Veiligheidswenken voor de houtbewerking
IN DE paar minuten die het u zal kosten om dit artikel te lezen, zullen er weer duizenden tonnen prachtig bouwmateriaal op aarde zijn verschenen — sterk en licht, tamelijk goedkoop en gemakkelijk beschikbaar voor vrijwel alle bewoners op aarde, en bovendien prachtig om te zien. Ja, de bossen der aarde leveren constant een nooit aflatende stroom bruikbaar hout.
Wie was de ontwerper van dit materiaal dat op een ongeëvenaarde wijze kracht aan lichtheid, goedkoopte aan duurzaamheid, en bruikbaarheid aan schoonheid paart? Het was onze Schepper, die het hout ontwierp om door mensen gebruikt te worden. Kent u de prachtige kleur en tekening van grenen, walnoot, mahonie, eiken of beuken? Of de geur van pasgezaagd denne- of cederhout? Ja werkelijk, hout en het vermogen hout te bewerken zijn beide gaven van een liefdevolle Schepper.
De houtbewerking in vroeger tijden
Zowel de wereldse geschiedenis als de bijbel maken reeds vroeg melding van mensen die hout bewerkten. Vele van hun zagen zijn bij opgravingen gevonden — sommige van steen, andere van ijzer. Een van de oudste steenzagen werd ontdekt in Ur der Chaldeeën, in Mesopotamië. De steenzagen die men heeft gevonden zijn van obsidiaan, een vulkanisch glas, en bezitten een lengte van slechts vijf centimeter. Vermoedelijk zijn deze obsidiaanzagen afkomstig van de Sumeriërs, de bewoners van zuidelijk-Mesopotamië, en dateren ze nog van vóór de tijd van Abraham.
Een van de oudste ijzeren zagen heeft men te Nimrud, in de buurt van Ninevé, gevonden. De vorm ervan vertoont grote gelijkenis met een hedendaagse zaag, en ongetwijfeld zullen er nog tal van gelijksoortige exemplaren in gebruik zijn geweest; maar ijzer oxydeert nu eenmaal snel, zodat slechts een paar de tand des tijds hebben doorstaan. Op Egyptische monumenten komen afbeeldingen voor, en ook heeft men daar echte exemplaren van bronzen zagen en vijlen gevonden. Deze onderscheiden zich in zoverre van de huidige zagen dat de tanden naar achteren wijzen in plaats van naar voren. Interessant is echter dat in veel oosterse landen de zagen nog steeds naar achteren wijzende tanden bezitten.
In Exodus 35:33 vertelt de bijbel ons dat Gods geest Bezaleël hielp bij het uitoefenen van zijn vak, „inzake het bewerken van hout, om allerlei vernuftige produkten te maken”. Het zou interessant zijn nog eens enkele van zijn houtprodukten te mogen zien. En dat geldt natuurlijk ook voor de werkstukken van Jezus van Nazareth, die eens een bewerker van hout was (Mark. 6:3). Dat is niet mogelijk, maar niettemin zijn er in veel museums nog meubelstukken te bewonderen die eeuwen en eeuwen oud zijn. Hebt u een van die prachtige staaltjes van vakmanschap wel eens goed bekeken ? Zij getuigen van de lange en veelbewogen geschiedenis die de houtbewerking al achter de rug heeft.
En nog steeds is de bewerking van hout een springlevend ambacht, waar ook de amateur zich vaak graag aan mag wagen. En misschien dat ook u als niet-vakman het plan hebt opgevat iets voor uzelf van hout te maken. Wat gaat u dan gebruiken? Handgereedschap of elektrisch gereedschap? En waaraan moet u denken om het werk veilig te kunnen verrichten?
Enkele eenvoudige veiligheidswenken
Eenvoudig, niet-elektrisch handgereedschap lijkt misschien vrij veilig. Maar vergis u niet. Messen, handbeitels, handzagen en hamers worden soms erg onveilig gehanteerd. Toen bijvoorbeeld een jonge houtbewerker een stuk gereedschap van een houten handvat wilde ontdoen, sloeg hij de „klauw” van zijn hamer in het hout om dit te laten splijten. Dat gebeurde niet, dus pakte hij een andere hamer om de eerste hamer nog verder in het hout te drijven. Hij sloeg met de ene hamerkop op de andere hamerkop. En het gevolg? Een luide knal, een scherpe pijn in zijn neus, en een flinke bloedpartij. Door de twee hamerkoppen op elkaar te slaan, had hij een ’staalexplosie’ veroorzaakt, waardoor een metaaldeeltje was losgeschoten en hem op enkele centimeters afstand van zijn ogen in zijn neus had getroffen.
Een andere jonge werker beschadigde zijn oog toen hij vlak in de buurt van zijn gezicht met een lange schroevendraaier bezig was. Houd uw gezicht daarom altijd op een veilige afstand van het gereedschap waarmee u werkt.
Bij scherp snijgereedschap als houtbeitels of snijmessen, is één belangrijke regel: snijd altijd van u af. Een gemakkelijke regel, die echter o zo gauw vergeten wordt wanneer men helemaal in zijn werk opgaat. Toepassing ervan kan echter ernstige ongelukken voorkomen.
