Welke boeken voor uw kind?
FANTASIE! Science fiction! Romantiek! Hobby’s! Avonturen! Sprookjes! Boeken over al die onderwerpen dingen naar de belangstelling van uw kind. „Koopt u dat boek voor me?” „Ik wil dat verhaal lezen!” Hoort u dat wel eens van uw kinderen? Moedigt u hen aan te lezen? En zo ja, welke lectuur?
Het is niet zo dat ieder jongetje en meisje graag in een boek duikt. Rapporten tonen aan dat door de televisie het lezen bij veel kinderen wordt onderdrukt. Sprekend over televisie merkte een onderzoeker op: „Ervaringen die kinderen door middel van zien in zich opnemen, hebben op kritieke wijze invloed op hun leesgewoonten, niet alleen op hoeveel zij lezen en wat zij lezen, maar ook op hetgeen ze van lezen vinden.” Daarom raden veel onderwijzers en psychologen aan minder televisie te kijken en meer te lezen.
De meeste ouders vinden het prettig als hun kinderen van lezen houden. Zij weten dat lezen een waardevolle kunst is. In een handboek voor het onderwijs kwam men tot de volgende mooie slotsom: „Lezen heeft een directe invloed op ons leven. Het soort van werk dat wij doen, de bekwaamheden die wij ontwikkelen, ons plezier in het leven, onze geestelijke groei, ze staan alle in nauw verband met ons vermogen om te lezen. Zonder leesvermogen zou men van veel rijkdom aan kennis en ervaring verstoken blijven.”
Betekent dit echter aan de andere kant dat u zo dankbaar moet zijn als u uw kind ziet lezen dat u hem of haar maar alle soorten van leesmateriaal moet verschaffen die hij of zij wil hebben? Of dient u te controleren wat uw kinderen lezen?
Wat staat u voor ogen?
Er wordt tegenwoordig een grote variëteit aan kinderlectuur gedrukt. Er bestaan op het ogenblik alleen al in de Verenigde Staten en Canada meer dan 150 uitgevers van kinderboeken en meer dan 250 kindertijdschriften. Zal het soort van materiaal waarmee een kind zijn geest voedt, niet van invloed zijn op zijn verwachtingen, zijn verhouding tot anderen en zijn kijk op zichzelf? Vraag uzelf eens af: Welk standpunt ten aanzien van mensen houd ik mijn kind als juist voor? Welke morele beginselen dien ik aan te moedigen?
Tegenwoordig wordt in het algemeen de filosofie aangehangen dat men een kind maar moet laten lezen en waarnemen wat het zelf wil, om het de gelegenheid te geven ’zijn eigen morele waarden vast te stellen’. In werkelijkheid komt dat er echter op neer dat u de kijk van uw kind door andere mensen laat vormen.
Koesteren echter niet alle ouders de hoop op gezonde, evenwichtige en standvastige kinderen? Willen zij niet graag dat hun nakomelingen succesvol zijn en moedigen zij hen daarom niet aan allerlei bekwaamheden te ontwikkelen? Hoe kan men zo iets bereiken? Een spreuk uit de bijbel geeft het antwoord: „Leid een knaap op overeenkomstig de weg voor hem; ook als hij oud wordt, zal hij er niet van afwijken” (Spr. 22:6). Het is derhalve duidelijk dat ouders dienen te bepalen wat hun jonge kinderen mogen lezen en waar ze hun geest mee mogen voeden. Dit ligt helemaal voor de hand wanneer men beseft welk een invloed een verhaal op de jonge geest kan uitoefenen.
Lezen is geloven
Een moeder sloeg haar zoontje gade toen hij het verhaal las van „de wijze spin” die het „domme biggetje” uit de handen van de slager redde. Aan het eind was hij zo onder de indruk dat hij een kusje drukte op het plaatje van de spin! Bestaat er nog enige twijfel over hoezeer hij door het verhaal werd getroffen of hoe „echt” het voor hem was?
