Muziek begrijpen en ervan genieten
IEMAND heeft eens gezegd: „Muziek en lawaai zijn twee totaal verschillende broertjes — de één een heerlijk jong, de ander een verschrikking!” Hoewel zo verschillend als Abel en Kaïn en zo tegengesteld als dag en nacht, vinden toch beide hun oorsprong in hetzelfde natuurkundige verschijnsel, „geluid”. Terwijl wij bij lawaai misschien denken aan geluid dat onaangenaam en storend (soms een verschrikking) is, kan muziek kalmerend en ontspannend (soms heerlijk) zijn. Hebt u niet bemerkt hoe muziek ons kan meeslepen tot verheven gevoelens van vreugde, zoals een stijgende luchtstroom een zwevende vogel de luchtstroom een zwevende vogel omhoog voert? Maar een andere keer kan muziek ons melancholiek stemmen, ja, ons tot droefheid en tranen brengen.
Wat is muziek?
Muziek is ook wel een „internationale taal” genoemd. Waarom? Omdat mensen alhoewel zij elkaar niet kunnen verstaan, zich toch verbonden kunnen voelen doordat zij van dezelfde muziek genieten. Bovendien oefent muziek wereldwijd bekoring uit omdat ze vrijwel ieder aspect van het menselijk leven raakt. Zo zijn er liefdes- en bruiloftsliederen, wiegeliedjes, duetten waarin verliefden elkaar beurtelings toezingen, enzovoort. Wij kennen populaire en klassieke, oosterse en westerse muziek, volksliederen en „rock”. Er is beschaafde achtergrondmuziek, soms met een „Zuidamerikaans tintje”. Ook is er de verrukkelijke en meeslepende wals. En hebt u niet bij het horen van een levendige polka of een opwekkende mars met uw voeten de maat getikt, of in uw handen geklapt? Vast wel. Ja, een prachtig lied dat gebruik maakt van een paar muzikale akkoorden, streelt onze oren op net zo’n wijze als een mooie kleurencombinatie een lust voor ons oog is. Ja, zelfs de reclamebureaus proberen hierop „in te haken” door hun reclameboodschappen op muziek te zetten!
Als een uitvloeisel van onze menselijke aard kunnen melodieuze en harmonieuze klanken op een of andere manier diep op onze gevoelens inwerken. Dit geldt vooral wanneer ze in het juiste tempo zijn gebracht en misschien vergezeld gaan van passende woorden, een tekst. Muziek is „geordend geluid”. Enkele componenten die bij deze ordening van muziekklanken worden gebruikt, zijn de uit vijf evenwijdige lijnen bestaande notenbalk en de erbij horende „sleutels”. Dan zijn er „kruisen” en „mollen”, die de toonhoogte van de noten respectievelijk verhogen of verlagen. Het verschil in uiterlijk van de noten duidt op een verschillende lengte of tijdsduur van de tonen die ze vertegenwoordigen. Of ze hoger of lager op de lijnen van de notenbalk staan geeft te kennen of ze hogere of lagere tonen voorstellen. Dit is geschreven muziek. En wij horen muziek klinken omdat iemand speelt aan de hand van de rangschikking in passende patronen zoals een componist die aan de verschillende samenstellende delen heeft gegeven. Muziek is daarom een kunstvorm die zich voltrekt in het rijk van het geluid en de tijd.
Wanneer geluid ons oor bereikt, is er iets aan het trillen — een vioolsnaar, een trommelvel, het riet van een fluit. In feite is er lucht in beweging gebracht. Net als bij het in beroering gebrachte oppervlak van een kalme poel waarin een kiezelsteentje is gegooid, breiden de rimpelingen en golven van lucht zich vanuit de bron in steeds wijdere kring uit tot ze ons trommelvlies laten trillen — en wij geluid horen! Zonder lucht zou er geen geluid zijn. Wij mogen God dankbaar zijn voor ons wonderbaarlijke gehoor en het verband met het grote geheel van de ons omringende schepping, waardoor zulke communicatie mogelijk is.
