De verbazingwekkende dolfijn
Door Ontwaakt!-correspondent in Ivoorkust
HET zou haar eerste baby worden. Zoals duizenden andere aanstaande moeders zocht zij bezorgd haar eigen moeder op toen haar uur om te baren naderde. Hoe goed zou het zijn als „mama” erbij was om te helpen als de pasgeborene was gearriveerd!
In families overal ter wereld hebben opeenvolgende generaties van moeders deze zelfde gevoelens gehad. Maar de familie waar wij het nu over hebben is werkelijk heel anders — alle leden ervan zijn dolfijnen!
De wetenschap dat zo’n gedrag onder dolfijnen voorkomt, is voor velen misschien nieuw, zelfs al zijn deze schepselen sinds oude tijden aan de mens bekend. De dolfijn speelde zelfs een belangrijke rol in Griekse legenden. Het beroemde orakel van Delphi was genoemd naar een dolfijn (in het Grieks delphis), de gedaante die Apollo zou hebben aangenomen. Een tijdlang werden dolfijnen zelfs in verband gebracht met koninklijke waardigheid doordat de kroonprins van Frankrijk bekend stond als de dauphin (dolfijn).
Heel wat van de belangstelling voor dit schepsel is ongetwijfeld ingegeven door verhalen over de speelsheid van de dolfijn en zijn bereidheid drenkelingen te redden. Enkele Amerikaanse vliegers die boven de Grote Oceaan waren neergeschoten, waren echter niet erg ingenomen met de hulp die een paar dolfijnen hun gaven. Tot hun ontzetting duwden hun helpers het reddingsvlot naar een door Japanners bezet eiland.
Niettemin was er tot voor kort betrekkelijk weinig over deze verbazingwekkende waterdieren bekend. Het zou daarom een goed idee zijn ze eens wat nader te bekijken om te zien wat er te leren valt.
Beschrijving en familieleven
Hoewel dolfijnen uiterlijk op vissen gelijken, zijn het zoogdieren. Ze zogen hun jongen, ademen lucht en handhaven een constante lichaamstemperatuur, die erg dicht in de buurt van die van mensen ligt. Verbaast u zich hierover? Dat deden de 13de-eeuwse katholieken ook toen hun werd geboden op „vleesloze” vrijdagen geen dolfijnen meer te eten. Zonder enige twijfel zijn deze schepselen niet wat ze lijken te zijn!
Een nadere beschouwing van de dolfijn onthult enkele interessante verschillen met vissen. Hoe u ook zoekt, u zult geen kieuwen vinden. Maar als u opmerkzaam bent, zult u bovenaan op de rug van de dolfijn, net achter de kop, een klein gaatje ontdekken. Dit is het enige neusgat van het dier; het gebruikt de opvallende, snavelvormige snuit niet om te ademen. De gaatjes net achter de ogen vormen de openingen voor een paar oren die zo gevoelig zijn dat men heeft gesproken van een in het dierenrijk ongeëvenaarde perfectie.Valt u aan de staart iets op dat anders is? Dat klopt, hij staat horizontaal in plaats van vertikaal zoals bij een vis.
In alle betekenissen is de dolfijnenfamilie een grote familie, met zulke kolossale neven als de 9,5 meter lange orka. Ja, zelfs de kleinere tuimelaar kan 3 tot 4 meter lang worden en bijna 400 kilo wegen!
De familiebetrekkingen zijn niet bepaald ideaal. De orka bijvoorbeeld zal andere familieleden waarschijnlijk als een smakelijk hapje bezien! Maar binnen hun afzonderlijke groepen genieten de leden van de dolfijnenfamilie een voortreffelijk gemeenschapsleven, waarbij de grote volwassen dieren de overheersende rol op zich nemen.
In de waterwereld van de dolfijn heeft zo’n familieleven vele voordelen. Wanneer er bijvoorbeeld een baby geboren wordt, moet hij snel naar de oppervlakte gebracht worden voor zijn eerste ademtocht. Daar de lengte van de „baby” een derde is van die van zijn moeder, is het goed dat er dolfijnevroedvrouwen aanwezig zijn om een vinnetje te helpen. Ja, zelfs „grootmoeder” kan in actie komen.
