Deel 1

Op zoek naar leven in het heelal

LEVEN in het heelal. Welke gedachten roept dat bij u op? Denkt u aan science fiction romans en films over reizen met ruimteschepen naar verre planeten, waarbij de bemanningen nieuwe werelden ontdekken of contact leggen met beschavingen aan de uiteinden van het universum?

Of gelooft u serieus aan de mogelijkheid van buitenaards leven? In dat geval weet u misschien dat volgens sommige geleerden de studie van leven buiten de aarde („exobiologie” genoemd) beloften inhoudt van een verlenging van levensduur, een betere gezondheid, meer vrede en een enorme toename in kennis.

Talloze wetenschapsmensen en serieuze denkers leggen zich in onze tijd erop toe om in het heelal, bijvoorbeeld op andere planeten, leven te vinden of ermee in contact te treden. Het rapport „De mogelijkheid van intelligent leven in het universum”, dat werd voorgelegd aan de Commissie voor Wetenschap en Technologie van het Amerikaanse Congres, verklaarde:

„Het eeuwenoude idee dat de mens alleen is in het universum, begint langzaam te verdwijnen. . . . Recente schattingen door geleerden van formaat duiden op een waarschijnlijkheid van minstens een miljoen hogere beschavingen alleen al in de Melkweg. Het zoeken naar methoden om met deze andere beschavingen in verbinding te treden, is begonnen.”

Waarom is men van mening dat er andere hogere beschavingen kunnen zijn? Bepaalde geleerden redeneren: ’Er zijn vele miljoenen sterrenstelsels zoals onze Melkweg, die zelf al zo’n 200.000.000.000 sterren zoals onze zon bevat. Om vele van deze zonnen moeten wel planeten zijn, en op enkele hiervan hogere beschavingen.’ Komt u dat redelijk voor? In sommige kringen is men hier zo stellig van overtuigd dat er over de hele wereld pogingen in het werk worden gesteld om buitenaards leven te lokaliseren en ermee in contact te treden.

Wat wordt er gedaan?

Als u naar Arecibo in de bergen van Porto Rico zou reizen, zou u daar een gigantische telescoop in werking vinden. Neen, het is geen telescoop met glazen lenzen of spiegels, en evenmin heeft hij een oculair waardoor u kijkt. Het is eigenlijk een enorme aluminium schaal met een middellijn van 305 meter en een oppervlak van acht hectare voor het opvangen van signalen. Dit is geen optische telescoop maar een radiotelescoop. Het is een speciale antenne voor het opvangen van natuurlijke radioruis uit het wereldruim. Maar deze antenne zou ook radiouitzendingen van hogere beschavingen elders in het universum kunnen opvangen, als deze zouden bestaan.

Hoewel deze Amerikaanse telescoop in Arecibo met zijn gewicht van 570 ton uitzonderlijk groot is, is hij geenszins de enige in zijn soort. Ook de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en andere landen luisteren met dergelijke apparatuur naar de ruimte. Ze stemmen af op het heelal en zoeken intelligente boodschappen net zoals u op uw draagbare radio een station zoekt en de antenne draait om de zender van uw keus op te vangen. Niet alleen hoopt men dat er op andere planeten intelligente wezens zijn, maar ook dat zij boodschappen uitzenden die wij kunnen ontvangen.

Het heeft $17 miljoen gekost om de radiotelescoop in Arecibo te bouwen, en de jaarlijkse exploitatiekosten bedragen meer dan $4 miljoen. Als u zich kunt voorstellen wat de gezamenlijke kosten van dergelijke inspanningen in alle landen zijn, dan krijgt u ook een idee hoe serieus men deze speurtocht naar leven in het heelal opvat.

De ijver voor het leggen van contact met leven in het wereldruim beperkt zich niet tot luisteren. Geleerden laten ook een zo krachtig mogelijk ’Hallo daar, verstaan jullie ons?’ horen. Zij zenden boodschappen de ruimte in. Wij weten dat dit mogelijk is, want er is radio- en televisiecommunicatie geweest met ruimtevoertuigen op de maan en met verkenners die naar Mars en Venus zijn gestuurd. Een uitzonderlijke poging tot communicatie vond plaats op 16 november 1974. De radiotelescoop van Arecibo werd in een gigantische radarzender veranderd, en er werd een boodschap uitgezonden in de richting van Messier 13, een sterrengroep bij de rand van de Melkweg, zo’n 24.000 lichtjaren van de aarde. De boodschap was op een zodanige wijze gecodeerd dat ze volgens geleerden ontcijferd zou kunnen worden door elke beschaving die technologisch voldoende ver was gevorderd om haar te ontvangen.

