Hoe twee V.N.-resoluties een verrassende wending ondergingen

DE POLITIEKE krachten die de verklaring inzake godsdienstvrijheid graag gewijzigd zagen, begonnen al direct bij de titel. Deze werd zo veranderd, dat hij nu op twee manieren uitgelegd kan worden. Laten we zien hoe.

Toen de Algemene Vergadering oorspronkelijk om de opstelling van deze verklaring verzocht, moest het een verklaring worden „inzake de Verwijdering van alle vormen van religieuze onverdraagzaamheid”, waarbij de nadruk lag op de bescherming van de persoonlijke geloofsovertuiging tegen de onverdraagzaamheid van overheidsfunctionarissen en anderen. Maar de huidige titel luidt anders. Ze spreekt over de „Verwijdering van alle vormen van onverdraagzaamheid gegrond op godsdienst of geloofsovertuiging”.²a Hetgeen, zoals u ziet, ook heel gemakkelijk zó te interpreteren is dat „godsdienst of geloofsovertuiging” de oorzaak zijn van de „onverdraagzaamheid” die moet worden verwijderd!

Of neem nog een ander voorbeeld: de compromisparagraaf van het voorwoord, paragraaf drie, waarin wordt gemeld dat een van de redenen om maatregelen tegen onverdraagzaamheid te nemen, hierin bestaat dat

„de minachting voor en schending van de mensenrechten en fundamentele vrijheden, in het bijzonder het recht op vrijheid van denken, geweten, godsdienst of geloofsovertuiging, direct of indirect, oorlogen en groot lijden over de mensheid hebben gebracht, vooral daar waar ZIJ dienen als een aanleiding tot buitenlandse inmenging in de interne aangelegenheden van andere Staten en ertoe bijdragen de haat tussen volken en natiën aan te wakkeren.”³ (Hoofdletters en cursivering van ons.)

Wanneer u er niet achter kunt komen waar dat „ZIJ” op slaat, en waaraan „oorlogen en groot lijden . . . buitenlandse inmenging . . . en haat” te wijten zijn, dan is uw verwarring precies datgene wat de diplomaten beoogden! Zij die dat verraderlijke „ZIJ” interpreteren als zijnde de „minachting voor en de schending van de mensenrechten” kunnen dat volkomen terecht doen, maar even terecht kan men dat „ZIJ” laten slaan op „godsdienst of geloofsovertuiging”.

Het diplomatieke gemanoeuvreer dat nodig was om deze dubbelzinnige verklaring te laten aannemen, was bijna komisch te noemen. Toen één Europees land vroeg wat dat „ZIJ” betekende, veronderstelde een Afrikaanse afgevaardigde dat dat ’pas na de stemming zou worden uitgelegd’. Daarna drong een afgevaardigde van een van de Sovjet-Republieken erop aan ’het compromis maar te aanvaarden en de uitleg voor later te bewaren’, zonder erop in te gaan waar dat „zij” nu op sloeg. Die definitie was, volgens zijn woorden, ’iets wat elke staat afzonderlijk maar moest beslissen’. Het compromis werd aanvaard!

Tijdens de laatste zitting (1976) werden nog maar twee paragrafen meer beschouwd, waarvan de vijfde die werd aanvaard, in dezelfde dubbelzinnige bewoordingen was gesteld. Veel meer strijd ontstond er over de negende en laatste paragraaf van het voorwoord. Het V.N.-rapport meldde ten slotte dat ’de informele werkgroep niet in staat was gebleken een tekst samen te stellen’.⁴

De laatste van de talloze voorgestelde „compromis”-paragrafen had zelfs nauwelijks meer iets met religie te maken. Er stond in dat „vrijheid van godsdienst en geloofsovertuiging niet misbruikt diende te worden als middel om een ideologie na te streven of te beoefenen in strijd met” de doeleinden van „wereldvrede, sociale gerechtigheid en vriendschap tussen volken en staten”.⁵ (Wij cursiveerden.)

