Monarchen der zee

door Ontwaakt!-correspondent in Australië

DE ZEESPIEGEL is glad en kalm. Plotseling wordt deze rust verbroken door een explosie van water en nevel. Een 36 ton wegend zwart dier komt traag omhoog alsof het aan een ruimtevlucht begint. De lancering mislukt. Op het hoogste punt van zijn opwaartse beweging wankelt het schepsel even. Dan verdwijnt het met een daverende klap onder het wateroppervlak.

Wat wij hebben gezien, zal ons altijd bijblijven. Wij hebben er getuige van mogen zijn hoe een van de grootste schepselen op aarde, de walvis, zich boven het wateroppervlak verheft om adem te halen.

Vele honderden jaren is de mens bij het zien van walvissen met verwondering vervuld geweest en vroeger geloofde men zelfs dat hun verschijning voor de kust of op het strand een voorteken was van grootse gebeurtenissen. Hoewel het bijgeloof rondom de walvis goeddeels verdwenen is, zijn het ontzag en de verbazing gebleven. Wanneer wij het uiterlijk en de gewoonten van deze reus eens nader bekijken, zullen wij zien waarom.

Wat is een walvis?

Een walvis is geen vis maar een warmbloedig zoogdier. Hij ademt lucht en het jong wordt gezoogd. Ja, de walvis heeft zelfs iets van de uitwendige beharing die zo kenmerkend is voor zoogdieren. Een walvis komt echter alleen maar boven water om met grote kracht een dampwolk af te blazen (het ’spuiten’) en weer levenonderhoudende verse lucht in te ademen.

In tegenstelling tot andere zeezoogdieren kunnen walvissen zich niet lekker luierend op de stranden ophouden. Voor enkele grote leden van de walvisfamilie betekent een stranding, al is hun verblijf op het strand maar tijdelijk, een gewisse dood. Zonder het water dat door zijn opwaartse druk het gewicht van dit kolossale lichaam compenseert, worden de ribben naar binnen gedrukt en treedt door verstikking de dood in.

Walvisachtigen worden in twee hoofdgroepen ingedeeld, de baardwalvissen (met baleinen of baarden in plaats van tanden) en de tandwalvissen. De bekendste onder de baardwalvissen is de reusachtige blauwe vinvis, die een lengte van 30 meter bereikt en wel 120 ton weegt. Zoals wij in het boek Whales van E. J. Slijper lezen, is zo’n gewicht gelijk aan dat van vier brontosaurussen, 30 olifanten, 200 koeien of 1600 mensen! Deze monarch der zee is stellig het grootste van alle nog bestaande of reeds uitgestorven schepselen die voor zover bekend ooit op de planeet aarde hebben geleefd.

De baleinen of baarden zijn uit hoorn bestaande groeisels met harige franjes die van het gehemelte af naar beneden hangen. Balein is net zo’n soort stof als waaruit onze nagels en haren zijn opgebouwd en het groeit en slijt voortdurend. Aan weerszijden van de bek zit een rij van deze spits toelopende baleinplaten zodat het geheel als een zeef werkt die uit enorme hoeveelheden water het plankton afscheidt dat een hoofdbestanddeel vormt van de voeding van deze soort walvis.

Daarentegen zijn tandwalvissen niet toegerust met het vermogen om het kleine plankton uit het water te zeven. In plaats daarvan azen zij vooral op vissen, inktvissen en andere zeezoogdieren. Tandwalvissen zijn er in allerlei grootten, variërend van de 1,20 meter lange bruinvis via de welbekende dolfijnen en orka’s tot aan de 18 meter lange potvis.

Verbazingwekkende capaciteiten

In het begin leek het alsof de zwemcapaciteiten van de walvis in strijd waren met de natuurwetten. Hoe kan zulk een enorm schepsel de zee doorklieven met snelheden die kunnen wedijveren met die van een kernonderzeeër? Onderzoekingen hebben aangetoond dat in tegenstelling tot de stijve scheepshuid van de onderzeeër het lichaam van de walvis soepel meegeeft. Een laag walvisspek, „blubber”, voorkomt wrijving en zorgt ervoor dat turbulenties, wervelingen van het water, tot een minimum beperkt blijven.

