Een blik op de Nobelprijs

Door Ontwaakt!-correspondent in Zweden

VEEL mensen op aarde beschouwen een Nobelprijs als de grootste en meest eervolle onderscheiding die iemand kan ontvangen. De geschiedenis van deze wereldvermaarde prijs gaat terug tot Alfred Bernhard Nobel, die in 1833 in Zweden werd geboren.

Alfred Nobel vergaarde tijdens zijn leven een groot fortuin met baanbrekende uitvindingen op het gebied van explosieven. Daarbij ging zijn belangstelling vooral uit naar de hoogst explosieve stof nitroglycerine, die hij in combinatie met een andere stof veiliger te hanteren maakte. Op dit mengsel, dat de naam dynamiet kreeg, ontving hij in 1867 patent.

Nog tal van andere uitvindingen op het gebied van ontploffingstechnieken alsook chemische bijdragen op andere terreinen, maakten Nobel ontzaglijk rijk. Hij werd de bezitter van 355 patenten en bouwde een wereldomvattende industrie op van 80 bedrijven in 20 landen op vijf continenten. Tijdens zijn leven kenden maar weinigen hem persoonlijk, maar op het ogenblik is hij wat naam betreft, misschien wel de meest bekende Zweed die ooit heeft geleefd. Hij stierf op 10 december 1896 in San Remo, in Italië.

Wat is echter de oorsprong van de Nobelprijzen? Wel, de beroemde Zweedse uitvinder voorzag in deze prijzen via zijn testament. Daarin liet hij de volgende verklaring opnemen: „Het geheel van mijn resterende bezit dat te gelde gemaakt kan worden, zal op de volgende wijze besteed dienen te worden: het kapitaal, door mijn executeurs in veilige beleggingen geïnvesteerd, zal een fonds vormen waarvan de rente jaarlijks in de vorm van prijzen zal worden toegekend aan degenen die gedurende het voorgaande jaar aan de mensheid het grootste nut hebben verschaft.”

Nobel bepaalde dat er vijf prijzen dienden te zijn, van gelijke grootte, elk voor een verschillend terrein: voor de natuurkunde, de scheikunde, de geneeskunde, de literatuur, en als vijfde, een prijs voor de bevordering van de broederschap onder de volkeren — ook wel de vredesprijs genoemd.

Interessant is het commentaar van de Zweedse biograaf A. Ohlmark over de vraag waarom Nobel deze prijzen per testament instelde: „Hij wist dat veel van zijn baanbrekende uitvindingen werktuigen van oorlog en geweld zouden worden. . . . De Nobelprijzen zijn de uiting van een verontrust geweten van een groot onderzoeker en organisator. Zijn bedoeling was dat de prijzen en stichtingen die door hem in het leven werden geroepen, tot op zekere hoogte de schade zouden vergoeden die, naar hij wist, zijn uitvindingen zouden aanrichten.” — Nobelpristagarna („Nobelprijswinnaars”).

De toekenning van de Nobelprijzen begon in 1901. Tijdens de afgelopen 76 jaar zijn er 330 prijzen uitgereikt. De andere werden niet toegekend, veelal wegens gebrek aan geschikte kandidaten, met name voor de vredesprijs. Elke prijs bestaat uit een diploma, een gouden medaille en een cheque, die in 1976 een bedrag van meer dan ƒ 435.000 vertegenwoordigde.

Het uitkiezen van de kandidaten

Hoe komt men voor een Nobelprijs in aanmerking? Het uitkiezen van de kandidaten geschiedt door vier instituten, waarvan er drie in Zweden zijn gevestigd. En zo stond het ook in het testament van Alfred Nobel: „De prijzen voor natuur- en scheikunde zullen worden toegekend door de Zweedse Academie van Wetenschappen; die voor de geneeskunde of medische verrichtingen door het Karolinische Instituut te Stockholm; die voor de letterkunde door de Academie in Stockholm, en die voor de voorvechters van de vrede door een comité van vijf personen, gekozen door het Noorse Storting [het Noorse parlement].”

