Een adembenemende spoorlijn
Door Ontwaakt!-correspondent in Brazilië
„DE PRACHTIGSTE, opwindendste, ontzagwekkendste, ja, adembenemendste spoorlijn.” Zo beschreef een gids uit Uruguay de spoorwegtocht van Curitiba naar Paranaguá in de zuidelijke uithoek van Brazilië.
Kom en stap met ons in voor een drie uur durende tocht in de moderne Litorina, een gestroomlijnde, uit één rijtuig bestaande dieseltrein. Verlangend om geen detail van het uitzicht te missen, kiezen we een heldere, zonnige dag uit. Als we in onze zetels hebben plaatsgenomen, met een muziekje op de achtergrond, worden we in het Engels, Frans, Spaans en Portugees warm welkom geheten — en krijgen tevens te horen dat ons tijdens de tocht gratis verversingen zullen worden aangeboden. Onze verwachtingen raken nog hoger gespannen. Wat voor spectaculaire uitzichten zullen ons de volgende 110 kilometer wachten?
Na het 907 meter hoog liggende Curitiba achter zich te hebben gelaten, begint de trein spoedig door groene weilanden omhoog te klimmen. Langzamerhand wordt het terrein ruiger en plotseling vangt de eerste van de dertien tunnels ons in zijn donkere, stenen omarming.
Weer buiten worden we gefascineerd door het snel, als in een film, veranderende landschap. Diepe dalen doorsnijden hoge bergruggen, waarvan de verten vervagen in een waas van blauwgroen. Er zijn weelderige bossen van Araucaria brasiliana (de leveraars van het bekende „parana pine”-hout), waarvan de takken met naaldtoefen, aan de top van de stam, ons aan parasols doen denken. Een rijkdom aan planteleven — op bepaalde plaatsen onderbroken door geel, wit of oranje bloeiende bomen of gewassen met zilverachtige bladeren — bedekt de grond.
Tragedie van de Serra do Mar
De trein komt tot stilstand bij „Kilometer 65”. Onze aandacht wordt getrokken door een gedenkplaat en een kruis op de bodem van de steile afgrond. Wat is hier gebeurd? Op 20 mei 1893, in de vroege ochtenduren, bonsden soldaten op de deur van een vooraanstaand zakenman en politicus, bekend als Baron van Cerro Azul, in Curitiba. Op bevel van de heersende generaal werden hij en anderen op de zwarte lijst op de trein naar Paranaguá gezet. Hoog in de bergen, bij „Kilometer 65”, kwam de trein gierend en knarsend tot stilstand. Het was nog donker. De gevangenen werden uit de trein gesleurd en over de rotswand in de afgrond geworpen.
Spectaculaire uitzichten
Slechts enkele ogenblikken staan we stil bij deze macabere tragedie. Dan glijdt de trein weer verder naar aangename oorden. Kale rotsen steken omhoog uit een rijkdom van groen gebladerte. Waterstromen klateren neer van rotsige hoogten. „Oh’s”, „ah’s” en „olhe aí’s!” weerklinken uit de mond van opgewonden reizigers die met de neuzen tegen de ruiten gedrukt elkaar op al het moois wijzen. Een gazen nevel omhult het tuimelende water van een waterval. De naam van de val? Hoe kan het anders, de Bruidssluier!
Ons oog kan alle veranderingen in het landschap nauwelijks bijhouden. Hangend aan twee berghellingen overspant een reusachtig viaduct een gapende diepte. Daar doemt weer een tunnel op; even rust nu in zijn donkere binnenste. Dan volgt nog een kort traject over een zorgvuldig uitgehakte richel in de berghelling.
Bij nadering van de Duivelsbocht houden we onze adem in. De trein beweegt zich nu voort langs de rand van een diepe ravijn. Hebben we de moed om naar beneden te kijken? De wetenschap dat hier nog nooit een passagierstrein is ontspoord, stelt ons maar nauwelijks gerust. Een bocht van 45 graden boven een afgrijselijke afgrond, maakt dat ons hart ons in de keel klopt. Zal de trein in de afgrond storten? Pas wanneer we de bocht door zijn, halen we verlicht adem — klaar voor de volgende verrassing.
De trein stopt bij het kleine stationnetje van Marumbi. Een aantal avontuurlijke bergbeklimmers verlaten enthousiast de trein. Ongetwijfeld zijn ze op weg naar de Abrolho-piek, een kolossale steenrots, die gemakkelijk te beklimmen is en daarom door velen wordt bezocht. Maar het is niet de enige top in de omgeving. We zien de Ponta do Tigre, de Morro do Gigante en de Olimpo. Allemaal dragen ze bij tot de grootsheid van het panorama. Beneden in het dal ligt de moderne elektriciteitscentrale van Marumbi, aan de rivier de Ipiranga.
Het korte oponthoud stelt ons in de gelegenheid onze longen vol te zuigen met lucht die tintelt van een tropisch aroma. Te midden van het ontzaginboezemende handwerk van de goddelijke Landschapsarchitect, begint de trein nu koers te zetten in de richting van de kust. We passeren de hoogste piek van de Serra (1979 meter hoog) en zien beneden ons het diepblauwe water en de witte brekers van de Atlantische Oceaan en, verspreid als kinderspeelgoed, de huizen en dorpen langs de kust. Afgeschermd door een cirkel van kleine eilanden ligt de stad Paranaguá aan een baai van dezelfde naam.