Een schrijfster van kinderboeken erkende deze macht door te zeggen: „De kwestie is dat kinderen met hun hele hart lezen. Soms vragen zij aan het begin: ’Is het echt gebeurd?’ Toch, zelfs als je zegt: ’Nee hoor, het is maar een verhaal’, is het voor hen nooit maar een verhaal. Ze beleven het, ze beleven het helemaal echt.” Ja, hoezeer verhalen op kinderen van invloed zijn, wordt nog verder beklemtoond door de schrijfster Alice Dalgliesh: „Volwassenen zien soms het zeer belangrijke punt over het hoofd dat kleine kinderen dikwijls door boeken tot actie worden gebracht — het kind tekent of speelt wat hem is voorgelezen, of hij neemt het op in zijn woordenschat.”
Wat een ontzagwekkende kracht! Door middel van verhalen kan het kind zich plotseling in een Afrikaans oerwoud of in de ruimte wanen, of hij kan meereizen met de prins die op zoek is naar de prinses.
Vooral „gelijkenissen” of geschiedenissen met een „moraal” zijn bijzonder krachtig. Een moeder vertelde hoe haar zoontjes, die vaak de neiging hadden gierig jegens elkaar te zijn, werden getroffen door een verhaal over een boom en een jongetje. De boom gaf herhaaldelijk stukjes van zichzelf aan de jongen totdat er niets meer van hem over was dan zijn stronk. Over de reacties van haar zoons merkte de moeder het volgende op: „Het was duidelijk dat al mijn zoons zich niet vereenzelvigden met de jongen maar met de boom die, naar zij bemerkten, meer voldoening had gevonden in het geven, dan de jongen ooit had kunnen vinden in het nemen.”
Ja, door lezen kunnen er wijze levenslessen worden geleerd. Verbeeldingskracht en creativiteit worden geprikkeld. De jonge mens kan meer van de ’wijde wereld’ buiten zijn eigen omgeving leren kennen, en een begrip voor het verleden — voor geschiedenis — ontwikkelen. Zijn echter alle boeken in de kinderafdeling van de bibliotheek of de boekhandel even bevorderlijk voor de geestelijke ontwikkeling van uw kind? Misschien niet. Men dient de recente veranderingen in de kinderliteratuur niet te veronachtzamen. Een kort overzicht van de ontwikkeling in de wereld van de kinderlectuur zal tot voorzichtigheid manen.
Ontwikkeling in de kinderliteratuur
Sedert een Fransman tegen het eind van de achttiende eeuw de Sprookjes van Moeder de Gans publiceerde, zijn de uitgevers steeds blijven zoeken naar manieren om jeugdige lezertjes te boeien. In de negentiende eeuw begonnen de gebroeders Grimm, Jacob en Wilhelm, Duitse volksverhalen op te schrijven. In Denemarken begon omstreeks dezelfde tijd Hans Christian Andersen met het schrijven van verhalen die generaties lang populair zijn gebleven. Ondertussen kwam in Engeland Lewis Carroll met zijn Alice in Wonderland.
Uit dit begin is geleidelijk aan een grote verscheidenheid aan materiaal ontstaan. Veel verhalen zijn uit de oude „folklore” overgenomen — vaak een mengsel van opgeblazen geschiedkundige feiten en mythen. Andere gaan over hedendaagse toestanden. Momenteel kan men de kinderliteratuur in vier categorieën onderverdelen:
(1) Leerboeken. Hiertoe behoren de kinderencyclopedieën en de „hoe werkt dat”-boeken. Ze kunnen een kind helpen bij het uitproberen van nieuwe dingen drempelvrees te overwinnen. Er zijn leerboeken voor kinderen over hoe ze een tuintje moeten aanleggen, hoe een benzinemotor werkt, hoe ze bloemen kunnen schikken en zelfs hoe ze met geld moeten omgaan!
Boeken waarin het alfabet en „nieuwe woorden” worden geleerd, kunnen jonge kinderen erg helpen een grotere woordenschat op te bouwen en meer begrip te verkrijgen van wat zij lezen.