Laat u ook nooit misleiden door het onschuldige uiterlijk van een stuk gereedschap. Een man die met een doodgewoon stopverfmes werkte, verloor bijna een hand toen hij met het mes druk zette. Het schoot uit en drong zo diep in zijn andere hand door, dat diverse pezen daarvan werden doorgesneden. Zorg ervoor dat op uw werktafel een vastgeklampt blok hout ligt dat als „stop” kan dienen om te voorkomen dat hout gaat lopen wanneer u het met beitels of messen bewerkt. Mogelijk is natuurlijk ook dat u het met één hand vasthoudt, maar zorg er dan wel voor dat de andere hand met het gereedschap zich daarachter, dus het verst van uw lichaam, bevindt en beweeg die altijd van u af.
Bij het gebruik van een metaalzaag is het het beste een exemplaar te gebruiken met een gesloten greep. Mocht het blad afbreken, dan zal uw hand meer beschermd zijn dan bij een zaag met open pistoolgreep. Bij de aanschaf van zagen, schroevendraaiers, buigtangen, hamers en ander gereedschap voor gebruik thuis, is het altijd raadzaam gereedschap van goede kwaliteit te kopen. Niet alleen dat u daarmee veel beter werkt en het veel langer mee gaat, maar — en dat is het belangrijkste — dergelijk gereedschap is ook een stuk veiliger in gebruik.
Veilig gebruik van elektrisch gereedschap
Elektrisch houtbewerkingsgereedschap wordt veel gebruikt. Het is belangrijk er bedachtzaam en zorgvuldig mee om te gaan, want het kan ernstige verwondingen veroorzaken.
Afgezien van de elektrische boor, is de elektrische handcirkelzaag waarschijnlijk wel het meest gebruikte elektrische gereedschap. Een goede schriftplaats om in uw werkruimte te hangen, is zeker Prediker 10:10, die luidt: „Indien iemand de snede ervan niet heeft gewet, dan zal hij zijn eigen vitale krachten aanwenden. Zo betekent het gebruiken van wijsheid met het oog op succes, voordeel.” En zeker geldt dit in verband met een elektrische handcirkelzaag. Slechts met een scherp blad zult u er gemakkelijk en veilig mee kunnen werken. Een bot blad maakt de machine erg gevaarlijk. In plaats van de houtvezels door te snijden, vertoont een bot blad de neiging op het hout te klimmen en als een wiel te gaan werken, dat de zaag met grote snelheid in uw richting drijft.
Door een rechte rei (een smalle rechte plank) vast te klampen naast de zaaglijn, hebt u een veilige zaagsnede, die zal voorkomen dat uw machine scheef gaat en blijft steken — en dan naar u terugslaat. Bovendien is het bij een elektrische handcirkelzaag altijd goed beide handen op de zaag te laten rusten en ervoor te zorgen dat het te bewerken stuk hout stevig vast ligt en u zelf goed in balans staat. Dan zult u de zaag altijd onder controle kunnen houden, ook wanneer hij naar u terug mocht slaan. Een sleutel tot veilig gebruik van alle elektrische gereedschap is: denk vooruit aan wat kan gebeuren, voordat het werkelijk gebeurt.
Soms gebruikt ook de amateur groter gereedschap, bijvoorbeeld een zaagtafel met cirkelzaag. Daarmee is veilig en snel een grote hoeveelheid zaagwerk te verrichten. Veilig? Ja, een zaagtafel is beslist niet het gevaarlijkste gereedschap. Maar toch gebeuren er de meeste ongelukken mee. Ook hier geldt als belangrijke veiligheidsmaatregel: het blad scherp houden. De paar minuten die het kost om het blad te scherpen, zijn de tijd dubbel en dwars waard. Bovendien is een beschermkap over het zaagblad — in de meeste landen een verplicht onderdeel — bij dit soort machines een grote voorkomer van ongelukken.
Wat u zich bij het werken met een zaagtafel altijd moet afvragen is: Waar bevinden mijn handen zich? Is ook de vloer schoon en stroef zodat u niet kunt struikelen of uitglijden? Ga dat van tevoren na. Het grootste risico bij zaagtafels is een eventuele „terugslag” van het hout. Houd dat in gedachten en plaats uw handen nooit achter het zaagblad, zodat ze niet in de zaag worden getrokken wanneer het hout mocht terugslaan. Zorg bovendien dat het blad nooit meer dan 6 millimeter boven het werkstuk uitsteekt. Het blad laag houden, zal de kans op ernstige ongelukken sterk verkleinen.
Hout bestaat uit lange vezels of „draden”, die meestal in de lengterichting van het hout lopen. „Met de draad mee zagen” betekent in dezelfde richting zagen als de vezels lopen. „Kops zagen” betekent haaks op de vezels zagen. Wanneer u met de draad mee zaagt (in de lengterichting dus) dienen uw ogen altijd zo gericht te zijn dat u zowel uw handen als het blad (beschermd door de kap) en de geleider kunt zien. (De geleider is de smalle metalen rand waarlangs u het hout door de zaag geleidt. Behalve deze normale, rechte geleider, bezit een zaagtafel ook een verstekgeleider, die in een groef van de zaagtafel glijdt en bij het kops zagen wordt gebruikt.)