Tonen op allerlei verschillende hoogten worden voortgebracht door een grote verscheidenheid van muziekinstrumenten, en het eerste ’instrument’ is ongetwijfeld de menselijke stem geweest. Wanneer tonen worden gerangschikt in een herkenbaar patroon voor één stem, is het resultaat „melodie”. Daar de stem als een stroom voortvloeit, zou melodie „horizontale muziek” kunnen worden genoemd. Als er gelijktijdig klanken van verschillende toonhoogte worden gehoord, zoals in een akkoord, is er „harmonie” voortgebracht, en wij zouden harmonie als „verticale muziek” kunnen beschouwen.
Harmonie in muziek verschijnt hoofdzakelijk in twee vormen: „consonante” en „dissonante” akkoorden. Ja, dat is juist! Dissonerende akkoorden, of „dissonanten” zoals ze vaak worden genoemd, zijn essentieel voor muziek. Waarom? Omdat er zonder dissonantie weinig of geen gevoel van vaart of beweging in muziek zou zitten. Wanneer een muziekstuk bijvoorbeeld ten einde loopt, hebben wij ook het idee van een „besluit”, een rust. Het eind is bereikt en het geeft ons een gevoel van bevrediging.
Tegenmelodie
Wanneer „verticale muziek” of harmonie in overeenstemming met vaste regels voor de opeenvolging van tonen of akkoorden wordt uitgevoerd, kan deze een bijzonder passende begeleiding vormen voor een bekende melodie, of een „horizontaal muziekstuk”. Terwijl men daarbij speciaal aandacht schenkt aan de patronen van harmonie, kan er een tegenmelodie worden uitgedacht. Ons begrip van muziek en de vreugde die wij eraan beleven, worden vergroot wanneer wij luisteren of wij deze patronen van de ondersteunende melodie horen meegaan met de hoofdmelodie, of er tegenin horen gaan. Als de violen van een orkest bijvoorbeeld een welbekende melodie spelen, moet u eens luisteren of u een ondersteunende melodie weet te onderscheiden die gespeeld wordt door een hoorn of een hobo. Laat u met geestdrift vervullen als u een passage opmerkt waarin fluiten een eerder gespeeld patroon herhalen!
Op deze manier worden wij geholpen de „stroom”, of de voorwaartse beweging van de muziek te waarderen. Zich herhalende patronen dienen om zo te zeggen als „mijlpalen”; wij merken ze op, wachten er gewoon op dat ze terugkeren en voelen ons voldaan wanneer ze deze verwachting vervullen. Net als bijbelprofetieën maken ze ons enthousiast als wij ze leren kennen; wij zien vol verwachting naar hun vervulling uit, en o wat een voldoening putten wij uit de zegeningen ervan!
De gave van het gehoor
Zonder ons wonderbaarlijke gehoor, een gave van God, zou er geen muziek zijn, of zouden wij er in elk geval niet van kunnen genieten. Om muziek te begrijpen en ervan te genieten, moeten alle tonen ervan binnen het bereik van ons gehoor liggen. Hoewel dit van persoon tot persoon varieert, wordt algemeen aangenomen dat het bereik van het menselijk gehoor loopt van 16 trillingen per seconde tot 20.000 trillingen per seconde. Een recentere uitdrukking die tegenwoordig in de elektronica voor „trillingen per seconde” wordt gebruikt is „hertz” (Hz). De tonen die alle muziekinstrumenten voortbrengen, liggen ruimschoots binnen deze grenzen. De toonomvang van een viool loopt bijvoorbeeld van maar 180 Hz tot 2500 Hz. De gitaar ligt iets lager met 80 Hz en gaat tot 1200 Hz. Wat komt het hoogst? Wel, de bekkens kunnen trillingen voortbrengen tot wel 20.000 Hz. In een orkest mag de piano er gewoonlijk op bogen het instrument met het grootste frequentiebereik te zijn: van 27 Hz tot 4000 Hz.
Boventonen geven geluiden hun eigen karakter
De meeste mensen zullen ermee instemmen dat zij het meest genieten wanneer zij muziek rechtstreeks kunnen beluisteren zoals ze wordt uitgevoerd. Hebt u zich ooit afgevraagd waarom? Wel, wie heeft ooit schilderijen of foto’s gezien die het originele tafereel volledig evenaarden? In de weergave ontbreekt altijd iets. Al geeft een foto dan alle kleuren en details van het origineel weer, de diepte ontbreekt eraan. Op vrijwel dezelfde manier heeft muziek bij haar oorspronkelijke uitvoering een volheid, een rijkdom, een diepte die in de latere weergave moeilijk te evenaren is. Hoe komt dit?
