Wat te doen in verband met de koffiecrisis?

VROEGER, in de jaren ’30, was er zo’n overmaat van koffie dat de Braziliaanse telers er volgens de berichten 70 miljoen zakken van verbrandden! Voor een pak koffie betaalde men toen, volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek, 38 cent. En in 1969 nog kocht men in de Nederlandse winkels een pak koffie voor ƒ 1,81.

Maar zoals de koffiedrinkers maar al te goed weten, is die situatie in de jaren ’70 drastisch veranderd. Van een bijna onbetekenend artikel in het boodschappenmandje, is het pak koffie een grote aanschaf geworden. En niet alleen in Nederland, waar een gemiddeld pak koffie van 250 gram al over de ƒ 6 kost, maar ook in, bijvoorbeeld, Japan, waar de koffieshops in Tokio de prijs van hun kopje koffie verhoogden tot wel 300 Yen (meer dan een rijksdaalder) per kop; volgens de krant Daily Yomiuri een „misbruik van de prijsstijging”.

Voor de theeminnende Japanners, die gemiddeld maar 100 kopjes koffie per jaar drinken, zijn die hoge koffieprijzen echter lang niet zo’n probleem als voor de Zweden, die per persoon gemiddeld meer dan 1300 kopjes koffie per jaar nuttigen. Het Nederlandse gemiddelde ligt daar wat onder — per jaar gemiddeld 950 koppen per hoofd van de bevolking — hetgeen met thuis gezette koffie en de huidige prijs neerkomt op ruim ƒ 180 per persoon per jaar.

De achtergrond van de prijsstijging

Maar wat heeft de prijzen zo aangewakkerd? Schuilt er enige waarheid in de beschuldigingen dat er een samenzwering is geweest onder de koffie-verbouwende landen om de prijzen op te drijven, net als de olielanden dat met de olieprijs hebben gedaan? Of was er werkelijk sprake van een tekort, waardoor de prijzen op de markt de hoogte in zijn geschoten? Voor bepaalde koffieliefhebbers werd dit een brandende kwestie. Er kwamen woedende beschuldigingen zowel van consumenten als van politici. Er werd om een koffieboycot geroepen, om de prijs naar beneden te dwingen.

Alles schijnt er echter op te duiden dat er meer dan één oorzaak voor de plotselinge stijging van de koffieprijzen is aan te wijzen. En ongetwijfeld zal zowel in de beschuldigingen van de consumenten als in het verweer van de koffieproducenten enige waarheid schuilen.

Waar alles mee is begonnen, was natuurlijk de Braziliaanse vorst, die in 1975 veel koffieplanten doodde en waardoor de jaarproduktie van dat land in 1976 met meer dan twee derde naar beneden ging. De nieuwe koffiestruiken zullen pas op zijn vroegst in 1978 koffie gaan produceren. Bij deze tegenslag hebben zich de problemen in andere koffielanden gevoegd, en dat heeft de produktie nog verder gedrukt. De oorlog in Angola, de moeilijkheden in Oeganda en Ethiopië, de aardbeving in Guatemala en de overstroming in Columbia zijn allemaal genoemd als oorzaak van geringere of vertraagde oogsten.

Toch viel de totale wereldproduktie in 1976 slechts 15 percent lager uit dan het jaar daarvoor. En gezien de grote reserves was dit geen onoverkomelijk probleem. Brazilië kon zelfs dank zij zijn reserves in 1976 meer koffie op de markt brengen dan in 1975. Maar waarom dan toch die enorme prijsstijging?

Volgens sommige autoriteiten moet deze worden toegeschreven aan de onzekerheid die door de zojuist genoemde oogstmoeilijkheden is ontstaan. Deze waren voldoende om op de markt een stormloop van kopers — van speculanten en groothandelaars — te ontketenen, die in de verwachting van tekorten grote hoeveelheden koffie opkochten. Veel huisvrouwen zullen zich ongetwijfeld een zelfde situatie in verband met de suikerprijs herinneren, die plotseling snel steeg en daarna weer in elkaar zakte. In beide gevallen hebben hebzucht en winstbejag ongetwijfeld een grote rol gespeeld.

