De Japanse vrouw in deze tijd

Door Ontwaakt!-correspondent in Japan

REEDS eeuwenlang is de Japanse vrouw in westerse ogen een toonbeeld van gracieuze schoonheid en passieve onderworpenheid. In het buitenland heeft men van haar een beeld gekregen van een in kimono gehulde, bescheiden, zwijgende dienares-echtgenote. Is dit beeld volledig? Hoe leeft zij in de moderne wereld?

In Japan is de traditionele definitie van een vrouw ryosai kembo (goede echtgenote, verstandige moeder), en dit is heden ten dage nog steeds het ideaal. De grote meerderheid van de Japanse vrouwen geeft er blijk van in die rol geluk en voldoening te kunnen vinden. Vooral sinds de Tweede Wereldoorlog is de plaats van de vrouw in de Japanse maatschappij echter aan het veranderen.

In deze tijd bestaat de in kimono gehulde, gracieuze vrouw nog steeds, maar naast haar is de vrouw in spijkerbroek, of misschien wel shorts en hoge laarzen in het beeld verschenen. De levenslustige jonge vrouw in broekpak, die een taxi aanhoudt, zou heel goed ook de kalme jonge vrouw in kimono kunnen zijn die eens per week haar ocha-cursus, haar theeceremoniecursus, bijwoont. Deze moderne vrouw spreidt grotendeels nog steeds bewonderenswaardige eigenschappen van haar voorouders ten toon, zoals bescheidenheid en geduld. Zij zal echter eerder haar mening uiten en heeft meer zeggenschap over haar toekomst dan haar grootmoeder. Hoewel het huwelijk wellicht voor haar wordt geregeld, zal zij toch de uiteindelijke beslissing nemen met wie zij trouwt. De moderne vrouw volgt onderwijs, houdt van lezen, vindt het belangrijk haar eigen bekwaamheden te ontplooien en ontwikkelt haar artistieke neigingen. Haar opvoeding, die strenger is dan die van haar broers, helpt haar de persoonlijkheid en het plichtsgevoel te ontwikkelen die van haar als toekomstige echtgenote en moeder worden verwacht.

Zij speelt ook een rol in de economie. Volgens een recent regeringsrapport maken meer dan 20 miljoen vrouwen deel uit van de beroepsbevolking, hetgeen neerkomt op bijna 40 percent van het totaal. Zij zijn in een verscheidenheid van betrekkingen werkzaam, maar zijn vooral actief in het onderwijs, terwijl ook meer dan 50 percent van de agrarische arbeiders uit vrouwen bestaat.

Dat haar lot aan het veranderen is, wordt goed geïllustreerd door de waarneming van iemand die reeds lang een inwoner van Japan is; Edwin Reischauer. In zijn boek The Japanese schrijft hij: „Ik kan me nog heel goed herinneren dat een vrouw in de jaren ’20 haar man op straat eerbiedig op een pas afstand volgde, beladen met wat er ook maar aan baby’s of pakjes gedragen moest worden, terwijl hij met vorstelijke waardigheid voorop schreed. In de loop der jaren heb ik de vrouw de man zien inhalen, totdat zij nu naast elkaar lopen en de baby’s en de pakjes zich vaak in zijn armen bevinden.”

Vrouwen hebben zich echter nog niet in de zakenwereld begeven en nemen, op een paar uitzonderingen na, niet met hun man deel aan het sociale verkeer buitenshuis. Hoewel dit in sommige moderne gezinnen verandert, leiden de man en de vrouw bijna een apart leven, met weinig of geen kameraadschap.

Haar verleden — een hulp om haar te begrijpen

Men beweert dat Japan oorspronkelijk een matriarchale maatschappij had, maar dat in de loop der eeuwen verschillende maatschappelijke veranderingen de positie van de vrouw drastisch hebben verlaagd. Het is interessant dat religie en filosofie uit het buitenland een belangrijke rol hebben gespeeld bij het verlagen van haar positie. De boeddhistische sekten die in Japan populair werden, leerden dat vrouwen van nature slecht waren, de vijf staten van geestelijk bewustzijn niet konden bereiken en alleen redding konden verkrijgen door als man wedergeboren te worden. Vervolgens, toen het confucianisme in de maatschappij doordrong, werd er geleerd dat vrouwen maatschappelijke parasieten waren, en in intellectueel en moreel opzicht inferieur aan de man. In de Onna Daigaku (Grotere geleerdheid voor vrouwen), die werd geschreven om vrouwen te onderwijzen, schrijft de confucianistische geleerde Kaibara Ekken: „Haar karakter is zo dom dat zij verplicht is om, in ieder afzonderlijk geval, zichzelf te wantrouwen en haar man te gehoorzamen.” Door deze leerstellingen gevormd, beschouwde de vrouw zichzelf als inferieur. Daardoor ontstond het zichzelf wegcijferende, verlegen gedrag van de Japanse vrouw. Toen het feodale stelsel invloed kreeg, werd haar positie gestadig slechter. Zij verloor al haar wettelijke rechten en tegen de 17de eeuw was zij volkomen onderworpen als een dienares van de man.

