ontwikkeld, is het echter een manier om ondanks dat men in een dicht opeen gebouwde stad woont toch een beetje natuur dichtbij te hebben. Wanneer men een boom bekijkt die in een ondiepe schaal is geplant, de aarde bekleed met mos waarin een rotsachtige steen ligt ingebed, roept dit herinneringen op aan een tafereel dat men eens op ware grootte heeft aanschouwd.
Misschien hebt u wel eens een fijne dag beleefd toen u met familie of vrienden in het bos aan het picknicken was. U zou er een foto van kunnen nemen als herinnering, of u zou een groepje zaailingen in een saikei-schaal kunnen planten en op die manier een levende kopie van het tafereel bezitten.
Voor degenen die van een verscheidenheid aan bomen houden maar geen ruimte hebben voor meer dan één of twee bomen van normale afmetingen, kunnen op een stevige bank in de achtertuin gemakkelijk een dozijn miniatuurbomen uitgestald staan. Het omgekeerde was het geval met een kennis van mij, die een enthousiaste kweker van bonsai was. Toen hij op een groot stuk land kwam te wonen, stopte hij met zijn bonsai-hobby en ging bomen van normale afmetingen kweken.
Wij genieten altijd weer van de herfst, wanneer het gebladerte van loofbomen van kleur verandert. Een bonsai in zijn herfstkleuren kan in iemands huiskamer een heel charmant tafereeltje vormen. Bomen in lentebloei zijn prachtig in de tuin, maar een plotselinge storm kan de duur van het mooie schouwspel verkorten doordat de bloesems erafwaaien. Een bloeiende bonsai, of het nu een azalea, een kweepeer of een blauweregen is, kan men binnenhalen, weg uit het onvoorspelbare voorjaarsweer, zodat men er langer van kan genieten. De verplaatsbaarheid van deze planten is dus nog een reden waarom iemand ze wellicht wil kweken.
Bonsai zijn eigenlijk planten voor buitenshuis, want ze hebben de zon, de frisse lucht en de wisselende seizoenen nodig om gezond te blijven. De grote hoeveelheid water die ze vragen, en het veelvuldige besproeien van de bladeren, zou binnenshuis niet zo gemakkelijk te verwezenlijken zijn. Het gebrek aan vochtigheid in verwarmde huizen zou de meeste bomen ook nadelig beïnvloeden, dus ze dienen alleen tijdens speciale perioden binnengehaald te worden — wanneer ze er bijzonder mooi bij staan, of om een geëerde gast te helpen verwelkomen.
Resultaten boeken
Als u enige kennis bezit van wat planten en bomen nodig hebben, kunt u de hobby van het kweken van bonsai beoefenen. Op het westelijk halfrond zijn, evenredig aan de toegenomen belangstelling, steeds meer boeken over dit onderwerp verschenen. Hebt u ooit bomen of heesters gesnoeid om ze te modelleren of om beschadigde delen te verwijderen? Ongetwijfeld gebruikte u dan een snoeischaar en moest u voor hoge bomen en struiken op een ladder klimmen. Maar met bonsai kunt u in plaats daarvan zittend op een keukenkruk en met gebruik van nagelknippers werken. Als u met succes bomen hebt verplant, wist u dat de tijd van het jaar belangrijk was, en in sommige gevallen hebt u met een spade de wortels afgestoken en de kleine zijwortels de tijd gegeven om te groeien, voordat u de penwortel afhakte en de boom werkelijk verplantte. Deze zelfde kennis zal u helpen een wilde boom in een pot over te planten. U zult niet geneigd zijn dit in de hete zomermaanden met een boom te doen, omdat dan de bladeren zullen afvallen en de boom dood zal gaan. Ook zult u niet in één enkele operatie de hele wortelkluwen van een gekweekte boom afhakken om hem in een bonsai-pot te persen.
Indien kamerplanten uw speciale belangstelling hebben: sommige soorten kunnen als kamer-bonsai gekweekt worden. Hiertoe behoren onder andere azalea, buxus of palmboompje, cotoneaster en vuurdoorn. Amerikaanse bonsai-hobbyisten gebruiken ook de Ficus exotica en de Polycias fruiticosa. Bij het kweken van kamerplanten zetten wij onze tropische planten vaak in een steeds grotere pot naarmate ze in omvang toenemen. Dit is het enige terrein waarop het kweken van bonsai verschilt, want de wortels worden op oordeelkundige wijze afgestoken, niet alleen om ze jaar na jaar binnen de grenzen van dezelfde pot te houden, maar ook om de groei van jongere wortels dichter bij de stambasis te bevorderen. Het gebladerte wordt dienovereenkomstig gesnoeid, wat een naar verhouding dikker lijkende stam tot gevolg heeft.
Men moet niet verwachten dat een beginner de eerste jaren veel zal bereiken. Ik kan me nog de zwakke, verlegen glimlach op het gezicht van een professionele kweker herinneren toen ik hem het resultaat van mijn eerste pogingen liet zien. Hij wilde mij niet ontmoedigen, maar hij kon mij ook geen welgemeend compliment geven. Na een tijdje krijgt u wellicht het gevoel dat enkele van uw bomen er al heel aardig uitzien, totdat u naar een bonsai-tentoonstelling gaat en beseft dat uw werk, vergeleken met dat van experts, in het niet verdwijnt. Laat u hierdoor niet afschrikken.
Als u wel eens tijd in onontgonnen gebied doorbrengt, is het wellicht mogelijk dat u een natuurlijke dwergboom of -struik vindt — een juweeltje voor de bonsai-enthousiast. Of wanneer u in een kwekerij aan het grasduinen bent, vindt u misschien een weggegooide heester die niet verkocht werd omdat hij asymmetrisch was.
Hoewel sommigen van mening zijn dat men in een korte tijd een volgroeide bonsai kan hebben, blijven anderen erbij dat er minstens tien jaar nodig is voordat men een werkelijk mooie bonsai heeft. Beiden zullen het er echter mee eens zijn dat leeftijd slechts schijn is — een illusie, teweeggebracht door de hand van de bonsai-kweker en niet altijd door het verstrijken van de tijd. Wanneer u dus geduld hebt, kunt ook u een levend kunstwerk bezitten. — Ingezonden.