Deze druk op de markt was echter niet de enige oorzaak van de plotselinge prijsstijgingen. Sommige producerende landen gooiden ook hun uitvoerbelasting drastisch de hoogte in, ongetwijfeld om voordeel te trekken van de toegenomen vraag. Zo ontving Columbia midden januari voor elke kilo uitgevoerde koffie ƒ 8,25 aan uitvoerbelasting, en Brazilië, die zijn uitvoerbelasting tot het viervoudige verhoogde, begin maart bijna ƒ 5,50 per kilo. En daarmee stegen alleen al de belastingen tot in de buurt van de prijs die de koffiegebruikers nog maar enkele jaren geleden in de winkels voor de koffie betaalden!

Natuurlijk heeft deze verhoogde prijs wel enige voordelen afgeworpen voor de in het algemeen onderbetaalde koffieboeren in de producerende landen, maar aan de andere kant ontvangen veel koffieplukkers nog altijd maar ongeveer één rijksdaalder voor een hele dag werk. Het zijn vooral de grote landeigenaren en de handelaars geweest die rijke winsten hebben geoogst, terwijl ook de koffielanden hun betalingsbalans aanzienlijk hebben weten te verbeteren. In Brazilië bijvoorbeeld bedroegen de koffie-inkomsten in 1976 meer dan het dubbele van normaal. En in 1977 hoopt men tot het viervoudige te kunnen komen.

Er zijn voor de koffieproducenten echter al dreigende wolken aan de horizon verschenen. Zo schat het Amerikaanse ministerie van landbouw dat in 1978 de wereldvoorraad opnieuw de vraag zal overtreffen — met ongeveer 25 percent — terwijl bovendien is gebleken dat in 1976 de Amerikaanse koffieconsumptie met 20 percent is gedaald, evenredig aan de prijstoename.

Sommige deskundigen waarschuwen al dat hetzelfde kan gebeuren als in het midden van de vorige eeuw in Engeland plaatsvond. Nadat indertijd een bepaalde roestzwam de koffie-aanplant op Ceylon had verwoest, en de prijs van de koffie de hoogte in was geschoten, stapten de Engelsen die voordien koffiedrinkers waren geweest, over op thee — en blijvend, zoals we weten. Nu drinken ze op elk kopje koffie negen koppen thee.

Zullen de omhoogschietende prijzen ’de kip slachten die de gouden eieren legt’? Wel, de plotselinge stijging en daarna weer de daling van de suikerprijzen een paar jaar geleden vormen wellicht een aanwijzing van wat er met de koffie kan gebeuren. Om zo’n stijgings- en dalingskringloop te voorkomen, hebben de koffieproducerende landen trouwens al een prijsstabilisatieprogramma proberen uit te werken voordat de situatie van overproduktie terugkeert. Maar wat kunnen ondertussen koffiedrinkers doen die hun favoriete drank te duur gaan vinden voor hun portemonnaie?

De andere mogelijkheden

Verlangend naar een verkwikkende hete drank, proberen vele mensen allerlei methoden uit om meer uit hun koffie te halen, terwijl ze ook vervangingsmiddelen gebruiken. De National Observer berichtte bijvoorbeeld over een Californisch gezin dat koffieprut in de oven droogt om het nog een tweede maal te kunnen gebruiken. Anderen gebruiken gewoon minder koffie en maken een slapper zetsel.

De deskundigen bevelen nog andere manieren aan om meer uit uw koffie te halen. Om gemalen koffie geurig te houden, raden ze aan geopende pakken luchtdicht af te sluiten en in de koelkast of vrieskast op te bergen. Een andere manier om meer koffie uit de bonen te halen, is door de bonen zelf te malen en dan alleen die hoeveelheid die u nodig hebt. Velen vinden pasgemalen koffie trouwens het beste smaken. Hele bonen kunnen bovendien verscheidene maanden vers blijven, terwijl het aroma van gemalen koffie veel sneller verdwenen is.

U zou ook minder dure koffie kunnen proberen — bepaalde winkelmerken bijvoorbeeld. Veel mensen zijn met verbazing tot de ontdekking gekomen dat ze deze koffie even lekker vinden als hun duurdere merkkoffie, of hem in elk geval met het oog op het prijsverschil best weten te waarderen. Overschakelen op instantkoffie kan ook schelen. Eén onderzoeker ontdekte dat hij met oploskoffie per kopje wel een derde goedkoper uitkwam dan met koffie gezet van gemalen merkkoffie.

Voor de minder verfijnde liefhebbers vormen koffiesurrogaten als cichorei ook goede aanvullingen op koffie. Mengsels van koffie met cichorei zijn in veel landen kant en klaar te koop, alsook losse cichorei. In Nederland schijnt cichorei moeilijker te verkrijgen dan in België of Frankrijk. Voor een even sterk zetsel hebt u slechts de helft nodig. De aanvaardbaarheid van het aroma blijft natuurlijk een kwestie van persoonlijke smaak.