Het huwelijk, dat niet op echtelijke liefde of een religieuze gedachte was gebaseerd, maar veeleer op sociale en economische betrekkingen, vereiste niet dat de vrouw liefde moest worden betoond. Zij was louter een middel om het gezin in stand te houden. Dikwijls stond zij onder de directe hoede van een hardvochtige schoonmoeder en had zij geen wettelijke of persoonlijke rechten. Haar plaats was in het huis, hetgeen zelfs zo ver werd doorgetrokken dat zij geen religieuze diensten kon bijwonen. Zij was een zelfopofferende moeder die haar kinderen overstelpte met al haar betuigingen van genegenheid. Zij putte troost uit de liefde die zij op haar beurt van hen ontving.

Met deze achtergrond werkten de vrouwen thuis hard om de mannen te behagen en deden zonder te klagen alles wat hun werd opgedragen. Eén vrouw die door dit soort opleiding gevormd is, wordt als volgt door haar dochter beschreven: „Zij is intelligent, bescheiden, onzelfzuchtig en altijd attent voor de andere gezinsleden. Zij is heel precies in haar manier van doen en maakt met haar gracieuze waardigheid op iedereen indruk. . . . Zij staat eerder op en gaat later naar bed dan ieder ander in het gezin. Zij heeft zichzelf nooit een luie zondagmorgen in bed gegund, en het ziekbed is voor haar de enige plaats om te rusten. . . . Veel te kunnen verduren en zichzelf weg te cijferen zijn haar grootste idealen. Zij zegt tegen mij: ’Stille berusting is iets dat een vrouw meer dan iets anders dient aan te kweken. Wanneer je iedere situatie weet te verduren, zul je geluk verwerven.’”

Bij dit alles hadden vrouwen geen volkomen negatieve kijk op zichzelf, maar waren eerder trots op hun vermogen om ongemakken te verduren. Zij leerden op een efficiënte manier een huishouden besturen, verwierven bekwaamheid om aan zware druk het hoofd te bieden, en ontwikkelden een sterke persoonlijkheid die in de huidige wereld zelden wordt geëvenaard.

Tegen het einde van de 19de eeuw had de Industriële Revolutie bewerkt dat de vrouw uit huis werd gehaald en in de wereld aan het werk werd gezet. Later, toen de oorlog uitbrak, nam de vrouw vervolgens steeds meer taken van het afwezige mannelijke gezinshoofd over, totdat tegen 1941 velen zich werkelijk de kostwinners van het gezin mochten noemen. Met het einde van de Tweede Wereldoorlog werd ook de wettelijke gelijkheid van de vrouw tot stand gebracht. De vrouw werd plotseling in ieder opzicht tot de gelijke van de man verklaard, en kreeg stemrecht en gelijke onderwijskansen, terwijl ook alle wettelijke rechten voor haar werden hersteld.

Het is interessant op te merken dat de Japanse vrouw, met alle vrijheid die haar ter beschikking stond, er nog steeds de voorkeur aan gaf op de achtergrond te blijven en de „ideale” goede echtgenote en verstandige moeder te zijn. Terwijl de vrouw in deze tijd, dikwijls meer dan de man, van haar recht gebruik maakt om een opleiding te volgen en te stemmen, prefereert zij het toch in maatschappelijk opzicht op de achtergrond te blijven en wedijvert zij niet met de man. Zij schaamt zich er niet voor een huisvrouw te zijn maar waardeert haar onderscheiden rol. Deze rol is hier in Japan niet aangevochten, zoals dat in het Westen is gebeurd. De goede huisvrouw is in Japan een gerespecteerde persoon. Een jonge vrouw ziet uit naar het huwelijk en bereidt zich erop voor door cursussen in koken en bloemschikken te volgen, met het doel een betere, aantrekkelijkere vrouw van zich zelf te maken. Hoewel zij wellicht werkt totdat zij is getrouwd, en nadat haar kinderen de schoolgaande leeftijd hebben bereikt, weer gaat werken, ligt haar carrière in huis.

De problemen waar zij tegenover staat

Zowel de emotionele druk als de zorgen voor het welzijn van het gezin vormen in deze tijd een zware last voor de Japanse vrouw. Dit is een van de voornaamste klachten die zij uit. Ook is een vader die autoriteit in het gezin uitoefent, in deze tijd in Japan een zeldzaam verschijnsel geworden, en dit draagt ertoe bij dat kinderen misdadig worden. Aangezien heel de opvoeding in veel gevallen aan een toegeeflijke of werkende moeder wordt overgelaten, is het opvoeden van kinderen een terrein waarop zij dikwijls hulp zoekt.