Het licht dat wij zien en het geluid dat wij horen, bestaat geheel uit trillingen. Bij geluid is er niet alleen een hoofd- of grondtrilling, maar bestaan bij die „grondtoon”, zoals deze wordt genoemd, secundaire tonen of deeltonen. En deze deeltonen of „boventonen” geven de oorspronkelijke uitvoering de rijkdom, de volheid en de diepte, die zo moeilijk zijn weer te geven. Het interessante is dat wij bij de originele uitvoering aan de manier waarop bepaalde boventonen worden versterkt of gedempt de klank die wij horen kunnen herkennen als afkomstig van een snaarinstrument of een fluit, of onderscheiden dat dezelfde toon door een doedelzak wordt voortgebracht! Deze klankkleur kan worden herkend aan de combinatie van boventonen, „timbre” genoemd, zoals die bijvoorbeeld normaal door een koperen instrument wordt geproduceerd, en weer anders is voor een strijkinstrument of een instrument waarbij een luchtkolom door een riet in trilling wordt gebracht.
Hoe wij van muziek kunnen genieten
Maar heel weinig mensen bezitten de gave zelf muziek te maken of zijn in de gelegenheid een muziekuitvoering bij te wonen. Miljoenen echter blijven genoegen scheppen in een goede hi-fi weergave. De radio heeft zijn AM en FM stations. Gewoonlijk wordt aan FM de voorkeur gegeven vanwege de bijna storingvrije ontvangst en het grotere frequentiebereik voor het overbrengen van muziek. In veel landen zijn stations met FM stereo-uitzendingen nu erg populair, niet alleen vanwege de speciale samenstelling van hun programma’s, maar vanwege de mogelijkheden die ze hebben om in grote mate de boventonen weer te geven waarover wij hebben gesproken. Bovendien zijn er hi-fi platen en bandjes beschikbaar. Het ideaal van platenmaatschappijen is, de bij een uitvoering gespeelde muziek volkomen natuurgetrouw weer te geven door opnamen te maken die identiek zijn aan de originele uitvoering met alle erbij behorende harmonische boventonen, en terzelfdertijd ongewenste ruis en vervorming uit te schakelen.
Voor iemand die ’met een half oor’ naar muziek luistert terwijl hij werkt of iets anders doet, is dit misschien allemaal niet zo belangrijk. Misschien dat een klein transistorradiootje hem allang tevreden stelt. En het is ook niet juist hem daarom te bekritiseren, want muzikale smaken verschillen sterk. Voor een ander kan dit echter heel onbevredigend zijn. Hoewel het radiootje muziek voortbrengt, is het voor hem niet je ware. Een van de redenen zou de sterke vervorming en het beperkte frequentiebereik kunnen zijn. Het gemis van het zuivere geluid van muziek, gekoppeld met ruis en vervorming, brengt deze persoon er misschien eerder toe het toestelletje af te zetten, dan verder te luisteren.
Voor voortreffelijke muziekweergave moet de vervorming werkelijk minimaal zijn. Bij platen zou geluidsvervorming veroorzaakt kunnen worden door een element of naald van slechte kwaliteit. Bepaalde bandjes geven meer vervorming en ruis dan andere. Ook de versterker en de luidsprekers hebben veel te maken met een goede kwaliteit van het geluid. Als er getallen gegeven worden, zou u er goed aan doen de vervormingsgraad en het frequentiebereik na te gaan. Sommige apparaten hebben wellicht een vervormingsgraad van wel 1,5 percent of meer, terwijl een beter produkt mogelijk maar 0,04 percent of minder vervorming geeft. Ook het frequentiebereik is belangrijk, hoewel getallen misleidend kunnen zijn.
Na heel wat onderzoek om te testen waaraan men de voorkeur geeft, drukte één autoriteit het als volgt uit: „Negentig percent van alle luisteraars zal volkomen tevredengesteld zijn met een frequentiebereik van 60 tot 8000 Hz.” Het schijnt dus dat de meerderheid der mensen niet zo veeleisend is als sommige adverteerders ons zouden willen laten geloven. Dit is natuurlijk geenszins op iedereen van toepassing. Sommigen hebben een scherp gehoor en de mate waarin zij van muziek genieten, wordt ongunstig beïnvloed door vervorming en onvolledige weergave van het geluid. Tot welke groep behoort u? Tenslotte kan uw oor dit het beste beoordelen. Kies uit wat u kunt betalen het geluid dat u het best bevalt.