Met andere woorden, wanneer een land gaat verklaren dat de vrijheid van aanbidding binnen zijn grenzen is „misbruikt”, zodat er een bedreiging van de „wereldvrede” is geschapen, zou het zich op die paragraaf kunnen beroepen om de vrijheid van godsdienst binnen zijn grenzen te beperken.

Ondertussen heeft de „Commissie inzake de Rechten van de Mens” nog een andere resolutie aangenomen, met soortgelijke gevolgen voor religieuze vrijheid en andere rechten — de reeds genoemde „recht op leven”-resolutie.

Recht op leven — het belangrijkste?

Deze resolutie is erg zorgvuldig gesteld om er maar zo onschuldig mogelijk uit te zien. De uitdrukking „vrede en veiligheid” komt bijvoorbeeld achtmaal voor, in volzinnen als: „Elkeen heeft het recht om te leven in omstandigheden van internationale vrede en veiligheid, en te genieten van volledige economische, sociale en culturele, burgerlijke en politieke rechten.”

Dat staat in de eerste paragraaf. De tweede paragraaf is verraderlijker, want daarin komt naar voren dat de „Commissie inzake de Rechten van de Mens” ervan overtuigd is dat „ongetemperd respect voor en de bevordering van de rechten van de mens, het bestaan vereisen van internationale vrede en veiligheid”.⁶ (Wij cursiveerden.)

Maar hoe staat het met het respect voor de rechten van de mens wanneer er geen vrede en veiligheid aanwezig zijn? Een Latijns-Amerikaanse afgevaardigde informeerde hiernaar met de opmerking dat hij hoopte dat „tirannieke regimes de tekst van die paragraaf niet zouden aangrijpen om de rechten van de mens te blijven vertreden en fundamentele vrijheden te beknotten onder het voorwendsel dat er geen internationale vrede en veiligheid in de wereld bestaat”.

De Franse afgevaardigde had soortgelijke bezwaren. Wanneer er overal in de wereld vrede bestaat, aldus zijn woorden, „zou daar dan automatisch respect voor de rechten van de mens uit voortvloeien . . . Zouden daardoor automatisch tirannieke regimes vernietigd worden . . . Zou er daardoor automatisch een einde aan discriminatie komen . . .?”⁷

Het lijkt er derhalve op dat deze resolutie het „recht op leven” in „vrede en veiligheid” stelt boven alle andere mensenrechten (met inbegrip van godsdienstvrijheid), zelfs wanneer dit de ontkenning van dergelijke rechten zou inhouden. Veelbetekenend was trouwens dat de afgevaardigde van een land waar de rechten van de mens constant aan beperkingen onderhevig zijn, meldde dat zijn afvaardiging „voor de ontwerp-resolutie had gestemd . . . omdat haar zienswijze er zo perfect in onder woorden wordt gebracht”.⁸

Bij zijn terugkeer uit Genève maakte de Amerikaanse afgevaardigde de volgende opmerking over deze recente V.N.-activiteiten:

„Dit soort ontwerpen zijn helemaal niet ongebruikelijk, . . . Ze ontstaan overal waar internationale bijeenkomsten worden gehouden. En overal ontstaan ze vlugger en sneller. Ze vormen een dodelijk patroon.”

Houdt dit alles een toekomstboodschap in voor de religie? Is er werkelijk sprake van een „dodelijk patroon”? Of zijn deze resoluties louter holle politieke uitspraken, zonder werkelijke kracht? Zoals reeds eerder werd opgemerkt, zal alleen de tijd dat kunnen leren.

Deze debatten binnen de „Commissie inzake de Rechten van de Mens” onthulden echter wel het bestaan van enkele diepgewortelde gevoelens ten aanzien van religie die het waard zijn beschouwd te worden. Uit de huidige gebeurtenissen blijkt bovendien dat de kerken aan steeds bijtender kritiek blootstaan, zelfs van Westerse zijde. Het volgende artikel zal daarom aandacht schenken aan deze tendens en bespreken wat dit voor de toekomst van de religie beduidt.

[Voetnoten]