Veel te snel komen we aan het eind van onze gedenkwaardige tocht. Hoewel de drukte van een van Brazilië’s belangrijkste zeehavens en een heerlijke lunch van zeebanket onze aandacht vragen, zijn onze gedachten nog boven in de Serra. Reeds lang zitten we nu al weer in de rein, op onze terugweg langs dit enkele spoor. Ditmaal ongewild in een nadenkende stemming, met de vraag hoe men dit gewaagde project heeft kunnen ontwerpen en uitvoeren.
Een unieke technische prestatie
Een medepassagier helpt ons uit de droom met een historische schets. Toen in 1853 de staat Paraná werd afgescheiden van de staat São Paulo ontstond er een dringende behoefte aan een doeltreffende verbinding met de Atlantische kust. Hoe zou Paraná anders zijn maté-thee, timmerhout en koffie kunnen exporteren? Het voor de hand liggende antwoord was de aanleg van een spoorverbinding tussen Curitiba en de kust. De rechten hiertoe werden in 1871 verkregen en later overgedragen op de „Compagnie Générale de Chemins de Fer Brésiliens”. Ten slotte werd in juni 1880 in aanwezigheid van keizer Dom Pedro II officieel met de aanlegwerkzaamheden begonnen.
De aanleg geschiedde in drie gedeelten. Het eerste deel — een afstand van meer dan 40 kilometer van Paranaguá naar Morretes — bood slechts problemen in verband met de moerassige en slappe bodem. De echte problemen kwamen met het begin van het tweede gedeelte bij „Kilometer 42”. Over een korte afstand van 39 kilometer stijgt het traject van vijf meter tot 955 meter boven de zeespiegel.
Geen wonder dat dit gedeelte het arbeidsintensiefst en het gevaarlijkste was! Bij „Kilometer 45” verlieten de oorspronkelijke Europese ingenieurs het werk vanwege de gevaarlijke afgronden in de Serra do Mar. Maar onverschrokken Braziliaanse ingenieurs namen de uitdaging aan. De primitieve middelen die tot hun beschikking stonden, zouden waarschijnlijk ieder ander hebben afgeschrikt. Een groot deel van het steigerwerk bestond enkel uit boomstammen die met lianen of klimplanten aan elkaar gebonden waren.
Met de kreten „Onmogelijk! Jullie riskeren je leven voor niets!” nog in hun oren, gingen de werkers meter voor meter vooruit. Steile bergen van graniet en gneis-gesteente, werden geleidelijk aan bedwongen door de verbeten volharding van ingenieurs en arbeiders. Afgronden van 900 meter diep waren spoedig overspannen door bruggen die onwrikbaar aan steile hellingen hingen.
Oorspronkelijk zijn er vijftien tunnels uitgehakt en 41 bruggen geslagen, (momenteel zijn er nog 13 tunnels in gebruik), wat neerkomt op een totaal van 972 meter aan bruggen en viaducten en 1689 meter aan tunnels, waarvan de langste 429 meter is en op een hoogte van 995 meter ligt!
Toen eenmaal de obstakels in de Serra waren overwonnen, wat het derde en laatste gedeelte een peuleschil. Dat liep over een glooiend plateau, bijna in één rechte lijn van Piraquara naar het eindpunt, Curitiba.
De opening
Vijf jaar lang werkten 9000 mannen moedig voort onder omstandigheden waarbij één verkeerde stap een gewisse dood betekende. Maar slechts 4000 waren tegelijkertijd actief. De andere 5000 lagen dan ziek in bed met tropische ziekten veroorzaakt door insektebeten. De tol aan mensenlevens was hoog.
Maar uiteindelijk, ondanks alle obstakels en negatieve voorspellingen, kon op 5 februari 1885 het schijnbaar „onmogelijke” toch geschieden. De eerste trein vertrok om 10 uur ’s morgens uit Paranaguá en kwam om 7 uur ’s avonds in Curitiba aan. Vanwaar die vertraging? Wel, de arbeiders kregen bij het station van Cadeado een koningsmaal aangeboden. De trein werd in Curitiba met vreugde-uitroepen van de bevolking en vele Braziliaanse en buitenlandse autoriteiten begroet. Thans wordt de spoorlijn beschouwd als een van de voortreffelijkste technische prestaties ter wereld, een loflied tevens op menselijke volharding onder ontzaglijk moeilijke omstandigheden.
Natuurlijk is de luxe Litorina niet de enige trein die dit spoor berijdt. Er rijden ook gewone passagiers- en goederentreinen over, die elkaar bij speciale uitwijkstations kunnen passeren. De spoorlijn blijft de levensader tussen het binnenland van de staat Paraná en de buitenwereld, daarmee nog steeds de rol vervullend waarvoor hij werd aangelegd.
Ten slotte laten we de dichte oerwoudbegroeiing, de berghellingen, de blauwe hemelkoepel boven de donkere diepten, het gemurmel en gespat van water en de geur van de maagdelijke tropische wouden achter ons. Onze waardering voor alles om ons heen is door deze onvergetelijke reis weer toegenomen. Misschien bent ook u eens in de gelegenheid deze tocht te maken. Nooit zult u dan meer deze adembenemende spoorlijn vergeten.