Zij zoeken het hogerop in Japan

Door Ontwaakt!-correspondent in Japan

TEGEN de achtergrond van een prachtige winterse zonsondergang staat een eenzame figuur op de brug. Heel zijn aandacht is gericht op een donkere dansende vorm in de lucht. Wat is dat, wat hem zo bekoort? Een vlieger.

Hebt u ooit gevliegerd? Deze hobby voert u naar grote open vlakten met een stevige bries. In het Westen worden vliegers gewoonlijk als kinderspeelgoed beschouwd, hoewel men er zo af en toe ook wel een volwassene mee bezig ziet. Maar in Japan vinden mensen van alle leeftijden vliegeren een verkwikkende en ontspannende bezigheid.

Ja, het maken van vliegers is hier tot een kunst verheven. Men stelt er een eer in om alle kleur- en vormmogelijkheden zo goed mogelijk uit te buiten. De Japanse vaardigheid in het maken en oplaten van vliegers staat dan ook garant voor de produktie van een constante keur van ware meesterwerken.

Uit dagen van weleer

Het eerste bericht over een vlieger in Japan dateert uit het jaar 931 van de Gewone Tijdrekening, een vlieger afkomstig uit China, het land waar de vliegers hun oorsprong hebben gevonden. In die tijd werd te zamen met het boeddhisme ook het zogenaamde washi (een zeer taaie oosterse papiersoort) ingevoerd. En die samenloop van gebeurtenissen was niet toevallig want vliegers werden van washi gemaakt en tevens voor boeddhistische ceremoniën gebruikt.

In de elfde eeuw kwamen vliegers in gebruik als militaire symbolen. Daarna, en ook later, werden ze aangewend om berichten en voedsel over te brengen naar bondgenoten in een veldslag. En zoals de Amerikaanse Indianen rooksignalen gebruikten, zo lieten de Japanners vliegers op om in oorlogstijd hun positie aan te geven. Klaarblijkelijk hadden de Japanners eeuwen geleden ook al een goede kennis van de meetkunde, want door een lange staart aan een vlieger te binden en deze recht boven het kamp van een vijand te laten vliegen, konden zij de afstand tussen zichzelf en de vijand berekenen. Op deze wijze waren zij zelfs in staat om een tunnel tot midden in het kamp van hun tegenstanders te graven.

Gedurende de zestiende eeuw begonnen vliegers populariteit te verkrijgen als speelgoed. Ze werden echter te groot gemaakt en veroorzaakten door onbekwaam hanteren boven stadsgebieden ernstige ongelukken, doordat mensen die plompe gevaarten op hun hoofd kregen. Wetten die het vliegeren verboden, werden echter genegeerd, en dit tijdverdrijf beleefde in die tijd zijn grootste populariteit.

Ook vissers ontdekten dat zij vliegers konden gebruiken, namelijk om windstromingen vast te stellen en zodoende te kunnen zeggen of het veilig was de zee op te gaan of niet.

De achttiende eeuw bracht grote veranderingen in het ontwerp van de Japanse vliegers. Een van de oorzaken hiervan was dat men afbeeldingen van houtdrukken ging kopiëren om als siermotief voor vliegers te gebruiken. Bovendien begon Japan zijn grenzen voor de buitenwereld open te stellen en al gauw waren er in de vliegermotieven invloeden uit China, Zuidoost-Azië en zelfs India te bespeuren.

Vliegertradities

Vliegers zijn en worden nog wel gebruikt als talisman om boze geesten af te weren. Wanneer er in een familie een zoon was geboren, was het gebruikelijk dat de grootvader op een enorme vlieger de afbeelding van een demon schilderde. Deze werd dan boven de baby aan het plafond gehangen. Op de eerste dag van O-Shogatsu (Nieuwjaar) haalde men de vlieger weg en liet hem op, omdat men geloofde dat op die manier al het kwaad van het huis weggenomen en door de winden meegevoerd zou worden. Na aldus alle mogelijke rampspoed uit de weg te hebben geruimd, meende men de gezondheid en het geluk van het kind verzekerd te hebben. Deze oude gewoonte wordt nog in één of twee plaatsen van Japan in ere gehouden.