Nog een gave die de walvis bezit, is de mogelijkheid om een reeks klanken voort te brengen die varieert van knarsen en piepen tot tjilpen en schel fluiten. Het uitstoten van deze klanken schijnt een tweeledig doel te dienen: ze zijn een hulp om de familiegroepen, die als scholen bekendstaan, bijeen te houden en ze fungeren ook als een soort sonar waarmee de walvis voedsel kan vinden en in het donker kan „zien”.

Slachtoffer van meedogenloze jacht

De reusachtige lichamen van walvissen zijn lange tijd beschouwd als onuitputtelijke „buidels met kostelijkheden”. Aanvankelijk werd de jacht beoefend om het vlees als voedsel te gebruiken en uit het spek, de „blubber”, olie of walvistraan te winnen. Tegenwoordig worden uit het lichaam van de walvis produkten gewonnen als olie voor automatische versnellingsbakken, kaarsen, kunstmest, ja zelfs lippenstift.

Het staat niet onomstotelijk vast wie met de walvisvangst begonnen zijn. De eersten die de echte walvisvaart ontwikkelden, schijnen de Basken aan de Spaanse kust te zijn geweest. Later werden Engeland en Nederland de grootste walvisvaartlanden. Toen voegde Amerika zich in de wedloop en werd Nantucket Island aan de kust van de Amerikaanse staat Rhode Island de basis van een van de grootste walvisvloten ter wereld.

Terwijl bij de ’grote’ walvisvaart gebruik wordt gemaakt van harpoenen met explosieve koppen en andere schrikbarend efficiënte methoden om de enorme zoogdieren te vangen en te verwerken, heeft men zich ook altijd van primitievere middelen bediend. De bewoners van de Aleoeten bijvoorbeeld vielen de walvissen aan vanuit hun eenpersoonskajaks en gebruikten speren met vergiftige punten. Wanneer Zuidamerikaanse Indianen naast een walvis wisten te komen, klauterde één man op de rug van het dier en stootte een puntige paal in het spuitgat.

Misschien wel de ongebruikelijkste methode om walvissen te vangen werd nog tot 1929 toegepast bij Eden, een rustige kustplaats in het zuiden van de Australische staat Nieuw Zuid-Wales, waar zich aan de kust een walvisvangststation bevindt. Hoe vreemd het ook mag lijken, de walvisjagers bezaten daar zowaar een school van ongeveer 100 gedresseerde orka’s. Bultruggen die na de zomer van hun voedselgebieden in de antarctische wateren terugkeerden, werden door een troep gedresseerde orka’s in een baai gedreven. De orka’s sloten de ingang van de baai af om ontsnapping te voorkomen. Mochten de walvisjagers nog niet hebben opgemerkt wat er was gebeurd, dan vestigde een andere groep van deze orka’s wel hun aandacht erop doordat ze bij het landstation het water deden opspatten door hun opgewonden drukte.

Zal de walvis blijven voortbestaan?

Wat zal de toekomst voor de walvis brengen? Zal hij uitsterven?

Er zijn enkele krachtsinspanningen in het werk gesteld om het voortbestaan van de walvis te verzekeren. De International Whaling Commission (Internationale Walvisvaart Commissie) IWC is een vrijwillig gevormd lichaam dat uit vertegenwoordigers van 17 walvisvaartlanden is samengesteld. Vanaf 1946 heeft de Commissie de vangst van verscheidene soorten walvissen verboden terwijl er quota voor andere soorten zijn uitgevaardigd. Maar groeperingen die zich inzetten voor behoud van natuur en milieu hebben kritiek ten aanzien van de doeltreffendheid en de ware loyaliteit van de Commissie. De IWC is niet ingegaan op de oproep van de Verenigde Naties en natuurbeschermers om de walvisvangst 10 jaar volledig stil te leggen. Daarom beweren critici dat de Commissie trouw betoont jegens de walvisindustrie in plaats van zich in te zetten voor het voortbestaan van de walvis.

Of de krachtsinspanningen om de walvissenpopulatie op peil te houden succes zullen hebben, blijft te bezien. Maar ofschoon mensen van Godswege het recht is verleend om voor hun voedsel op dieren te jagen, inclusief de walvis, dient de mens toch ook te bedenken dat dit geen vrijbrief is om levende schepselen af te slachten totdat de soort totaal uitgeroeid is. — Gen. 9:1-3.