Een evenwichtige zienswijze behouden
Muziek heeft net als andere genoegens haar beperkingen. Na een dag van hard werken, kan ze heel ontspannend zijn voordat u uw bed opzoekt. Voor sommigen blijkt ze een middel te zijn om een wat neerslachtige bui te overwinnen. Wij moeten muziek echter niet beschouwen als het antwoord op alles. Als iemand een probleem heeft waarvoor hij bepaalde stappen zal moeten doen, zal hij met luisteren naar muziek het karwei niet klaren. Het is ook goed te bedenken dat de meeste mensen stilte nodig hebben om echt te kunnen nadenken en mediteren. Sommigen schijnen echter zo aan muziek verslaafd te zijn dat zij vinden dat muziek voortdurend moet kunnen aanstaan. En een algemene klacht van buren is dat muziek door sommigen met een te groot volume wordt gespeeld. Als men kleinbehuisd is en andere huisgenoten zou kunnen storen, zou iemand dit probleem misschien kunnen oplossen door met behulp van een koptelefoon van zijn muziek te genieten. Muziek kan, indien ze niet zorgvuldig in de hand wordt gehouden, ook veel tijd kosten en op die manier meer problemen scheppen dan dat ze oplost.
Laten wij om dit te illustreren eens kort enkele zeer beroemde mensen beschouwen die muziek tot het belangrijkste in hun leven maakten, waarbij zij soms andere dingen verwaarloosden waaraan zij meer aandacht hadden moeten besteden. Ludwig van Beethoven wordt beschouwd als een van de grootste componisten aller tijden, maar men vertelt dat zijn persoonlijke leven erg wanordelijk was. Een ander, Franz Schubert, van wie gezegd wordt dat hij een van de mooiste symfonieën aller tijden heeft gecomponeerd, beschreef zichzelf eens als een zeer ongelukkig mens.
Ook behoren deze emotionele depressies niet enkel bij artiesten uit het verleden. Tot de nummers van de inmiddels overleden Hank Williams, een van de populairste Country and Western zangers van zijn tijd, behoorde een religieus lied met de titel „I Saw the Light” (Ik zag het licht). Maar zag hij het inderdaad? Nadat hij bij een gelegenheid dit lied had gezongen, barstte hij volgens zeggen in tranen uit en snikte dat hij geen licht zag. Zijn leven eindigde tragisch door een overdosis drugs die hij op weg naar een optreden had ingenomen.
Ja, dit waren personen die voor muziek leefden; het was hun hele leven. Wij zouden met recht kunnen stellen dat muziek voor hen was als flarden zonlicht op een door storm opgezweepte, ziedende zee! Welke snel voorbijgaande vreugde zij er ook uit putten, het werd te snel overschaduwd door de duisternis van persoonlijke problemen. Voor hen die een evenwichtig en gelukkig leven zoeken, vormen zulke musici een waarschuwend voorbeeld.
Hoewel de meesten van ons naar muziek luisteren, en deze niet zelf spelen, geldt de bovengenoemde les voor beide groepen in gelijke mate. Het is niet goed te veel tijd te besteden aan het spelen van of luisteren naar muziek. Muziek is inderdaad iets prachtigs! Maar ze is slechts ÉÉN van Gods wonderbaarlijke gaven aan de mensheid. Er zijn ook andere gaven — ons gezin, onze vrienden, ons werk, onze christelijke dienst. Ook deze vereisen onze aandacht. Als wij muziek wijselijk op haar juiste plaats kunnen houden — beschikbaar wanneer wij er behoefte aan hebben, ernaar verlangen, doch andere verantwoordelijkheden er niet door laten verdringen — zullen wij hopelijk ons leven lang muziek mogen begrijpen en er op een gezonde manier van genieten.
[Diagram op blz. 20]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
gitaar — 80 Hz tot 1200 Hz
bekkens — tot 20.000 Hz
viool — 180 Hz tot 2500 Hz
piano — 27 Hz tot 4000 Hz
Alle tonen van muziekinstrumenten bestaan uit trillingen met een bepaalde frequentie, of trillingen per seconde (Hz).