Kolibries — fascinerende gevederde acrobaten
Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië
EEN heel klein diertje met prachtige ’regenboog’-kleuren schiet omlaag, stopt plotseling voor een roze hibiscusbloem en blijft in de lucht hangen. Snel beweegt het zich vooruit, en dan recht achteruit. Nog eens schiet het kleine schepseltje vooruit, terwijl zijn lange, dunne snavel in de bloemen verdwijnt. De vleugeltjes zijn alleen maar een waas. Het geluid dat ze maken, lijkt op het zoemen van een insekt. In een flits schiet het diertje zijwaarts weg. Vervolgens beweegt het zich recht omhoog en verdwijnt dan snel.
Deze gevederde luchtacrobaat is een kolibrie, een van de vele fascinerende schepselen die God heeft gemaakt opdat wij ervan zouden kunnen genieten. Omdat kolibries van bloem tot bloem fladderen, worden ze in Brazilië „bloemenkussers” genoemd.
Halsbrekende toeren in de lucht
Er gaat maar een minuut voorbij en daar duikt weer een kolibrie uit het niets op — zo lijkt het tenminste. Hoe komt het dat deze diertjes zulke verbazingwekkende vliegers zijn?
Eén ding dat meteen opvalt, zijn hun vliegspieren. Ze vertegenwoordigen zo’n 25 tot 30 percent van het totale lichaamsgewicht, iets dat heel ongebruikelijk is. Gewone vogels slaan hun vleugels op en neer. Maar de kolibries doen dit niet. Hun unieke vleugeltjes draaien voor- en achterwaarts, als roeiriemen. Hoewel ze geen ronddraaiende beweging maken, lijkt het effect veel op de werking van de rotor (horizontale schroef) van een helikopter. Wanneer de helikopter bijvoorbeeld voor- of achterwaarts vliegt, worden de bladen van de schroef gekanteld. Hetzelfde doet een kolibrie met zijn vleugels.
Ook andere vogels kunnen met hun lichaam bewegingloos in de lucht blijven hangen, maar kolibries zijn er experts in. Bovendien kan alleen een kolibrie ogenblikkelijk recht omhoog vliegen. En achteruit vliegen? Geen enkele andere vogel kan dit. Het draagvlak van de vleugels kantelt eenvoudig naar achteren. Zoef! Daar verdwijnt weer een kolibrie.
De snelheid waarmee de kolibrie met zijn vleugels slaat, is eenvoudig verbazingwekkend. De snelste kolibries kunnen wel 90 of meer slagen per seconde bereiken. Van de kleine Calliphlox amethystina, die minder dan twee gram weegt, is bekend dat hij zijn vleugels 80 keer per seconde beweegt. In tegenstelling daarmee noteert een reuzenkolibrie, de Patagona gigas, slechts 8 tot 10 slagen per seconde. Verrassend genoeg is dit minder dan het aantal slagen dat grotere vogels per seconde met hun vleugels maken.
Kolibries zijn werkelijk sensationele kunstenmakers. In het bijzonder bij de hofmakerij voeren de mannetjes een duizelingwekkende show op. De auteur C. H. Greenewalt zei in een beschrijving van de betoverende huwelijksdans in de lucht van het Noordamerikaanse robijnkeeltje:
„Het vrouwtje . . . zet zich op een tak, tamelijk dicht bij de grond. Het mannetje vliegt hoog de lucht in en maakt een duikvlucht die vlak voor zijn zeer geïmponeerd aanstaande echtgenote eindigt, en gaat dan weer steil omhoog zodat zijn vlucht op een grote U lijkt met het vrouwtje aan de basis ervan.
Bij deze voorstelling kiest zij haar positie, of kiest hij deze voor haar, op een zodanige wijze dat zij het licht ziet terugkaatsen van al zijn iriserende veren, en zo niet alleen van zijn luchtacrobatiek kan genieten, maar ook van een prachtig vertoon van kleuren.”
Pure bundeltjes energie
Er zijn opmerkelijke snelheden van 85 kilometer per uur in de normale vlucht gemeten, met pieken van meer dan 114 kilometer per uur. Trekkende soorten zijn nog verrassender, want deze overbruggen enorme afstanden. Van de drie Noordamerikaanse kolibries reizen het robijnkeeltje en de bruine kolibrie zo’n 3200 kilometer naar hun winterverblijf. De breedstaartkolibrie vliegt van het zuiden van Mexico naar de Rocky Mountains in Colorado en Wyoming, een afstand van 2400 tot 3200 kilometer. Denk nu eens aan zijn grootte van slechts 7,5 centimeter en u mag u met recht erover verbazen hoe zo’n klein diertje dat voor elkaar krijgt.
Wat nog indrukwekkender is, men gelooft dat robijnkeeltjes de sprong van 800 kilometer over de Golf van Mexico in één non-stopvlucht maken. Ze zijn toegerust met het buitengewone vermogen om vóór de non-stopvlucht een hoeveelheid vet als brandstof op te slaan totdat ze wel anderhalf maal hun normale gewicht hebben.
Kolibries bezitten een verbijsterend arbeidsvermogen. Greenewalt vergeleek de hoeveelheid energie van ongeveer 3500 calorieën die een man van 77 kilo dagelijks levert, met de dagtaak van een kolibrie. Om de vogel te evenaren zou de man 155.000 calorieën moeten leveren. Hiervoor zou hij per dag 129 kilo vlees moeten eten!