(2) Sprookjes. Dit zijn volksverhalen over feeën, kabouters, tovenaars en soortgelijke figuren. In deze vertellingen wordt dikwijls op bovennatuurlijke of toverachtige wijze voor uitkomst gezorgd. In 1697 publiceerde Charles Perrault vijf sprookjes, waaronder het nog steeds populaire „Roodkapje” en „Doornroosje”. Aangezien veel sprookjes in feite reeds als mondeling oververtelde verhalen bestonden, is hun oorsprong dikwijls in nevelen gehuld.
(3) Fantasieverhalen. Dit zijn de werken van bekende schrijvers, maar net als in sprookjes worden er figuren en gebeurtenissen in beschreven die in het werkelijke leven niet bestaan. Tom Poes en De Avonturen van Pinoccio zijn welbekende voorbeelden van deze schrijftrant. Moderne fantasieën spelen zich dikwijls in de ruimte of op andere planeten af.
(4) Verhalen. Deze categorie omvat die boeken waarin de wereld zoals wij die kennen wordt beschreven, ofschoon de personen en de omstandigheden welke worden beschreven, door de schrijver zijn verzonnen. Bekende voorbeelden hiervan zijn Ot en Sien en Dik Trom.
Juist in deze laatste categorie zijn de laatste jaren drastische veranderingen opgetreden. Jane Yolen, een schrijfster van kinderboeken, beschrijft de nieuwe richting die men is ingeslagen als volgt: „Er is geen enkel taboe meer in kinderboeken, behalve wat van slechte smaak getuigt. . . . Waarover eens zelfs niet werd gefluisterd in de zitkamer en slechts werd geginnegapt in het café, dat is thans alledaagse kost voor jonge lezers. De ouderwetse opvatting dat bepaalde dingen voor kinderen, alleen omdat zij jong zijn, taboe zouden zijn, is niet langer in de mode.” — The Writer, april 1975, blz. 12.
Zij noemt als oorzaken van deze verandering: (1) meer ontwikkelde kinderen, (2) de overvloed aan tijdschriften in huis waarin de hedendaagse wereld wordt beschreven en (3) vooral de televisie met zijn weergave „uit de eerste hand” van „studentenrelletjes, het vermoorden van politici, de strijd om de geboortenbeperking en de verandering in seksuele opvattingen.”
Hoewel velen het misschien oneens zijn met haar redenatie over de oorzaken van de huidige „stijl” is het toch een feit dat thans in de kinderliteratuur veel onderwerpen zijn opgenomen waar men 10 of 15 jaar geleden nog tevergeefs naar zou hebben gezocht. Bij een blik op recente titels ontdekt men verhandelingen over dronkenschap, echtscheiding, voorechtelijke seks, zwangerschap, abortus, homoseksualiteit en seniliteit.
Verder hebben sommige schrijvers van kinderboeken tegenwoordig de neiging het als bevooroordeeld en bekrompen te beschouwen om met een „moreel doel” te schrijven — dat wil zeggen om jonge mensen van het kwade naar het goede te leiden. Dit, zo beweren zij, is „propaganda”. Volgens hen dienen niet de „goeden” tegenover de „slechten” — helden tegenover schurken — te worden gesteld. Zij menen dat de schrijver niet tegen de jeugd moet preken. Zijn of haar enige taak is een overtuigend verhaal te schrijven.
Ook is er de laatste tijd bij sommige schrijvers van kinderboeken een verandering in houding opgetreden ten aanzien van de bijbel. Een van hen zei bijvoorbeeld: „Veel verhalen in het Oude Testament berusten op de primitieve voorstelling van Jehovah als een wraakgierige God die op een verschrikkelijke manier straft (zoals in het verhaal van de Zondvloed) of een God die vergaande tekenen van onderworpenheid aan zijn wil eist (zoals in het verhaal van Abraham en Isaäk).”