Maar de zorg na de geboorte eindigt daar niet. Bij de geboorte worden zowel de moeder als de nieuwe baby omringd door andere leden van de groep. Zij waken tegen eventuele roofzuchtige haaien die aangetrokken zouden kunnen worden door de geur van bloed. Zou er een haai verschijnen, dan heeft hij een grotere kans zijn oude dag te halen als hij snel wegzwemt zonder iemand lastig te vallen. Als schildwacht posterende dolfijnen kunnen in enkele minuten een haai doden door de onwelkome indringer met hun koppen in de lever te stoten.
Elke baby-dolfijn heeft ook een „oppas”. Samen met de moeder zorgt deze „oppas” ervoor dat de baby voortdurend zorg en toezicht ontvangt. Zulke zorg kan ook streng onderricht omvatten wanneer hij allesbehalve ogenblikkelijk gehoorzaam is. Er is van dolfijnemoeders bekend dat ze een lawaaiige kleine aanpakten door hem tussen hun kaken te nemen en hem dan gedurende zo’n 30 seconden of onder water hielden, of uit het water omhoog tilden. Gewoonlijk was één zo’n „pak voor de broek” voldoende om de rust te herstellen!
Schitterend ontwerp
Iets wat onderzoekers lange tijd heeft beziggehouden, is de snelheid waarmee dolfijnen kunnen zwemmen. Berekeningen die men al in 1938 had gemaakt, gaven aan dat het profiel van een dolfijn slechts snelheden tot 19 kilometer per uur zou toelaten. Maar het is bekend dat deze schepselen meer dan drie keer zo snel zwemmen! Hoe is het mogelijk dat ze zich, schijnbaar in strijd met de wetten der hydrodynamica, zo snel voortbewegen? Is het hoofdzakelijk een kwestie van kracht?
Volgens sommige rapporten zijn dolfijnen, die hetzelfde gewicht hebben als een mens, zesmaal zo sterk. Maar kracht alleen schijnt niet de belangrijkste factor te zijn bij het snelle zwemmen van dolfijnen. De sleutel ligt hierin dat het schepsel zich zo vloeiend door het water kan bewegen dat het maar erg weinig weerstand ondervindt. Dit is niet slechts toe te schrijven aan de manier van zwemmen, die elk kielzog uitschakelt, maar ook aan de opmerkelijke huid van de dolfijn. Ondersteund door een zeer groot aantal kleine veerkrachtige kussentjes, werkt de huid als een schokbreker. Bovendien vermindert een proces dat bekendstaat als „auto-obliteratie” de wrijvingsweerstand van het oppervlak. Wanneer de huid geschuurd of gesneden is, produceert hij een smeer dat in de wond vloeit en zo het gestroomlijnde oppervlak van het dier herstelt en verder bloeden voorkomt. Eén theorie die gebaseerd is op de snelle vervanging van cellen van de opperhuid van een dolfijn, stelt dat dit schepsel als hij haast heeft, „uit zijn vel springt” — niet letterlijk, maar door huidcellen af te stoten om de invloed van weerstand te verminderen!
Als zeedieren moeten dolfijnen vaak tot grote diepten duiken om hun voedsel te vangen. Ze kunnen meer dan vijf minuten op een diepte van 200 meter blijven en dan snel naar de oppervlakte terugkeren om te ademen. Voor mensen is een dergelijk kunststukje onmogelijk. Niet alleen vanwege de enorme druk die men op zulke diepten te verduren krijgt, maar ook vanwege het gevaar caissonziekte te krijgen, een vaak dodelijke aandoening die veroorzaakt wordt doordat de omringende druk stikstofgas in het bloed van een duiker doet oplossen, waardoor dit gaat „koken” als hij te snel naar de oppervlakte stijgt. Wat maakt het voor mensen onmogelijke voor dolfijnen wel mogelijk?