Niet van alle boodschappen die het heelal in zijn gezonden, werd zo veel werk gemaakt. Op de Pionier 10, een ruimtevoertuig dat naar Jupiter en daaraan voorbij tot buiten ons zonnestelsel werd gestuurd, zat een speciale plaquette die informatie moet verschaffen aan ieder buitenaards wezen dat deze plaquette zou vinden. Er stonden een man en vrouw op afgebeeld, en een schema van het zonnestelsel en daarin de aarde als plaats van herkomst van de ruimtesonde.

Een andere poging van deze aard was een koperen grammofoonplaat van twee uur met opnamen van „aardse geluiden”, die werd meegestuurd met een Voyager ruimtevaartuig op zijn tocht door het zonnestelsel. De plaat bevatte groeten in 50 talen, alsook de „taal” van walvissen, en verschillende geluiden zoals die van de regen, van auto’s en van vulkanen. Ook waren er muziekfragmenten van jazz, rock ’n’ roll en klassieke stukken op gezet.

Andere geleerden wachten niet op het tot stand komen van radiocommunicatie met een buitenaardse beschaving, maar concentreren zich op een fundamentelere aanpak, namelijk dat zij proberen te bewijzen dat dergelijk buitenaards leven kan bestaan.

Misschien herinnert u zich de opwinding toen er „maanstenen” werden teruggebracht naar de aarde. De vraag was: Zouden ze tekenen van leven of van vroeger leven verschaffen? Dit was echter niet het geval. Toen concentreerde de aandacht zich op de planeten, vooral Mars.

Hoewel serieuze geleerden reeds lang de mogelijkheid hadden verworpen om ’marsmannetjes’ te vinden, wilden zij er wel naar microscopische levensvormen zoeken. De Viking I en Viking II ruimtevaartuigen die in 1976 het oppervlak van Mars bereikten, bevatten een speciaal instrumentarium om de bodem van Mars te analyseren. Mechanische armen reikten omlaag en schepten wat grond op en brachten deze in testcellen. Daar werden deze bodemmonsters onderworpen aan lange en ingewikkelde tests om de aanwezigheid van leven te ontdekken. Dit was een belangrijke stap in de speurtocht naar leven in het heelal.

Waarom? Wat betekent het voor u?

Al dat geld en al die moeite. Waarom? Is het alleen een kwestie van nieuwsgierigheid? ’Neen, zeker niet’, zou het antwoord kunnen zijn van astronomen, biologen en zelfs vele mensen buiten de wetenschappelijke wereld. „De opwindendste ontdekking in de wetenschap zou de vondst van leven op een andere planeet zijn”, zegt Frank Drake, die als astronoom aan het Arecibo-project werkt. In dezelfde trant laat astronoom en bioloog Carl Sagan — waarschijnlijk de bekendste en vurigste pleitbezorger voor de exobiologie — zich uit: „De wetenschappelijke logische, culturele en ethische kennis die wij kunnen winnen als wij op galactische boodschappen zouden kunnen afstemmen, zou zo iets op de lange termijn wel eens tot de belangrijkste gebeurtenis in de geschiedenis van onze beschaving kunnen maken.”

Maar wat precies verwacht men er dan bij te winnen, zou u zich kunnen afvragen. In zijn best-seller Broca’s Brain oppert Sagan dat vergevorderde technologische maatschappijen op andere planeten ons de oplossing zouden kunnen bieden voor onze aardse problemen: voedseltekorten, bevolkingsgroei, energievoorziening, oprakende grondstoffenvoorraden, oorlog en vervuiling. Het tijdschrift Omni schetst een nog optimistischer beeld: „Een of andere hogere beschaving zou ons kunnen leren hoe wij het leven in stand kunnen houden, en kunnen vermijden dat wij ten ondergaan in rampen of in de zelfmoord van een kernoorlog of een zorgeloze verwoesting van ons aardse milieu. Zij zouden ons zelfs kunnen onthullen hoe wij onsterfelijk kunnen worden.”

Het valt gemakkelijk te begrijpen waarom dergelijke vooruitzichten enthousiasme wekken. Maar zijn dit concrete mogelijkheden die wij met recht in verband mogen brengen met deze speurtocht naar leven in het heelal?

U kunt zelf uw mening vormen over dit zoeken naar buitenaards leven. U hoeft echter niet alleen op uw gevoel af te gaan. Er is bewijsmateriaal dat u kunt beschouwen en dat van invloed kan zijn op uw toekomst.

[Inzet op blz. 6]

’Hallo daar, verstaan jullie ons?’

[Inzet op blz. 7]

Aardse geluiden die met de Voyager zijn meegezonden: groeten in 50 talen, walvissen-„taal”, auto’s, regen, jazz en rock ’n’ roll

[Inzet op blz. 7]

Op een plaquette, bevestigd aan de Pionier 10, stonden een man en een vrouw afgebeeld, en een schema van het zonnestelsel met daarin de aarde als plaats van herkomst van het ruimtevoertuig