Terwijl u het hout door de zaag beweegt, is het belangrijk niet alleen op uw handen en het zaagblad te letten, maar vooral op de geleider. Door ervoor te waken dat het hout niet van de geleider wegkruipt, zult u terugslag van het hout kunnen voorkomen. Sommigen hebben de gewoonte ontwikkeld „uit de vrije hand” te zagen. Ze gebruiken de gewone geleider en ook de verstekgeleider niet meer, maar geleiden met hun handen, zo op het oog, het hout door de zaag. Laat u daartoe nooit verleiden. Met dit soort van zaagmethoden slaat het hout heel vaak terug. Wilt u toch snel iets zagen, gebruik dan geen zaagtafel, maar een lintzaag of een decoupeerzaag. De paar seconden tijdwinst die u aan het „vrije” zagen overhoudt, zijn het tijdverlies en de ellende bij een ongeluk niet waard. Gebruik ook de gewone geleider en de verstekgeleider nooit tegelijkertijd, omdat het hout dan tussen deze beide vastgeklemd kan raken. Gebruik of de één of de ander, maar altijd een van beide, om een stevig houvast te hebben.
Mocht u een hele kleine zaagsnede moeten maken waarvoor de beschermkap verwijderd moet worden, neem dan een duwhoutje zodat uw hand niet in de buurt van het zaagblad hoeft te komen.
Nog een andere goede veiligheidswenk: gebruik nooit krachtig machinaal gereedschap wanneer u vermoeid bent. De meeste ongelukken gebeuren laat op de dag, wanneer men nog maar weinig energie heeft. Geef nooit toe aan de neiging met uw machines te gaan jakkeren.
Probeer ook nooit verbogen of kromgetrokken planken op een zaagtafel te zagen. Bijna altijd lopen ze vast of slaan ze terug. Maak ze eerst recht met een lange schaaf en ga dan pas zagen. En let op uw gezicht! Het is een goede gewoonte uw gezicht altijd uit de lijn van het zaagblad te houden. Wanneer een kwast uit het hout vliegt, heeft die waarschijnlijk een snelheid van 160 kilometer per uur! Stel u altijd iets links of rechts van het zaagvlak op, en draag als het kan een veiligheidsbril.
Andere nuttige veiligheidswenken
Nog wat andere wenken voor de doe-het-zelver zijn: ervoor oppassen dat u bij het gebruik van handboormachines nooit in het water staat, tenzij u rubberhandschoenen en waterdichte rubberlaarzen draagt; bij kortsluiting in de draad kunt u anders onder stroom komen te staan. Klem bij het gebruik van een boormachine het materiaal stevig vast, zodat de boor het stuk hout niet uit uw hand trekt en in uw gezicht slingert. En gebruik nooit een elektrische slijpmachine zonder een gezichtsbescherming of veiligheidsbril te dragen. Al meer dan één werker heeft permanente oogbeschadiging opgelopen doordat een metaaldeeltje in zijn oog schoot. Bovendien kan ook het slijpwiel breken en uw gezicht treffen.
Vrouwen zullen gewoonlijk niet zo vaak machinaal gereedschap gebruiken. Maar mochten ze dat zo af en toe wel doen, dan gelden voor hen natuurlijk dezelfde veiligheidsregels.
Vaders dienen hun zoons goed te onderrichten over het veilige gebruik van hand- en elektrisch gereedschap. Handenarbeid op school is bijzonder nuttig, evenals het lezen van goede boeken over houtbewerking.
Voor iemand die graag met hout werkt, is het belangrijk dat hij bij het gebruik van zijn gereedschap goede gewoonten ontwikkelt. Wanneer dan op een dag zijn gedachten een moment niet bij zijn werk zijn, zal hij toch automatisch de veilige beweging blijven maken en zijn hand nooit verkeerd zetten. Prent de veilige werkmethoden dus goed in uw geest. Wijk er nooit van af en ze zullen u het genoegen schenken thuis veilig met hout te kunnen werken.
Nu en in de toekomst mooie dingen van hout te kunnen blijven maken, is een plezierig vooruitzicht. Maar laten we daarbij nooit de veiligheid uit het oog verliezen. Veilige gewoonten getuigen van een juiste eerbied voor God. Wanneer we onkundig en zorgeloos te werk gaan, tonen we weinig waardering voor het leven dat Hij ons heeft gegeven. Hoe belangrijk is het daarom veilig en verstandig met hout te werken. Wij geven daarmee blijk van respect voor onze Schepper, en zullen er zelf alleen maar wel bij varen.
„Hebt gij een man aanschouwd, vaardig in zijn werk? Voor het aangezicht van koningen zal hij zich stellen; hij zal zich niet stellen voor het aangezicht van gewone mensen.” — Spr. 22:29.