Verscheidene factoren dragen ertoe bij. Wanneer een dolfijn duikt, neemt zijn hartslag met wel 50 percent af, waarbij alleen de hersenen, het hart en andere vitale organen van zuurstof worden voorzien. Dit vermindert op zijn beurt de behoefte aan lucht. Wat bijzonder belangwekkend is, is dat de dolfijn 90 percent van de lucht in zijn longen kan uitademen, iets wat voor mensen onmogelijk is. Alle resterende stikstof wordt dan geabsorbeerd door een in de longen geproduceerde emulsie en wanneer het dier boven komt om te ademen wordt de stikstof verwijderd zonder schade te hebben aangericht. Wat de verpletterende druk aangaat, de ribbenkast van een dolfijn is bijzonder veerkrachtig en kan daardoor in de diepte zonder nadelige gevolgen worden ingedrukt.
Terwijl mensen zich niet op zeewater kunnen verlaten om in de behoefte aan water van hun lichaam te voorzien, kunnen dolfijnen dit wel. Waarom is dit zo? Zeewater bevat 35 gram zout per liter. Dit is te veel om door de menselijke nieren verwerkt te worden. Daarom veroorzaakt het drinken van zeewater bij mensen alleen maar een grotere dorst en versnelt het de dood door uitdroging. Maar dolfijnen hebben niet met zulke moeilijkheden te kampen. Hun voor leven in de oceaan ontworpen nieren verwijderen zoveel van het zout, dat ze ongestraft zeewater kunnen drinken.
Een ander opvallend kenmerk van de dolfijn is zijn vermogen warm te blijven in ijzige wateren die binnen enkele minuten zelfs sterke mannen zouden doden. Hoe kan dit? De dolfijn heeft het vermogen bijna voortdurend in beweging te blijven, zelfs wanneer hij rust. Vlak onder het oppervlak zwevend en blijkbaar slapend, zal dit dier toch zo nu en dan zijn kop boven water brengen door een krachtige slag van zijn staart. Deze daad geeft hem niet alleen gelegenheid om te ademen, maar helpt hem ook de benodigde warmte op te wekken. Deze waardevolle warmte zou echter snel verloren gaan als hij niet twee andere ingebouwde eigenschappen had — een twee centimeter dikke laag isolerend vet en de mogelijkheid zijn bloedstroom naar de opperhuid te beperken.
Dan is er nog de verbazende manier waarop de dolfijn ondanks zijn grootte en enorme snelheid, botsingen met zich onder water bevindende hindernissen kan vermijden. Dit wordt gedeeltelijk toegeschreven aan het goede gezichtsvermogen van het schepsel. Een scherp zicht kan echter niet zijn bekwaamheid verklaren op grote diepte in donker water zijn weg te vinden en voedsel te bemachtigen.
Er zijn bewijzen voor dat het ingebouwde vermogen van de dolfijn sonar of echolocatie te gebruiken het zoogdier ook helpt obstakels te vermijden. Door een serie hoogfrequente fluittonen of klikken uit te zenden en daarna de echo’s te analyseren die ontstaan als de signalen van iets terugkaatsen, kan de dolfijn zowel de afstand als de aard van het voorwerp bepalen dat verantwoordelijk is voor de echo’s. Daar dit schepsel geen reukorgaan heeft en daarom niet op zijn reuk kan afgaan om voedsel op te sporen, is zijn sonar voor hem van levensbelang. Zelfs als het dolfijnen tijdens experimenten tijdelijk onmogelijk wordt gemaakt hun ogen te gebruiken, kunnen ze feilloos onderscheid maken tussen twee soorten vis van dezelfde grootte, en die vangen welke zij het liefst eten. Het vermogen van dolfijnen om de teruggekaatste signalen te analyseren is zo verfijnd afgestemd dat zij het verschil onderscheiden tussen metalen voorwerpen die precies dezelfde grootte en vorm hebben, maar een verschillende dichtheid. Dit alles „geblinddoekt”!