Over voedsel gesproken, kolibries hebben natuurlijk een behoorlijke eetlust. Omdat ze suikers als hun voornaamste energie-leverende voedsel gebruiken, samen met insekten en kleine spinnetjes voor de eiwitten, eten ze iedere dag de helft van hun lichaamsgewicht aan suiker. Natuurlijk is een aantal van 50 tot 60 maaltjes nectar per dag niet gering. Geen wonder dat men ze de hele dag rond bloemen ziet vliegen en elke 10 tot 15 minuten op een hapje ziet afschieten.
Juweeltjes van de vogelwereld
Alle 319 gecatalogiseerde variëteiten van kolibries leven op het Amerikaanse continent, van Alaska tot Tierra del Fuego, en op naburige eilanden. Ze komen het meest voor in het tropische Zuid- en Midden-Amerika. Ecuador staat bovenaan met 163 soorten. Brazilië herbergt minstens 105 variëteiten.
De kleinste kolibrie, en tevens het kleinste exemplaar uit de vogelwereld, is de bijenkolibrie uit Cuba. Omdat hij slechts 5 centimeter lang is, heeft hij ongeveer de afmeting van een grote hommel. De grootste kolibrie, Patagona gigas, bereikt een lengte van 12,5 of 15 centimeter.
Het mannelijke robijnkeeltje pronkt met een keelvlek die in de zon gloeit als de edelsteen waarnaar hij genoemd is. Zulke schitterende keelvlekken komen bij een groot aantal variëteiten voor. Bij andere soorten worden alleen de volwassen mannetjes door de metaalachtige, heldere kleuren onderscheiden. Maar er zijn enkele prachtige vrouwtjes die hun bonte vederdos net zo trots vertonen als de mannetjes.
De schitterende kleuren van de kolibries worden niet door pigment gevormd, maar door de structuur van de veren. Als illustratie: Denk eens aan een diamant en aan de manier waarop hij een straal zonlicht breekt zodat de kleuren van de regenboog ontstaan. Op dezelfde manier moet, wilt u een glimp van het iriserende verenkleed opvangen, het licht van over uw schouders komen en rechtstreeks op de veren vallen. Maar wees snel, want de vogel hoeft zijn kopje slechts een paar graden te draaien en alle kleur verdwijnt.
Bovendien zijn kolibries royaal begiftigd met sierveren. Sommige variëteiten vertonen lange, schitterende staartveren. Deze bewegen zich als seinvlaggen op en neer wanneer de vogels van de ene bloem naar de andere vliegen. Sommige pronken met donzige kwastjes aan de poten. Andere mannetjes zien er heel zwierig uit met snorachtige pluimen bij de hoeken van de snavel.
En wat heeft de kolibriefamilie een bewonderenswaardige verscheidenheid aan snavels! De zwaardkolibrie uit de Andes heeft men bijvoorbeeld wel eens beschreven als een snavel met een vogel eraan. In tegenstelling daarmee heeft de Ramphomicron microrhynchum wel een zeldzame purperkleurige rug, maar slechts een heel schriel snaveltje, afgestemd op ondiepe bloemen. De adelaarsnavelkolibrie bezoekt daarentegen bloemen met een gebogen vorm, omdat hij een lange, kromme snavel heeft.
In 1962 heeft de Braziliaanse natuurkenner Augusto Ruschi de prachtige vlagkolibrie (Loddigesia mirabilis) in de Peruaanse Andes opnieuw ontdekt en gevangen. Deze fascinerende vogel is zo zeldzaam dat men hem als uitgestorven had beschouwd. Wanneer het knappe mannetje een vrouwtje het hof maakt, buigt hij zijn tere staart onder zichzelf door en omlijst zijn gezicht met de vlaggetjes, terwijl hij voor zijn gefascineerde vrouwtje in de lucht hangt.
Gedrag en andere wetenswaardigheden
Als u ooit in de gelegenheid bent geweest kolibries te bekijken, zult u het er onmiddellijk mee eens zijn dat ze prachtig, twistziek, nieuwsgierig en onbevreesd tegelijk zijn. Ze komen dichtbij om suikerwater uit voederbuisjes op te zuigen, en ze eten wellicht zelfs uit uw hand.
Deze diertjes zullen hun territorium, hun eigen gebiedje, tegen elke vogel verdedigen, met inbegrip van hun eigen soort. Een kolibrie zal met onverschrokken uitvallen rond de kop van een kraai suizen, waardoor deze uiteindelijk op de vlucht gaat. Men heeft ze in schermutselingen met haviken gezien. Hoewel de havik 100 maal zo groot is, zal hij een smadelijke aftocht blazen. En als twee kolibries ooit toevallig bij dezelfde met bloemen bezaaide struik terechtkomen, ontstaat er een gekibbel en zitten ze elkaar achterna.
Kolibries brengen hun leven in de lucht of op een tak door, maar zitten nooit op de grond. Zelfs een bad nemen gebeurt onder het vliegen. Ze duiken in een plas, fladderen door een waterval of vliegen door dauwnatte bladeren heen.
Ondanks hun verfijnde schoonheid is er één „gebrek” dat ze niet kunnen verbergen. Met uitzondering van de Schistes geoffroyi, hebben kolibries geen zangstem. Iedere spreeuw zou op een kolibrie-songfestival als indringer de eerste prijs in de wacht slepen. Sommige kolibries brengen het nog tot een onmuzikaal gepiep. Maar helaas, dat is dan ook alles!
Kolibries zijn inderdaad frappante kleine schepseltjes — levendig, onbevreesd en o zo vechtlustig! Het is beslist geen verspilde tijd hun ongeëvenaarde variëteit in kleur en vorm eens te beschouwen. Na de kolibries in hun natuurlijke omgeving bekeken te hebben, zult u ongetwijfeld kunnen beamen dat kolibries inderdaad fascinerende gevederde acrobaten zijn.