Winkelen in een Turkse bazar
Door Ontwaakt!-correspondent in Turkije
ISTANBOEL — een unieke stad, gelegen op twee continenten, vol exotische oosterse mystiek, maar toch met een vleug westerse invloed die voor een sfeer zorgt welke men nergens ter wereld in die mate tegenkomt. En nergens in de stad is deze sfeer zo duidelijk aanwezig als in de uitzonderlijke, overdekte bazar of markt. Als er iets typerend is voor Istanboel, dan is het wel deze markt, die zo sterk herinnert aan de dagen van weleer, toen Istanboel nog Konstantinopel heette en Turkije nog onder heerschappij van het Osmaanse sultanhuis stond. We moeten daar werkelijk eens heen gaan!
Istanboels unieke overdekte bazar
Bij het betreden van de bazar worden we onmiddellijk opgenomen in een van de kleurrijkste en lawaaierigste spektakels die men maar ergens kan aantreffen. Elke dag is hij open, van zonsopgang tot zonsondergang — behalve op zondag. Vermoedelijk is het de grootste markt op het Europese continent.
De smalle, met keien geplaveide straten slingeren zo erg, dat men binnen de kortste tijd zijn gevoel voor richting kwijt is. Elke bocht onthult weer een ander fascinerend gedeelte van de markt. En terwijl onze ogen zich vergasten aan de mengeling van kleuren en bezigheden, worden onze oren van alle kanten besprongen door onvoorstelbare geluiden en spraakklanken in schijnbaar alle talen.
Hier in de smalle steegjes en doorgangen van de markt, die voor het grootste deel overdekt is en constant wemelt van een gonzende, uit alle macht pratende, schreeuwende, lachende en onderhandelende mensenmenigte, voelen we ons in een wereld uit het voorbije verleden. Hamals of dragers banen zich al duwend een weg door het gewoel, met grote ladingen koopwaar in een soort van leren tuig op hun rug gebonden. Hun hese „Pas d’r op!” vergroot slechts de warrigheid van het stemmenrumoer. Soms probeert een vrachtwagen — een vreemd monster, dat hier niet thuis lijkt te horen — tevergeefs toeterend een winkel of kraam te bereiken.
Veel opzienbarender is het voorbijkomen van een van de door paarden getrokken wagens. Veel te vol geladen, terwijl de paardenhoeven stampen en wegglijden op de straatkeien, slingert de wagen voorwaarts, rakelings langs de stalletjes — tot het onvermijdelijke gebeurt en sinaasappelen, zakdoeken of andere dingen in één grote warwinkel over de straat verspreid liggen, terwijl de kraameigenaar en voerman elkaar de huid vol schelden. Dat is voor het publiek het signaal om zich in de ruzie te mengen en hun versie van het ongeval te geven. Aan kopen en verkopen wordt niet meer gedacht.
Zoals u ziet, zijn er soms meer straatverkopers dan klanten. Deze ondernemende handelsmensen adverteren hun waren in minstens vier talen. Velen van hen zijn nog maar kinderen, die van alles verkopen, van buzlu su (ijswater) tot plastic zakken waarin u uw boodschappen kunt doen. Ofschoon ze nooit echt naar school zijn geweest, zijn het net als hun volwassen collega’s bekwame handelslieden, met genoeg kennis van verschillende vreemde talen om passerende toeristen iets te verkopen.
Onze voeten beginnen ons al spoedig te vertellen dat de bazar behoorlijk groot is. Men heeft eens 4000 winkels geteld, ongerekend de 2000 kleine werkplaatsen waar veel van de hier verkochte goederen worden vervaardigd. Straten en steegjes staan vol kraampjes en handkarren. En verspreid over de markt kan men ook terecht in twaalf warenhuizen, waarvan enkele verbonden zijn met grote, oude Turkse Hans of Handelshuizen. Bovendien zijn er restaurants en theehuizen waar men zich kan laven en een paar minuten kan uitblazen van het marktrumoer. De moslims kunnen terecht in diverse moskeeën. En verder zijn er twee banken — een zeer nuttige en noodzakelijke openbare voorziening — een informatiecentrum, vooral voor toeristen die de weg zijn kwijt geraakt, en, om de een of andere reden, ook een lagere school, die haar kinderen wel een bijzonder fascinerende start in het leven verschaft.
De bazargeschiedenis in het kort
De bazar bevindt zich hier al op nagenoeg dezelfde plaats, vanaf de tijd dat hij door sultan Mehmet II werd opgericht. Dat was in 1461, kort na de verovering van Konstantinopel. De bouwwerken waren toen hoofdzakelijk van hout, maar in de loop van de tijd is de bazar een aantal malen vergroot en verbouwd, en omvat nu ook een deel van de stallen van Mehmet de Veroveraar en nog heel wat andere interessante stenen gebouwen uit die periode.
In de loop der jaren zijn gedeelten van de markt door brand verwoest — de laatste grote brand was in 1954. Niettemin vertoont de markt en zijn omgeving nog vrijwel hetzelfde beeld als vele jaren geleden.