Een ander Japans gebruik, dat tot op deze tijd is blijven bestaan, is het geven van vliegers op kinderfeesten. Elk jaar is er een feestdag voor jongens en voor meisjes. De afbeeldingen op de vliegers variëren en brengen een bepaalde wens tot uitdrukking — een kraanvogel of een schildpad de wens van een lang leven, een draak de wens van voorspoed, een karper de wens van kracht, enzovoort. Bij die gelegenheden beschouwt men vliegers als gelukbrengers.

Uit de oorsprong van de beroemde Nambu-vliegers, die in Europa grote populariteit verwierven, blijkt ook oud religieus bijgeloof. Shintoïsten penseelden hun smeekbeden aan de goden op Nambu-vliegers. Deze werden meegenomen naar de heiligdommen en opgelaten in het geloof dat op die wijze hun verzoeken rechtstreeks tot de goden gebracht werden en ze niet hoefden te wachten totdat de godheden naar de aarde kwamen.

Een amusante gewoonte is nog steeds in gebruik in afgelegen bergdorpen. Na het inspannende binnenhalen van de rijstoogst is er veel plezier wanneer de jongemannen zich meten in een vliegerwedstrijd. De beste onder hen mag trouwen met de mooiste dochter van de landeigenaar!

Maar ook iemand die niet betrokken wil raken in religieuze of andere tradities, kan heel goed van vliegeren genieten. Een vlieger hoeft niets met religie te maken te hebben. En zij die hun vlieger willen kleuren, kunnen op een exemplaar van wit papier hun eigen motieven schilderen. Waarom zou u hem trouwens niet helemaal zelf maken?

Een vlieger maken

Fase 1: Neem drie latjes van dun licht hout dat gebogen kan worden zonder dat het breekt (zo mogelijk bamboe). Op afbeelding 1 ziet u hoe ze op elkaar worden gelegd. De beste dikte is 4 bij 2,5 millimeter, 3,5 bij 2 mm en 3 bij 2 mm. Het middelzware latje wordt gebruikt voor de bovenkant van de vlieger, het lichtste voor de onderkant en het zwaarste voor de verticaal. Om goed te kunnen vliegeren is het evenwicht van het grootste belang. Daarom moet het verticale latje de twee horizontale precies in het midden kruisen.

Bind dit geraamte nu met dun touw bij de punten a en b vast, en blijf daarbij denken aan het evenwicht. Er mag niet bij het ene punt meer touw worden gebruikt dan bij het andere.

Fase 2: Knip een vel washi of sterk lichtgewicht papier uit, zoals aangegeven op afbeelding 2. Nu is het moment aangebroken om uw artistieke bekwaamheden te tonen en de vlieger van een geschilderd motief te voorzien. Misschien dat u het na enkele mislukte pogingen gewoon bij een witte vlieger laat. Aan de vliegkwaliteiten doet dat niets af.

Leg de vlieger omgekeerd neer en breng op de lijmstroken en het geraamte een licht stijfselpapje van meel en water aan (zie afbeelding 2). Leg het geraamte op het papier met het verticale latje boven de twee horizontale, en plak de lijmstroken vast. Let op dat er geen kreukels in het papier komen, en besprenkel het papier naderhand even met water, dan trekt het goed strak. Snij het stukje hout weg dat voorbij het bovenste driehoekje van het papier steekt.

Fase 3: Voor de leidraden is sterker touw nodig. Afbeelding 3 laat de punten (c, d en e) zien, waar de leidraden aan de voorkant van de vlieger vastgemaakt moeten worden. Om ze aan het geraamte te binden, moeten er gaatjes in het papier geprikt worden. Maar wees voorzichtig en scheur het niet. Als het touw goed wordt vastgeknoopt, hoeft het bij ieder punt maar éénmaal om het hout gewonden te worden. De lengte van iedere leidraad moet ongeveer het dubbele zijn van de breedte van de vlieger. Het is belangrijk dat de draden recht boven punt x bij elkaar komen. Hierbij zij opgemerkt dat een ervaren vliegermaker de drie leidraden uit één enkel stuk touw weet te vervaardigen.