Tijdens experimenten zoals de juist genoemde, hebben onderzoekers verstomd gestaan van het vermogen van de dolfijn stipte gehoorzaamheid aan menselijke bevelen te leren. Daar dit zoogdier goede leerbekwaamheden bezit en een veelheid van geluiden uitbrengt, is de vraag opgeworpen of dolfijnen spreken.
Kunnen dolfijnen spreken?
Geleerden antwoorden verschillend op deze vraag. Hoewel dolfijnen geen stembanden hebben, kunnen ze een aantal verschillende geluiden voortbrengen — volgens dokter John Lilly zelfs tot in die mate dat ze de menselijke spraak kunnen nabootsen. Sommige personen hebben grote waarde gehecht aan deze ontdekking, die zij bezien als een aanwijzing dat het in de toekomst mogelijk zal zijn dat de mens met deze dieren kan spreken. Het is echter goed deze ontdekking in het juiste perspectief te blijven bezien. In hun boek Notre ami le dauphin (Onze vriend de dolfijn) merken de geleerden J.-J. Barloy en J.-P. Ehrhardt op dat zulke nabootsingen verreweg inferieur zijn aan die van de papegaai.
Hoe staat het dan met de verschillende geluiden die door de dolfijn worden voortgebracht? Wijzen die erop dat het dier tot een intelligente communicatie in staat is, op zijn minst met anderen van zijn eigen soort? Veel onderzoekers denken van wel. Maar in een tijd waarin theorieën zeer snel komen en gaan, moeten wij evenwichtig zijn bij het bepalen van de waarde van de optimistischere verslagen. Er is erg veel publiciteit gegeven aan de 15 signalen die dolfijnen volgens geleerden uiten. Slechts weinig mensen zijn zich echter bewust van het feit dat dit aantal veel lager is dan dat van andere schepselen. Het aantal geluiden dat bijvoorbeeld aan varkens wordt toegeschreven is 32 en aan vossen worden er 38 toegekend. Wat de betekenis van de 15 signalen van de dolfijn betreft, de schrijvers Barloy en Ehrhardt geven ronduit toe dat „de betekenis ervan allesbehalve nauwkeurig begrepen wordt”. Waarom? „Het is niet mogelijk geweest het verband vast te stellen tussen de signalen en een bepaald gedrag.” Ondanks al het onderzoek betreffende de communicatie onder dolfijnen, stellen zij verder: „Er is geen bewijs dat de dolfijn een echte, uit twee woorden bestaande zin kan vormen.”
Onlangs voerde de beheerder van de afdeling zeezoogdieren van het Brits Museum in een interview een sterk argument aan dat weerlegt dat dolfijnen met verstand kunnen communiceren. Gezien de enorme slachting onder dolfijnen waarmee de tonijnvisserij gepaard gaat (sommigen schatten dat er op iedere 10 gevangen tonijnen één dolfijn wordt gedood), merkte hij op: „Deze schepselen zouden niet in zulke grote aantallen worden gevangen als de ene dolfijn tegen de andere kon zeggen: ’Kom niet in de buurt van iets wat een geluid maakt als een scheepsschroef . . . blijf daar een goed eind uit de buurt.’”
Wat valt er te zeggen over de dolfijn in de toekomst? Meer dan 19 eeuwen geleden schreef de christelijke discipel Jakobus dat ’alle species van zeedieren door het menselijke geslacht worden getemd en al zijn getemd’ (Jak. 3:7). Dit kan zeker worden toegepast op de dolfijn. Misschien heeft u gelezen hoe sommige van deze schepselen gebruikt zijn om zulke waardevolle voorwerpen als neuskegels van raketten van de oceaanbodem naar boven te brengen. Er is voorgesteld dolfijnen te gebruiken om stranden te bewaken en zwemmers tegen aanvallen van haaien te beschermen. Of dit ooit werkelijkheid zal worden blijft te bezien. Daar de bijbel echter wijst op de tijd dat dierlijk leven algemeen zal worden geëerbiedigd, kunnen wij er zeker van zijn dat wij mensen veel meer zullen leren over de wonderbare schepping rondom ons, de verbazingwekkende dolfijn inbegrepen.