Al deze instituten bezitten een speciaal comité van vijf man, die het voorbereidende werk voor de keuze van de kandidaten verrichten. Elk jaar zenden deze comités aan honderden geleerden over de gehele wereld — leden van academies en universiteiten — het verzoek om personen voor te dragen die als eventuele kandidaten voor de prijzen van volgend jaar in aanmerking komen. Die voordrachten moeten binnen zijn vóór 1 februari van het jaar waarin de prijs zal worden toegekend.

Tegen het begin van de herfst hebben de comités het geheime rapport van hun onderzoekingen gereed; dan stemt men over de uiteindelijke keuze, die vervolgens tot oktober of november geheim blijft. De beslissingen zijn definitief en kunnen niet herroepen worden.

Enkele problemen

Het toekennen van de Nobelprijzen heeft in de loop der jaren wel enkele problemen opgeleverd. Nobel bepaalde in zijn testament: „Het is mijn uitdrukkelijke wens dat bij het toekennen van de prijzen de nationaliteit van de kandidaat volkomen buiten spel zal staan, maar dat de meest in aanmerking komende persoon de prijs zal ontvangen, of hij nu een Scandinaviër is of niet.” „De meest in aanmerking komende.” Die te vinden is echter vanwege de wereldomvattende keuze der kandidaten vaak een moeilijke opgaaf.

Vooral op de toekenning van de vredesprijs is de laatste malen, voornamelijk om politieke redenen, veel kritiek geleverd. In 1973 werden bijvoorbeeld de twee voornaamste onderhandelaars op de Vietnam-conferentie te Parijs uitgekozen om de vredesprijs met elkaar te delen. Over de gehele wereld rezen toen protesten. Twee leden van het Vredescomité te Oslo gaven te kennen dat ze zich terugtrokken en één van de twee uitgekozenen bedankte voor de prijs. Toen de ander de prijs wel aanvaardde, ontstond er in Noorwegen een protestbeweging die 1,5 miljoen Noorse kronen inzamelde (ƒ 732.450) om als een „Volks-vredesprijs” aan een persoon van eigen keuze toe te kennen. Droevig genoeg heeft geen enkele winnaar van de Nobelprijs voor de vrede de mensheid werkelijk een stap dichter bij wereldvrede gebracht.

Ook de prijs voor de letterkunde heeft al heel wat stormen ontketend. Vooral de keuze van soms betrekkelijk onbekende auteurs met een kleine lezerskring, terwijl aan wereldberoemde schrijvers werd voorbijgegaan, is door geleerden ernstig aangevochten. Toen in 1901 Leo Tolstoj niet werd verkozen, zonden tweeënveertig Zweedse schrijvers bij wijze van protest aan deze schrijver een verontschuldigende brief.

En wat het toekennen van de prijzen op wetenschappelijk terrein betreft, daarmee is tegenwoordig het probleem dat het meeste onderzoek door teams en niet meer door afzonderlijke geleerden wordt verricht, zodat het moeilijk is uit te maken wie voor de prijs in aanmerking komt. Bovendien gaat de laatste jaren de wetenschappelijke ontwikkeling zo snel dat de prijstoekenners extra hard moeten werken om met de laatste verrichtingen en prestaties op de hoogte te blijven.

Het is duidelijk dat Alfred Nobel geïnteresseerd was in een verbetering van de levenssituatie van de mensheid. En dat er sinds 1901 honderden winnaars van de Nobelprijs zijn geweest, geeft wel aan dat ook anderen die zelfde belangstelling hebben. Het is evenwel duidelijk dat zelfs de beste menselijke krachtsinspanningen geen werkelijk betere toestanden voor de mensheid hebben gebracht. Dat zal pas gebeuren nadat God handelend zal zijn opgetreden tegen ’hen die de aarde verderven’ (Openb. 11:18). En volgens de bijbelse profetieën kunnen we dat in de nabije toekomst verwachten.