De sprekende trommels van de Joruba

Door Ontwaakt!-correspondent in Nigeria

DE BEZOEKER aan Lagos ging helemaal op in het gesprek. Plotseling werd hij midden in een gebaar onderbroken! De ernstige uitdrukking op het gelaat verstarde en ogenblik en maakt toen plaats voor verwondering. Hij luisterde enkele ogenblikken zorgvuldig, terwijl hij het hoofd draaide alsof hij probeerde het geluid wat duidelijker op te vangen. De verwondering op zijn gezicht werd steeds groter. Ten slotte wendde hij zich tot zijn metgezel, die zijn plezier nauwelijks kon verbergen, en vroeg: „Wat is dat in hemelsnaam?”

Tegen die tijd was het geluid veel dichterbij gekomen. Het scheen het geluid van een trommel te zijn, maar het had iets weg van een stem — een vreemde stem die een ongewone taal sprak. Het was beslist geen menselijke stem. Hoewel het wat intonatie en afwisseling betreft op spraak leek, miste het de articulatie die aan spraak eigen is. Toch leek het ook niet op de klanken van enig muziekinstrument waarmee de bezoeker bekend was.

Maar het was wèl het geluid van een muziekinstrument. Het was het geluid van de sprekende trommels van de Joruba.

De trommeltaal

De vriend had nu de gelegenheid om het gebruik van deze trommels te beschrijven en uit te leggen. Hij begon met te vertellen dat in het deel van Nigeria waar de Joruba wonen, alsook in Joruba-sprekende gemeenschappen van West-Afrika, een verscheidenheid van trommels wordt gebruikt ten einde daarop de trommeltaal te slaan. Op deze manier kunnen er berichten worden overgebracht, maar slechts over korte afstanden. Het gebruik van de trommels ter begeleiding van zang en dans is echter algemener.

Deze trommeltaal is mogelijk doordat Joruba een toontaal is. Woorden die precies hetzelfde worden gespeld, worden in de gewone spraak onderscheiden door in elkaar overgaande variaties in klank en toonhoogte. De trommels imiteren de intonatie en cadans van de spraak, zodat de trommeltaal zeer veel op het gesproken Joruba lijkt. In dit opzicht verschillen de sprekende trommels van de tamtams van andere stammen, die geen taal kunnen imiteren maar worden gebruikt om berichten in code over zeer grote afstanden over te brengen.

Het vereist veel oefening om de trommels te leren gebruiken. De taal bestaat uit stereotiepe uitdrukkingen die gewoonlijk een oriki vormen. Iedere familie bezit een oriki, zo iets als een in woorden omgezet embleem, waardoor de status, het beroep, de religie of de traditie van de familie wordt vertolkt. De geoefende tromspeler moet de oriki’s van tal van families leren. Hij moet bovendien de technische bekwaamheid verwerven om de trommel zo te bespelen dat de spraakklanken worden nagebootst.

Een aankomende tromspeler moet derhalve reeds op zeer jeugdige leeftijd bij een meestertromspeler in de leer gaan, wil hij er zeker van zijn voldoende tijd te hebben om de kneepjes van het vak onder de knie te krijgen en het noodzakelijke gevoel te ontwikkelen en de nodige vaardigheid te verkrijgen. Vanouds was het bespelen van trommels een beroep dat alleen door bepaalde families werd uitgeoefend. De kunst werd van vader op zoon doorgegeven, zodat er een hoge graad van bekwaamheid werd gehandhaafd.

Voor het overbrengen van berichten wordt gebruik gemaakt van verschillende trommeltypen, die alle van uitgehold hout vervaardigd zijn. De dundun is het veelzijdigste stel sprekende trommels. Deze bestaat uit vijf onderdelen, een ondiepe halve bol en vier zandlopervormige trommels. Deze bestaat uit vijf onderdelen, een ondiepe halve bol en vier zandlopervormige trommels waarvan de velspanning veranderd kan worden.

De dundun wordt gewoonlijk aan een brede band over de linkerschouder gehangen en onder de linkerarm genomen. De speler oefent afwisselend meer of minder druk op leren riemen uit om de toon van het door de trommel voortgebrachte geluid hoger of lager te maken. Deze riemen of snaren verbinden de vellen die aan beide zijden van de trommel zijn gespannen. Ze zijn zo dicht naast elkaar aangebracht dat het voor de geoefende tromspeler mogelijk is om door de vaardige wijze waarop hij deze riemen manipuleert, vrijwel overal op het vel naar verkiezing de spanning te regelen. Met gebruikmaking van een trommelstok in de vorm van een ooievaarsbek, kan hij op zijn trommel een melodie spelen waarvan de hoogste en de laagste tonen bijna een octaaf uit elkaar liggen.

Behalve voor het overbrengen van berichten gebruiken beroepsmusici de dundun ook voor het spelen van traditionele muziek. Wanneer tromspelers in de privé-band van het hoofd van een gemeenschap optreden, kondigen zij de komst van het hoofd gewoonlijk met vleiende voordrachten op de trommels aan.

Het geluid waardoor de belangstelling van de bezoeker aan Lagos werd gewekt, was afkomstig van deze trommels, die in een familieprocessie de lof van de familie verkondigden.