Kunnen gevangenissen misdaad een halt toeroepen?

Komen veroordeelden er als betere mensen uit?

„MISSCHIEN is wat wij het meeste nodig hebben niet een nieuwe benadering van de wijze waarop straf moet worden toegemeten, maar een nieuwe benadering van de wijze waarop moraliteit moet worden bijgebracht”, zo luidde een uitspraak van de opperrechter van Hong Kong, Alan Huggins.

In een tijd dat misdaadcijfers omhoogschieten en men allerwege roept om meer wetten, of ten minste een herziening van het strafrecht, raakte rechter Huggins werkelijk de kern van de zaak.

Wat kan er worden gedaan om misdaad uit te bannen, of op zijn minst terug te dringen? Wat is het zwakke punt in de bestrijding van misdaad? Van bepaalde kanten hoort men roepen om zwaardere straffen en een strengere handhaving van de wet. Anderen pleiten voor minder strenge wetten en mildere vonnissen. Velen zijn het ermee eens dat gevangenissystemen geen geneesmiddel vormen voor criminaliteit. Bijgevolg hebben in de afgelopen tien jaar enkele regeringen hun wetten en strafstelsels opnieuw aan een beschouwing onderworpen. De doodstraf is het onderwerp van de hevigste debatten geweest. Een aantal landen heeft de doodstraf afgeschaft, maar nu wordt in sommige landen de wens gehoord deze weer in te stellen. Misdaden als overspel zijn zo algemeen geworden dat in sommige gebieden de gedachte bestaat iedere straf hiervoor af te schaffen.

Sommigen die het probleem van de toenemende misdaad bestuderen, zeggen dat het niet de strengheid of de mildheid van de wetten is die bepaalt in welke mate de misdaad toeneemt. In plaats daarvan, zo zeggen zij, wordt er minachting voor de wet gekweekt doordat de rechtbanken ongelijke vonnissen vellen, terwijl bovendien corruptie bij het strafproces veel tot het probleem bijdraagt en de gevangenissen zelf in vele gevallen kweekplaatsen van criminaliteit zijn.

Slechte toestanden in de gevangenissen

Het verslag van een journalist uit een belangrijk Zuidamerikaans land zegt met betrekking tot een grote gevangenis daar: ’Seksuele gewelddaden waren aan de orde van de dag. Een jonge gedetineerde gaf er de voorkeur aan in een cel van slechts één meter in het vierkant opgesloten te worden om maar te ontkomen aan de verschrikkelijke bejegening. Wat kan er worden verwacht van mannen die aan de rand van de maatschappij leven, afgezonderd in een gevangenis waarin het aantal gedetineerden is verdrievoudigd (ongeveer 5200 in een gebouw dat maximaal 1800 zou herbergen), bij tientallen op elkaar gepakt in cellen waar de ongelofelijkste seksuele immoraliteit heerst. De delinquent kan er niet bovenop komen als hij aan het einde van zijn strafperiode de gevangenis verdorvener verlaat dan dat hij erin ging.’

Een man die 20 maanden in een Europese gevangenis had gezeten, maakte een opmerking in dezelfde trant: „Het dagelijkse thema van de gesprekken was welke misdaden ze hadden gepleegd en welke misdaden ze gingen plegen als ze eruit kwamen. Er bestond een uitwisseling van ervaringen, bekwaamheid en methoden die de gevangene toerustte om ervoor te zorgen dat de volgende keer de misdaad zou lonen.”

Een christen die in vier verschillende gevangenissen heeft gezeten vanwege zijn christelijke neutraliteit, zei: „In plaats van een hervormingsinstituut is de gevangenis een school voor delinquenten. Een gangbaar gezegde was: ’Je zou er beter uit moeten komen dan dat je erin gaat, maar je komt er slechter uit’. Er waren personen die de eerste keer in de gevangenis kwamen voor een gewone misdaad zoals diefstal of verduistering, maar die terugkeerden als recidivist en uiteindelijk gewoontemisdadigers werden. Ik kende één gevangene die vijf talen vloeiend kon spreken en romans schreef. Hij zat wegens herhaalde misdaden in de gevangenis. Hij legde uit dat de maatschappij hem had verworpen, evenals zijn familie en zijn vrienden, en dat hij geen werk meer had, dus wat moest hij doen? Opnieuw een misdaad begaan en naar de gevangenis terugkeren waar hij kon werken, eten en slapen.” Natuurlijk was zijn filosofie verkeerd, maar zijn frustratie maakte hem geleidelijk tot een geharde misdadiger.

Pogingen op het gebied van reclassering

Bezorgdheid over dergelijke verontrustende omstandigheden, die in bijna elk land bestaan, heeft geleid tot pogingen de situatie door reclasseringsprogramma’s te verbeteren. Als deze gewetensvol zouden worden uitgevoerd, zou een groot aantal misdadigers, vooral degenen die voor het eerst een overtreding hadden begaan, hervormd worden tot fatsoenlijke leden van de maatschappij die tot het algemene welzijn bijdragen. Ook zou de enorme kostenlast die op de gemeenschap komt te rusten omdat het gevangenissysteem er niet in slaagt de misdadiger te reclasseren, merkbaar verlicht worden.

Dergelijke hervormingsprogramma’s hebben een beperkte mate van succes — afhankelijk van de ijver of het gebrek aan ijver waarmee de betrokken functionarissen zich ervoor inzetten, en van de financiële steun waarover zij kunnen beschikken. In enkele van de grotere gevangenissen in de meeste van de 19 landen die in een recent onderzoek zijn beschouwd, heeft men de toestand binnen de gevangenis kunnen verbeteren. De gevangenis is schoner; degenen die voor geringere misdaden veroordeeld zijn, vooral als het hun eerste veroordeling is, houdt men apart van hen die zware misdaden hebben gepleegd en de geharde gewoontemisdadigers. De voorschriften die nu gelden, geven rechters meer vrijheid in het vaststellen van vonnissen, zodat zij een lichtere straf kunnen geven in gevallen waar verzachtende omstandigheden bestaan, waarmee wordt beoogd een sfeer te scheppen die de overtreder motiveert zich te beteren.

Men heeft organisaties gevormd om te voorzien in bijbels en religieuze bijeenkomsten voor de gedetineerden. Zij krijgen „arbeidstherapie” zodat zij zich kunnen verbeteren door een nuttig vak te leren. Enkele gedetineerden maken gebruik van de voorziening maar de meerderheid negeert de geboden mogelijkheden.

Zo is er dus in weerwil van goedbedoelde pogingen weinig van te zien dat het gevangenissysteem de misdaad terugdringt. Bestaat er een vorm van wet of strafrecht die dat wel kan bewerken? Hoe staat het met religieuze wetten? Kan mensen door het uitvaardigen van wetten rechtvaardigheid worden bijgebracht? Bestaat er enige hoop misdaad uit te bannen en verlichting te vinden? De volgende artikelen beschouwen deze kwesties die ons allen raken.