Pas op, slangen!

Door Ontwaakt!-correspondent op de Filippijnen

BIJ opgravingen in Manila, waar men bezig is een oude ommuurde stad bloot te leggen, ontdekten arbeiders onlangs een oud kanon dat nog altijd geladen bleek. Plotseling klauterde iedereen haastig uit de uitgraving omhoog. Vanwege het kanon? Neen, zij hadden een hoopje slangeëieren ontdekt, en slangen blijven soms in de buurt van hun eieren totdat ze uitkomen. De waarschuwende roep weerklonk: „Pas op, slangen!” De arbeiders hadden meer vrees voor de slangen dan voor het geladen kanon.

Ook in uw land kunt u slangen aantreffen. Alleen in Ierland, Nieuw-Zeeland, op enkele geïsoleerde eilanden of in gebieden waar de ondergrond constant bevroren is zoals in het Noordpoolgebied, zal dat niet gebeuren. Het meest treft men slangen echter in de tropen aan, en op de Filippijnen komen ze heel veel voor. Van de bijna 3000 bekende soorten zijn er evenwel nog geen 200 die gevaarlijk zijn voor de mens.

Ofschoon men met slangen voorzichtig moet omspringen, tonen onderzoekingen aan dat ze een waardevol deel van de schepping zijn. Ze zijn er in alle maten, waarbij sommige maar 15 centimeter lang zijn en andere een lengte van wel 12 meter bereiken. Ze zijn koudbloedig, hetgeen wil zeggen dat hun lichaamstemperatuur met de temperatuur van hun omgeving verandert. Ze voelen niet glibberig aan. In plaats daarvan zijn hun glimmende schubben droog en hard.

Als u een gymnast ziet oefenen, bent u wellicht onder de indruk van de soepelheid van het menselijke lichaam. Maar terwijl onze ruggegraat maar 33 of 34 wervels telt, kan een slang er wel meer dan 300 bezitten. Eén slang had er maar liefst 565! Daarom kan een slang zich in allerlei verbazingwekkende bochten wringen. Aan elke wervel zit een paar lange, beweegbare ribben. De slang beweegt zich voort door deze ribben en haar schubben gezamenlijk in actie te brengen. Gewoonlijk haalt ze een snelheid van drie tot vijf kilometer per uur, maar zelfs rennende mensen kunnen er moeite mee hebben om sommige slangen die als „hardlopers” bekendstaan, vóór te blijven.

Het menu van de slang klinkt niet erg aanlokkelijk: aardwormen, insekten, vissen, kikvorsen, vogels, andere slangen of zoogdieren — vooral ratten en muizen. Maar voor hen zijn dit nu juist de lekkere hapjes. Door de wijze waarop hun kaken door elastische gewrichtsbanden met elkaar verbonden zijn, kunnen slangen een prooi die groter is dan hun bek, in zijn geheel naar binnen werken. Evenals wij mensen eten ze graag op gezette tijden, maar in tegenstelling met ons kunnen ze zich redden met slechts drie of vier flinke maaltijden per jaar. Sommige slangen kunnen zelfs een heel jaar vasten en toch in leven blijven.

De zintuigen van de slang

Wij zijn voor indrukken uit de wereld om ons heen grotendeels aangewezen op wat wij zien, horen, proeven, ruiken en voelen. Hoe is het met de slang gesteld? Wel, ze kan ook zien, maar op een wat grotere afstand is haar gezichtsvermogen niet al te scherp. Ze merkt echter snel een plotselinge beweging op. Sommigen vragen zich af of ze kan horen, aangezien ze niet over uitwendige oren beschikt. Onderzoekers die de gehoorzenuw van de slang prikkelden, hebben elektrische impulsen kunnen bespeuren, waaruit blijkt dat ze dat inderdaad kan. Ze is ook gevoelig voor bodemtrillingen.

Kan een slang ruiken? Ja. Mannetjes herkennen vrouwtjes door middel van de reuk. Bovendien is ook de gespleten tong van de slang een opmerkelijk waarnemingsapparaat. Deze ’tongelt’ rond en brengt minuscuul kleine hoeveelheden geurstoffen uit de omgeving naar kleine holten in de bek. Deze holten zijn verbonden met reukorganen. Op deze wijze kan de slang nog een spoor volgen dat al zo koud is dat de geur te zwak zou zijn om zelfs door een bloedhond te worden waargenomen.

De groefkopadder beschikt over nog een ander opmerkelijk vermogen. De „groeve”, een typische inzinking tussen het oog en de neusopening in de slangekop, is zeer gevoelig voor warmtestraling en luchttrillingen. Hiermee kan de adder zelfs ’s nachts een warmbloedige prooi opsporen en aanvallen. Het ongewone aan een groefkopadder is ook dat haar giftanden niet voortdurend overeind staan. Meestal liggen ze in de bek gevouwen, maar wanneer de slang toestoot, brengt ze de giftanden in een aanvalspositie en stoot toe met een slaande beweging waarmee ze zelfs door kleding heen kan dringen. Deze twee kenmerken maken de groefkopadder tot een van de gevaarlijkste slangen op de Filippijnen.

Wees op uw hoede

De meeste mensen die in de tropen wonen, hebben ervaringen met slangen opgedaan. De gevaarlijkste slang op de Filippijnen is waarschijnlijk de cobra, aangezien ze zich vaak in de buurt van mensen ophoudt en humeurig is.