Het eigenlijke vliegertouw wordt vastgemaakt aan het punt waar de leidraden bij elkaar komen. Wanneer een van de leidraden te slap hangt, neemt de vlieger een onjuiste stand aan en kan zelfs gaan tollen. Om het vliegen gemakkelijker te maken, kan een staart van 1 meter lengte uitstekende diensten bewijzen; bevestig hem aan het punt dat op afbeelding 4 is aangegeven. Als u een vlieger zonder staart in de lucht weet te houden, behoort u tot de profs.

Of iemand nu jong is of oud, ongehuwd of getrouwd, met of zonder kinderen, aan het maken van een vlieger is heel wat plezier te beleven. Ouders kunnen deze gelegenheid aangrijpen om hun kinderen iets te leren over de wind, de wolken en de hemel — dingen die zonder woorden „spreken” over de Grootse Schepper. Waarom niet een keer het maken van een vlieger tot een gezinsproject gemaakt, of waarom niet een paar vrienden uitgenodigd om samen een vlieger te maken en op te laten?

Spelletjes met vliegers

Een populaire wedstrijdsport in Japan is het „strijden met vliegers”; men moet dan trachten de vlieger van een medespeler los te snijden door het eigen touw om dat van de ander gewikkeld te krijgen en door heen en weer gaande bewegingen het andere touw stuk te snijden. Maar zou u graag uw vlieger waar u zo hard aan hebt gewerkt, op die manier kwijt willen raken?

Variaties aanbrengen op de gewone vlieger kan enorm veel plezier schenken. Vooral kinderen zijn bijvoorbeeld wild enthousiast wanneer aan de bovenkant van de vlieger een boog wordt bevestigd, waarvan het strak gespannen koord in de wind een hard geluid maakt.

O ja, hier is nog iets om het vliegeren amusant te maken. Vul een puntzakje met bloemblaadjes en sluit het gedeeltelijk af met een dun strookje papier en wat lijm. Rijg dit puntzakje aan het vliegertouw en geleidelijk aan zal het omhoog klimmen in de richting van de vlieger. Op het laatst zal echter de harde wind het smalle strookje papier verbreken en een leuk buitje bloembladeren veroorzaken.

En met wat verbeeldingskracht zijn er natuurlijk nog tal van andere spelletjes met vliegers te bedenken.

Enkele vliegerverhalen

Men beweert dat in 1712 een beruchte dief, Kakinoki Kinsuke genaamd, een vlieger gebruikte om op het dak van de hoofdtoren van het Nagoya-kasteel te komen. En daar zou hij zich meester hebben gemaakt van de gouden schalen van de dolfijnversieringen, uit wraak voor het feit dat men hem zijn land had afgenomen. Vijftig jaar later werd Kinsuke’s dolle onderneming het onderwerp voor een toneelstuk, dat men tot op deze dag nog in Japan kan gaan zien.

Een ander verhaal gaat over een feodale landheer en diens zoontje, die in de twaalfde eeuw van onze tijdrekening naar een bepaald eiland werden verbannen. Om zijn verloren positie te herwinnen zond de landheer volgens de legende zijn zoon op een vlieger terug naar het vasteland.

Net als onder de vissers bestaat er ook onder de enthousiaste vliegers een bepaald „vliegerslatijn” met sterke verhalen. Hopelijk dat u na enige tijd vliegeren niet het verhaal hoeft te vertellen over ’de verloren vlieger’, of zult vervallen in een zelfde soort van opschepperij.

Voor een hobby waarvan het gehele gezin kan genieten, is veel te zeggen, vooral wanneer hij goedkoop is en weinig tijd vraagt. Wanneer uw vlieger niet te zwaar is en u vliegt er voorzichtig mee op veilige plekken (uit de buurt vooral van hoogspanningsleidingen), is de vliegerhobby een onschuldig en onschadelijk tijdverdrijf. U zult iets leren over bouwen en vliegen en . . . een heleboel plezier hebben. Mensen van alle leeftijden ervaren een gevoel van opwinding wanneer hun vlieger in de lucht staat en ze hem voelen trekken. Waarom zou u het niet eens proberen? Wij wensen u en uw vlieger een goede vlucht en behouden landing.