Onze veelzijdige plantenwereld

Door Ontwaakt!-correspondent in Zambia

DE SCHOONHEID van de plantenwereld vervult velen met ontzag. Een dichter zei zelfs: „Nooit kan een dichtstuk schoner zijn of fraaier dan een boom.” Het andere uiterste vormen degenen die het een groots moment vinden als zij de kreet „Van onderen!” horen en beleven hoe weer een woudreus neerstort, om verder een roemloos einde te vinden in de houtzagerijen of papierfabrieken.

Ergens tussen deze twee uitersten in ligt de wijze waarop de plantenwereld wordt bezien door mensen die in nauw contact met de natuur leven. U treft hen aan in de wouden van het Amazonegebied, de bewoonbare bergstreken van Azië, of in de dorpen in de binnenlanden van Afrika.

Deze mensen hebben grote waardering voor de veelzijdigheid van de planten en bomen om hen heen. Terwijl men in „ontwikkelde” landen een apotheek binnenstapt voor middelen om ziektes te bestrijden, vinden personen die in nauw contact met de natuur leven, vaak in de plantenwereld geneesmiddelen die dezelfde uitwerking hebben.

„Wat zou mijn arme kleine baby vandaag toch hebben?” vraagt een moeder in Zambia, terwijl ze een kleintje wiens tandjes doorkomen en dat in een draagdoek op haar rug hangt, met een wiegende beweging probeert te sussen. „Ik denk dat hij weer last heeft van zijn tandjes.” Dan stuurt zij er een grotere jongen op uit om bast van de muSompa-boom te halen (Brachystegia floribunda zouden de plantkundigen zeggen). Even snel als u het label op een buisje aspirine herkent, ziet de jongen de goede boom staan, met zijn donkerbruine, gekloofde en schilferende bast. Hij haast zich weer naar huis met een handvol bastschilfers en kijkt belangstellend toe hoe zijn moeder een afkookseltje bereidt dat een verzachtende uitwerking zal hebben op het tandvlees van haar huilende kleine.

In gezinnen die onder primitieve omstandigheden leven, is diarree bij zuigelingen een gewoon verschijnsel. Ook in dit opzicht zijn velen de veelzijdige plantenwereld gaan waarderen. Een klein boompje met op abrikozen lijkende vruchten heeft bij de behandeling van deze ziekte wel duidelijk zijn nut bewezen. De bast en wortels van deze boom, die bij sommige stammen in Zambia bekendstaat onder de naam muBangalume, bevatten een werkzame stof voor het zuiveren van de ingewanden.

De lijst van menselijke kwalen is lang, maar de geneeskrachtige planten die tegen die kwalen kunnen worden aangewend, zijn al even talrijk. Bepaalde tot poeder vermalen wortels verzachten bijvoorbeeld kiespijn en oorpijn. Wonden en beurse plekken reageren gunstig op een middeltje dat wordt bereid van de bast van een boom die bij de Lozi bekendstaat als mWangula en bij de Tonga als muKamba. Heel nuttig is ook de baobab of apebroodboom, die overal in tropisch Afrika wordt aangetroffen. Hij verschaft wijnsteen en pectine, en het gedroogde vruchtvlees bevat de hoogste concentratie aan vitamine C die men kent. In water levert dit vruchtmoes een verfrissende drank op.

Zou een leek kunnen gaan experimenteren met planten om zo ziekten te bestrijden? Doe dat niet! Zelfs planten die geneeskrachtige eigenschappen bezitten, kunnen bij een verkeerde dosering schadelijk zijn. De bast van de muBangalume-boom waar al eerder sprake van was, is daarvan een voorbeeld. Hoewel deze bast in geringe hoeveelheden buikloop bij zuigelingen tegengaat, schijnt een te grote dosis tot een ontsteking van de nieren te leiden en de dood tot gevolg te kunnen hebben.

Sommige planten zijn dodelijk hoewel hun naam wellicht onschuldig klinkt. Een voor heggen gebruikte plant in West-Afrika bijvoorbeeld, die in het Engels „kersentaart” wordt genoemd, heeft bladeren die een op kinine gelijkende stof bevatten. Deze kan dieren gevoelig maken voor ultraviolet licht en ook huidontsteking en darmbloedingen veroorzaken. Weinigen zouden de limaboon met enig gevaar in verband brengen. Toch bevatten de zaden en de bladeren (niet de boon zelf) bepaalde stoffen waaraan een dier kan sterven. Als het dier die eenmaal in de maag heeft gekregen, kan het binnen een uur dood zijn. Ook de zaden van de wilde zoete erwt zijn gevaarlijk. Er zijn gevallen bekend van kinderen die ze hebben gegeten en eraan zijn gestorven, nadat eerst verschijnselen als braken, buikloop en stuiptrekkingen waren opgetreden.

Een ongebruikelijke plant is de struik die plantkundigen Capparis tormentosa noemen. Apen en vogels doen zich met gulzigheid te goed aan de vruchten, die voor de mens echter vergiftig zijn. Een andere giftige plant is de muWa, die bloemen met paarse blaadjes bezit. En onze lijst zou niet volledig zijn zonder vermelding van de fwaka, de tabaksplant die in Midden-Afrika veel verbouwd wordt. Het blad bevat nicotine, een zeer giftig vloeibaar alkaloïde, dat de dood veroorzaakt door verlamming van het ademhalingssysteem. Wanneer nicotine in pure vorm wordt ingenomen, treedt een zeer snelle reactie op.

Natuurlijke vergiften kunnen echter ook een nuttig doel dienen. Het lage bolgewas Scilla hyacinthina, dat paarsgevlekte bladeren en paarsgroene bloemen heeft, wordt in Zambia gebruikt als rattengif. Bast en peulen van de wilde sering, zaden van de wilde meloen, en de bast en het rode sap van de muKwa-boom worden gebruikt om vis te verdoven zodat deze gemakkelijk te vangen is. De op deze wijze gevangen vis moet echter wel eerst gekookt worden voor men hem kan eten.

De plantenwereld vertoont inderdaad heel wat verschillende vormen en toepassingsmogelijkheden. Wanneer wij hierbij stilstaan, doet dit ons met de psalmist uitroepen: „Hoe talrijk zijn uw werken, o Jehovah! Gij hebt ze alle in wijsheid gemaakt. De aarde is vol van uw voortbrengselen.” — Ps. 104:24.