Op zekere morgen bijvoorbeeld kwam een 14-jarige jongen beneden in de winkel van zijn vader en trapte op een Luzoncobra! De slang richtte zich op om toe te stoten. Haar maat schoot te voorschijn uit een dichtbij staande krat met flessen om de aanval te ondersteunen. Met de slangen op zijn hielen rende de jongen achter een paar zakken rijst en wist uiteindelijk naar buiten te ontkomen. Ten slotte werden de cobra’s in het nauw gedreven. In haar woedende verdediging spuwde een van de cobra’s met haar vergif en raakte een achtervolger aan het voorhoofd. Ze had het op de ogen gemunt. Cobragif is zeer pijnlijk voor de ogen en kan ze beschadigen, tenzij het er onmiddellijk wordt uitgewassen. Ten slotte werden beide slangen gedood.

Bij een andere gelegenheid bracht een Samarcobra een bezoek aan een grote vergadering van Jehovah’s Getuigen. Ze was ongetwijfeld aangetrokken door het koele, schaduwrijke gras onder het podium. Na de vergadering stroomden veel afgevaardigden rond het podium samen om foto’s van elkaar te nemen. Zij waren daar nog steeds toen de werkers het podium begonnen af te breken. De cobra werd in haar rust verstoord en richtte zich op om toe te stoten. Toen een van de afgevaardigden, een lid van de Mansakastam, de beweging hoorde, greep hij snel een stuk hout en doodde de slang.

Wij kennen hier op de Filippijnen nog een andere, minder vaak voorkomende cobra: de koningscobra. Deze heeft de twijfelachtige reputatie ’s werelds grootste vergiftige slang te zijn. Ook deze cobra is fel en agressief.

Daarentegen is de zeeslang, ofschoon ze vergiftig is, gewoonlijk vriendelijk en onschadelijk. Toen enkele vakantiegangers eens naar het eiland Samal voeren, bemerkten zij dat er een naast hen zwom. Ze werd in een kruik gestopt en aan iedereen vertoond. Vervolgens werd ze weer losgelaten. Deze zachtaardiger slangen, die vaak goud en zwart getekend zijn, leven in ondiepe kustwateren.

Wees verstandig

Slangen zullen doorgaans geen mensen aanvallen als ze niet geprikkeld zijn. Daarom kan een verstandig persoon ze in het algemeen uit de weg gaan. U doet er goed aan om niet zonder beschermende kleding door gebieden te wandelen waarvan bekend is dat er slangen huizen. Velen zijn gebeten toen zij op blote voeten of met sandalen door het gras liepen en op slangen trapten of als zij samen met een armvol gras een slang opnamen.

Maar wat gebeurt er als iemand ondanks al zijn voorzichtigheid toch wordt gebeten? Blijf allereerst kalm. Houd in gedachte dat de meeste slangen niet vergiftig zijn. En al is iemand door een vergiftige slang gebeten, wil dit nog niet zeggen dat alles verloren is.

In slangegif zitten twee fundamentele bestanddelen. Het één, hemotoxine genoemd, tast de bloedvaatwanden aan en breekt de bloedlichaampjes af. Het ander, neurotoxine, tast vooral die zenuwknopen aan welke met de ademhaling te maken hebben. Van degenen die gebeten worden door slangen met overheersend neurotoxine in hun vergif — zoals de cobra — hebben drie van de vijf personen geen vergiftiging van betekenis en is het geenszins onvermijdelijk dat de andere twee zullen sterven. Zelfs als het gaat om slangen waarbij de gevaarlijker hemotoxine in het vergif overheerst, is één op de vijf slachtoffers niet zwaar vergiftigd.

Hoe dient een slangebeet te worden behandeld? Wel, leg de patiënt eerst neer. Geef hem geen alcohol en zorg dat hij zich zo rustig mogelijk houdt. Ingeval de beet zich aan een der ledematen bevindt, knoop er dan stevig een band om aan die zijde van de beet die het dichtst bij het lichaam ligt. Deze band dient strak genoeg te zijn om het bloed dat door de aderen naar het lichaam terugstroomt, te vertragen, maar weer niet zo strak dat hij de dieper gelegen bloedvaten afsluit. Maak de band om de 15 minuten anderhalve minuut los.

Breng de patiënt dan meteen naar een arts, vooral wanneer u op de plek van de beet behalve een of meer kleine cirkelvormige moeten ook grote, in het oog vallende indrukken van tanden opmerkt. Dit duidt veelal op een giftige slangebeet. Dood de slang zo mogelijk en neem haar mee opdat de arts haar kan identificeren.

Slangen zijn niet allemaal schadelijk

Vanwege de enkele giftige slangesoorten zijn mensen geneigd de goede kwaliteiten van deze reptielen over het hoofd te zien. Voor velen zijn ze een bron van voedsel. Hun huid kan nuttig zijn voor leer, en slangegif wordt gebruikt om antistollingsmiddelen en pijnstillende middelen te vervaardigen. Misschien wel hun voornaamste bijdrage leveren ze aan de beperking van het aantal knaagdieren. Ratten en muizen — die grote hoeveelheden levensmiddelen schade toebrengen — vormen de hoofdschotel van hun menu.

Ondertussen gaat men ermee voort de oude stad Intramuros op te graven. De opgravers hebben veel oude vertrekken en tunnels blootgelegd. Maar u kunt er verzekerd van zijn dat terwijl zij op deze manier steeds dieper in het verleden doordringen, zij de waarschuwing in gedachte houden: „Pas op, slangen!”