Niet gemakkelijk om de weg te vinden
Na eenmaal via een van de vijf ingangen het marktterrein te hebben betreden, staan we voor het probleem hoe we door het drukke netwerk van zo’n 60 straten en steegjes de weg moeten vinden. Interessant is echter dat verschillende „straten” zijn gespecialiseerd in bepaalde goederen. Hier is bijvoorbeeld de „Straat van de tulbandmakers”! En daar is een andere straat: „De straat van de Aga’s pluimen.” En achter een prachtige oude zuilenboog vinden we alle winkels die Turkse kleden en tapijten, damast en brokaat verkopen, terwijl we in nabijgelegen steegjes kunnen rondneuzen tussen grote stapels vloerkleden van geitevel, en prachtige, met de hand geknoopte tapijten. Dat alles in een sfeer van vriendschappelijke rivaliteit, waarin de winkeliers met elkaar wedijveren om onze aandacht te trekken.
Overal zijn er geweldige koopjes te halen — in allerlei kleine winkeltjes, weggescholen in stoffige steegjes. Het enige probleem is te onthouden waar ze liggen. Bepaalde zaken treft men slechts in specifieke gedeelten aan, en een goed geheugen is dan ook een eerste vereiste wanneer men in Istanboels overdekte bazar wil gaan winkelen.
Maar een goed geheugen of niet, een wandeling door deze bazar met zijn doolhof van straten zal u ongetwijfeld veel plezier schenken — vooral wanneer u voldoende tijd hebt ingeruimd om te kunnen verdwalen. Zelfs dat is dan een genoegen — en een avontuur — in een van Turkije’s ongewoonste attracties.
De „oude markt”
De „oude markt” of de Bedesten zoals hij hier heet, bevindt zich in het centrum van de bazar. Men vindt er het waardevollere antiek en allerlei bijzondere voorwerpen. Kijk maar eens rond tussen al die voorwerpen van koper, messing en glas; ik zie zelfs enige Byzantijnse relikwieën. Veel van deze produkten zijn echt, maar pas op, er bevindt zich ook veel modern fabrieksspul en prullaria onder, die dreigen de bekoorlijke oosterse sfeer van de markt te verstoren.
In meer „moderne” gedeelten van de markt treffen we handelaars aan in goud en juwelen, die prachtige, maar ook dure staaltjes van met de hand vervaardigde sieraden te koop aanbieden. Er bestaat hier een levendige handel in goud, en de prijzen schommelen dagelijks.
Loven en bieden hoort erbij
Houdt u niet zo erg van al dat loven en bieden? Tja, dat is nu eenmaal gebruikelijk in de bazar, en de echte marktsfeer proeft u pas als u mee gaat doen. Al dat afdingen en bekvechten over prijzen gebeurt overigens in de sfeer van een „vriendschappelijke stoeipartij”, waarbij zowel de koper als de verkoper op een voordeeltje uit zijn en met een voortdurend ander „laagste” of „hoogste” bod komen. Soms kan het wel gebeuren dat zo’n discussie — afhankelijk van de waarde van de goederen — vele uren doorgaat. Dan verschaft de handelaar gratis thee en Turkse koffie om de droge kelen te smeren totdat de koop gesloten is.
’Maar er valt zoveel te loven en te bieden!’ zult u misschien al rondkijkend constateren. En dat is ook wel zo, maar behalve de in massaproduktie vervaardigde souvenirs en de dagelijkse huishoudelijke artikelen, zijn de meest aantrekkelijke dingen die u hier kunt kopen in slechts enkele categorieën onder te brengen: brons- en koperwerk, tapijten, sieraden, keramiek en andere met de hand vervaardigde produkten van hout, onyx en meerschuim. Met de hand geborduurde kleding en lederwaren vinden ook altijd veel aftrek.
Merkt u wel hoe alles hier op deze markt enigszins onwerkelijk aandoet? De buitenwereld lijkt onnoemlijk ver weg. Zonder zich druk te maken om de problemen buiten, handelen allerlei soorten mensen hier op schrandere, zakelijke, maar toch beleefde wijze hun zaken af.
We staan op het punt om de Bedesten door de poort van de goudsmeden te verlaten. Maar ziet u die Byzantijnse adelaar boven de poort? Dat is al een erg oud embleem, waarover een beroemde historicus — Evliya Celebi — eens het volgende heeft gezegd: „Winst en handel zijn als een wilde vogel, die hier op de markt door hoffelijkheid en beleefdheid getemd kan worden.” In menig opzicht zal de oude bazar waarschijnlijk dus niet veel veranderd zijn.
We zijn aan het eind van ons winkelen gekomen. „Onvergetelijk” zei u? Ongetwijfeld. Want als de souvenirs die u hier hebt gekocht, al verloren of vergeten zijn, zullen de herinneringen aan Istanboels overdekte bazar u nog beslist levendig voor de geest staan.