Iets anders dat problemen doet ontstaan, is het feit dat, hoewel de definitie van de goede echtgenote en de verstandige moeder nog steeds geldt, de toepassing van dat principe drastisch is veranderd. Terwijl de verstandige moeder in het verleden goede raad gaf en op liefdevolle wijze met haar kinderen omging, is de hedendaagse „goede moeder” dikwijls degene die werkt om haar gezin meer materiële dingen te verschaffen of die haar kinderen ertoe aanzet de beste scholen te bezoeken zodat zij in de wereld vooruit kunnen komen. In haar hart wil zij de rol van „verstandige moeder” vervullen, maar de realiteit van een materialistische maatschappij verijdelt haar pogingen.

Wanneer zij een christen wordt

De zachtmoedige eigenschappen van de Japanse vrouw maken het haar in veel gevallen gemakkelijk de bijbel als haar gids te aanvaarden. Wanneer zij dat doet, ontvangt zij vele voordelen.

Wanneer een getrouwd paar beiden christenen worden, wordt hun huwelijk een verbintenis die op liefde is gebaseerd. De bijbelse raad aan echtgenoten hun vrouw lief te hebben als hun eigen lichaam en haar te koesteren, draagt heel wat bij tot het scheppen van een prettige sfeer in huis. Ook zal de vrouw haar man niet langer dienen louter omdat dat van haar wordt verwacht, maar uit liefde voor hem. Zij zal worden beloond door zijn woorden van dankbaarheid voor haar inspanningen (Spr. 31:28, 31). Aangezien hij leert dat zijn positie als hoofd van zijn gezin van hem vereist dat hij thuis de leiding neemt, wordt zij in grote mate verlost van de last belangrijke beslissingen te nemen. Bovendien worden de huwelijkspartners kameraden, omdat de bijbel een goede communicatie tussen de man en de vrouw aanmoedigt.

Zelfs in gevallen waarin alleen de vrouw de bijbel bestudeert, trekt zij er veel voordeel van. Of zij nu getrouwd is of ongetrouwd, zij leert dat zij geen inferieur schepsel is, maar iemand die waarde heeft in de ogen van God. In het gezin erkent zij haar man als hoofd. Zelfs als haar man geen christen is, doet zij een poging hem bij gezinsaangelegenheden te betrekken, en in veel gevallen is deze poging beloond doordat de man dichter tot het gezin werd getrokken en mettertijd zelfs de bijbel ging bestuderen. Door haar echtgenoot om raad te vragen toont zij christelijke onderworpenheid en respect en wordt zij op die manier aantrekkelijker in zijn ogen.

Wat betreft gezinsbanden en persoonlijke betrekkingen, getuigt de ervaring van een pasgetrouwde vrouw die bij de moeder van haar man inwoonde, van de voordelen. Deze jonge vrouw aanvaardde een bijbelstudie en nodigde haar schoonmoeder uit bij de studie aanwezig te zijn, met het doel om een innige band met haar te krijgen. De schoonmoeder stemde toe, omdat zij niet wilde dat de jongere vrouw door de een of andere nieuwe religie werd misleid. Mettertijd zagen zij beiden in dat de bijbel de waarheid leert en werkten er samen aan het gezin in overeenstemming met bijbelse beginselen te brengen. De eerste paar jaar toonde de man geen belangstelling, maar wel pochte hij tegenover zijn vrienden hoe goed zijn vrouw en zijn moeder met elkaar konden opschieten. Beïnvloed door het voortreffelijke gedrag van zijn met de bijbel grootgebrachte kinderen, is ook hij onlangs begonnen te studeren.

Door omgang met de christelijke gemeente verwerven ook zelfs verlegen, teruggetrokken vrouwen de bekwaamheid zich met gemak in de maatschappij te bewegen en vinden zij de mogelijkheid zich in een liefdevolle, met die van een gezin te vergelijken sfeer te uiten.

Zoals men kan zien, is de hedendaagse Japanse vrouw niet het traditionele passieve type. Zij vervult een veelzijdige rol in een veranderende maatschappij. Toegegeven, de levenspatronen in de stad en op het platteland verschillen zeer van elkaar, en men moet erkennen dat oude opvattingen diep geworteld zijn en dat veel personen de vrouw nog steeds als inferieur beschouwen. Desondanks is de Japanse vrouw trots op haar rol als echtgenote en moeder en heeft zij de vrouwelijke charme en bescheidenheid behouden die haar onder de aandacht van de wereld hebben gebracht.