Moutkoffie, gemaakt van geroosterde gerste- of tarwekorrels, half om half vermengd met echte koffie, ontstond volgens de berichten in de crisisjaren. Overigens wordt geroosterde gerst heden ten dage nog steeds in Japan en Korea gebruikt voor de bereiding van donkere gerstethee, een drank met de smaak van geroosterde noten, die enigszins gelijkt op de smaak van koffie.

Koffiesurrogaten zijn in de Verenigde Staten en Europa onder diverse namen op de markt. Ze zijn hoofdzakelijk bereid van graanprodukten en bevatten natuurlijk niet de cafeïne die koffiedrinkers net dat „opkikkertje” geeft dat velen nog plezieriger schijnen te vinden dan de smaak van koffie. Als het echter daarom gaat, is thee een ongeëvenaarde vervanger van koffie; ook in andere opzichten trouwens.

Probeer eens thee

„De hoge koffieprijs is het beste wat de thee is kunnen overkomen”, aldus de secretaris van de Londense Theeraad. Een daling van de theeconsumptie die reeds tien jaar aan de gang was — in Engeland van vijf kopjes per persoon per dag tot maar net iets meer dan vier kopjes — is kennelijk door de stevige prijsstijging van de koffie een halt toegeroepen. Ook de Amerikanen importeerden in 1976 bijna 15 percent meer thee dan in 1975.

Maar de theeprijzen zijn evenmin stil blijven staan. De prijs van thee varieert nu van een bedrag dat ligt rond de helft van de koffieprijs (gerekend naar het gewicht) tot wel ƒ 48,50 per 250 gram voor een speciale Chinese soort. Daarbij zij echter opgemerkt dat men uit 250 gram thee wel vier- of vijfmaal zoveel drank haalt als uit een zelfde hoeveelheid koffie — ongeveer 140 tot 175 koppen, vergeleken met 35 of minder koppen koffie. Van die dure, exotische thee van ƒ 48,50 kan zelfs meer dan eenmaal thee worden gezet, zodat men uit 250 gram daarvan wel 380 kopjes kan halen.

Een ander gunstig aspect van thee is dat er variaties en mengsels zijn voor bijna iedere smaak, behalve misschien voor die van de meest fervente koffiedrinker. Enig experimenteren met diverse soorten zal al snel duidelijk maken welke u het lekkerste vindt.

Thee bevat ongeveer de helft of iets meer dan de helft van de hoeveelheid cafeïne die in koffie aanwezig is, en kan dus eveneens het „opkikkertje” verschaffen dat koffiedrinkers van hun drank verwachten — weliswaar minder, maar langer. Interessant is namelijk wat hierover in The Wall Street Journal stond: „Gezette thee bevat andere stoffen die het vrijkomen van de cafeïne verhinderen, zodat het zenuwstelsel er minder door wordt geschokt en de stimulerende werking van de stof over een langere periode wordt uitgestrekt.” Twee Britse onderzoekers beweren ook dat thee „de unieke eigenschap heeft dat het de onplezierige neveneffecten van cafeïne neutraliseert, zonder de bloeddruk-verlagende eigenschap van deze stof aan te tasten”.

Wanneer dus de prijs van koffie u zorgen baart, bent u stellig niet zonder keus. De koffiecrisis heeft reeds voor velen nieuwe deuren van smaakgenoegen geopend, die anders voor hen gesloten waren gebleven.

[Kader op blz. 11]

Hebt u deze ochtend uw koffie „geproefd”?

Helemaal exact gesproken niet. Het boek The Human Senses („De menselijke zintuigen”) vertelt ons: „Ons smaakzintuig . . . faalt volkomen wanneer het er om gaat van het volledige aroma te genieten dat vlees, fruit, boter of koffie ons biedt. Deze produkten zijn, net als trouwens bijna alle andere voedingsmiddelen, voor hun aantrekkelijkheid hoofdzakelijk afhankelijk van het beroep dat zij op ons reukzintuig doen.” Ja, zonder het vermogen om te ruiken, zou eten en drinken weinig plezier geven. U zou uzelf moeten dwingen om te eten ten einde op krachten te blijven. Eten zou net zo iets mechanisch worden als het werpen van kolen in een ketel. Bent u niet blij dat uw Ontwerper de noodzakelijke handeling van het eten zo aangenaam heeft gemaakt?