In feite is dit niet hetgeen in de bijbel zelf wordt geleerd. Integendeel, voortdurend wordt Jehovah erin voorgesteld als een liefhebbende vader die zijn afdwalende kinderen aanspoort terug te keren tot het doen van het goede (Mal. 3:6-10). De schrijver die zo’n vijandige houding ten aanzien van de God van de bijbel inneemt, zal zijn lezertjes beslist nooit aanmoedigen naar Hem op te zien. Christelijke ouders die geloven dat een nauwe band met God de grootste gave is die men zijn kinderen kan meegeven, zullen voor zo’n buitensporige zienswijze op hun hoede willen zijn.
Dus ouders, na de beroering in de wereld van de kinderliteratuur te hebben beschouwd, rijst voor u opnieuw de vraag: Wat valt er over al die soorten boeken te zeggen? Wat zult u Jantje of Elsje laten lezen?
Wat kunnen ouders doen?
Natuurlijk is het niet verstandig om alle lectuur in een van de bovengenoemde vier categorieën als „allemaal goed” of „allemaal slecht” te beschouwen. Beide ouders dienen terdege rekening te houden met de emotionele behoeften van hun kind, afhankelijk van zijn leeftijd en persoonlijke reactie op wat hij leest.
Laten wij bijvoorbeeld eens de categorie sprookjes nemen. Sommigen zullen beweren dat de geest van het kind erdoor verrijkt wordt — de verbeeldingskracht wordt gestimuleerd, het goede zegeviert meestal over het kwade. Anderen zullen redeneren dat zulke verhalen een basis voor bijgeloof vormen en een ongezonde kijk op het bovennatuurlijke bevorderen. Bovendien zou het kind daardoor in een droomwereld kunnen gaan leven en gaan verwachten dat de problemen van het leven wel op bovennatuurlijke wijze zullen worden opgelost in plaats van te beseffen dat men krachtsinspanningen in het werk moet stellen om een gesteld doel te bereiken.
Ouders moeten hierin beslissen, maar in welke richting uw redenatie ook mag gaan, is het niet belangrijk elk van uw kinderen als een individu te beschouwen? Een van de kinderen heeft misschien al sterk de neiging tot „dagdromen” en dus zou het verstandig zijn, zijn jonge geest in een andere richting te wenden.
„Hoe kom ik nu echter te weten welke invloed de verhalen in zijn boeken op hem hebben?”, zou u kunnen vragen. Dat is niet altijd gemakkelijk. Er zijn, behalve lezen, nog zoveel meer invloeden in het leven van een kind. Toch bestaat er wel een manier waarop u veel over de leesreactie van uw kleine, over wat werkelijk zijn hart raakt, te weten kunt komen.
Lees het verhaal samen. Kinderen vinden die aandacht heerlijk. Deze methode voorziet in een emotionele uitingsmogelijkheid voor kinderen die graag lezen, terwijl het een aanmoediging is voor hen die niet zo dol op lezen zijn. Sommige onderwijzers beweren zelfs dat, als ouders hun kleintjes die nog niet kunnen lezen, voorlezen, kinderen het lezen gaan verbinden met iets prettigs en er „zin in lezen” door krijgen.
En ú zult versteld staan over de gevolgtrekkingen die uw kind soms maakt of welke aspecten van het verhaal hem of haar boeien. Vraag uw kind eens: „Wat vind je nu van die persoon?” „Wat vond je nu het mooist in het verhaal?” Aan de hand van de antwoorden zou u eventuele wijzigingen kunnen aanbrengen door misschien de hoeveelheid verhalen met wat meer informatief materiaal in evenwicht te brengen. Dit heeft bovendien het voordeel dat u uw kind niet alleen aanmoedigt te lezen over de avonturen van anderen, maar ook zelf dingen leert te doen.
Dit ontheft u natuurlijk niet van de noodzaak te overwegen welke boeken u in uw huis zult toelaten. Waarschijnlijk zult u alle moderne kinderverhalen nauwkeurig willen lezen. U bent toch degene die moet beslissen wanneer uw kind iets moet weten over seks, zwangerschap en abortus? Natuurlijk moeten ze ook leren dat goede mensen fouten kunnen maken, maar zou de ontwikkeling van hun persoonlijkheid er werkelijk bij gebaat zijn wanneer zij lezen over zegevierende schurken?
Of zou u willen dat uw kind gaat geloven in het „recht van de sterkste”? Dient men kinderen niet veeleer te leren dat er goede en verkeerde gedragingen bestaan, en dat beginselen belangrijk zijn? Velen geloven dat stripverhalen over „superhelden” die alles wat hun in de weg staat vernietigen, een gevaarlijk „model” of voorbeeld voor jongeren bieden.
Zelfs op het gebied van leerboeken kunnen ouders het de moeite waard vinden deze eerst door te bladeren voordat zij ze aan hun kinderen geven. In sommige boeken worden bepaalde rassen of nationaliteiten in een kwaad daglicht gesteld. Andere bevatten zeer dogmatische beweringen.
In een boek over wetenschap kunnen bijvoorbeeld dingen worden voorgesteld op een manier van „zo is het en niet anders”. Er kan in worden beweerd dat alle leven op aarde zich uit lagere vormen heeft ontwikkeld, aldus te kennen gevend (of zelfs bevestigend) dat het bijbelse verslag over de schepping niet meer is dan een ’religieuze mythe’. Dit zou in strijd kunnen zijn met de religieuze opvoeding die uw kind krijgt. Hoewel vader of moeder uiteindelijk van mening zou kunnen zijn dat de totale waarde van het boek wel rechtvaardigt dat het kind het leest, zou de ouder wellicht eerst bepaalde gedachten die in het boek naar voren komen, met het kind willen bespreken.
Dit alles kost tijd; maar er blijkt wel uw zorgzaamheid uit. U wilt dat uw kind leert, maar u wilt ook dat het weet wat voor zijn eigen bestwil en geluk is. Men kan de werkelijkheid van deze wereld niet ontvluchten. Voor ieder kind komen de tijd en de gelegenheid om ermee te worden geconfronteerd. Maar aangezien dat kleine, nieuwe leven — gewoonlijk zo vol verwondering en verlangen om te leren — aan u is toevertrouwd, dient u niet te onderschatten hoezeer uw leiding en uw liefde tot de mentale en emotionele ontwikkeling van uw kind kan bijdragen.
Bovendien zullen verstandige ouders beseffen dat een ieder van ons — ook kleine kinderen — geestelijke behoeften hebben. Kleintjes zitten dikwijls vol vragen; soms stellen zij erg moeilijke vragen. Gods Woord, de bijbel, is een rijke bron van wijsheid. Hij kan „de onervarenen schranderheid . . . geven, aan een jonge man kennis en denkvermogen” (Spr. 1:4). Het samen met uw kinderen lezen van de bijbel zal u op natuurlijke wijze tot gesprekken over de werkelijk belangrijke dingen in het leven voeren. De meesten die de bijbel als een morele gids zijn blijven gebruiken, zijn hem als een noodzakelijk „licht” in hun leven gaan beschouwen, en niet slechts als een prachtig stuk literatuur. — Ps. 119:105, 160; 36:9.
Er is voor kinderen thans meer lectuur beschikbaar dan ooit tevoren. En er zijn nog zoveel andere dingen die beslag op zijn tijd kunnen leggen — televisie en steeds meer recreatiemogelijkheden. U doet er goed aan wanneer u uw kinderen aanmoedigt tot lezen, maar verstandig is ook belangstelling te hebben voor wat zij lezen, om hun jeugdige energie in juiste banen te leiden.
Wellicht kan hetgeen de filosoof Bacon eens schreef als slotconclusie dienen: „Er zijn boeken om van te proeven, andere om te verslinden en enkele om te kauwen en te verteren.”