Muggen — De zomerse dreiging van de nacht?

LANGZAAM is de dag geweken voor de nacht, en duisternis heerst alom. U bent vroeg naar bed gegaan om van een fijn aantal uren rustige slaap te kunnen genieten. Maar plotseling wordt de stilte van de zwoele zomeravond verbroken door een overbekend gezoem. Uw slaapkamer is niet meer veilig! Gespannen wacht u af, het ergste vrezend. U voelt niets en denkt dat het gevaar is geweken. Maar te laat! Aanhoudende jeuk vertelt u dat u weer niet bent ontsnapt aan „de zomerse dreiging van de nacht” — de kleine mug.

Vastbesloten voorziet u daarna alle open ramen van stevige horren en gebruikt u olies en smeersels op de onbedekte delen van uw lichaam — allemaal om een aanval van de dreigende mug te ontlopen. En natuurlijk bent u niet de enige, noch de eerste die zo’n strijd tegen deze stekende insekten voert. De Egyptenaren waren dertig eeuwen geleden al met muskietennetten en smeerseltjes in de weer.

Maar wellicht is de beste verdediging toch gelegen in een betere kennis van de vijand. Wat zijn muggen voor insekten? Waarom steken ze mensen? En dienen ze een nuttig doel?

Van ei tot volwassene

Muggen behoren tot de insektenorde van de Diptera, ofte wel de „tweevleugeligen”. De meer dan 2500 soorten vertoeven op de meest uiteenlopende plaatsen, in hete tropische waterpoelen en koude poolwateren!

De mug doorloopt in zijn ontwikkeling vier stadiums: (1) het eistadium, (2) het larvestadium, (3) het popstadium en (4) het imago- of volwassen stadium. Met haar legboor in het achterlijf kan het wijfje wel 100 tot 300 eieren per keer afzetten. Soms heeft het legsel de vorm van een scheepje, dat door een kleefsubstantie, afgescheiden door het vrouwtje, wordt samengehouden en op het water blijft drijven — in een sloot, een waterpoel of misschien slechts een met water gevulde holte in een holle boom. Na twee of drie dagen komen de eitjes uit, behalve bij soorten als de vijvermug — waarvan de eitjes, die in een droge vijver zijn afgezet, pas uitkomen als ze driemaal nat zijn geweest.

De wormachtige muggelarve beweegt zich met kronkelende bewegingen door het water. Rond de mondopening bevinden zich kleine haartjes die voedsel naar binnen vegen — minuscule plantjes, ééncellige diertjes (protozoa) en zelfs andere muggelarven. Sommige larvesoorten beschikken ook over een luchtbuis of een soort van snorkel die ze boven water kunnen steken om adem te halen, terwijl één moerassoort voor datzelfde doel over een scherp gepunte luchtbuis beschikt, die hij in de stengel van een kattestaart, een zegge of andere plant kan prikken om daaruit zuurstof te betrekken. Veel muggelarven vervellen in vier tot tien dagen wel vier keer.

Na de laatste vervelling verandert het dier in een pop. Poppen eten niets, maar halen slechts adem via luchtbuizen die aan het borststuk vastzitten en boven water uitsteken, of waarmee ze zuurstof uit de stengels van onderwaterplanten halen. In een paar dagen tijds ondergaan ze een aanzienlijke verandering van uiterlijk. En dan . . .

Dan komt de volwassen mug te voorschijn, die onmiddellijk nadat zijn vleugels droog zijn, het luchtruim kiest — voor een kort leven van tien tot twintig dagen als het een mannetje betreft, of voor het iets langere bestaan van ruim een maand wanneer het een vrouwtje is. Natuurlijk hangt de levensduur van de soort af. En sommige vrouwtjesmuggen blijven in uw schuur of garage zelfs de hele winter in leven.

„De” ontmoeting

Het duurt altijd één à twee dagen voordat mijnheer Mug aandacht aan het vrouwelijk geslacht gaat besteden. Niet dat hij niet wil, maar pas dan zijn de kleine gehoorhaartjes op zijn antennes droog, zodat hij kan horen. En hoe! Geen vrouwtje ontsnapt meer aan zijn aandacht! Het gezoem van haar vleugels treft zijn „voelers”, impulsen schieten naar zijn hersenen, en in muggetaal luidt het dan: „Een meisje!” Vlug suist mijnheer Mug op het vrouwtje af en paart met haar.

Een overzicht van de lichaamsbouw

Het lichaam van een volwassen mug is opgebouwd uit drie delen: kop, borststuk en achterlijf. Op de kop staan twee facetogen die onafhankelijk van elkaar kunnen werken en elk uit duizenden lensjes bestaan, en tussen die ogen twee antennes waarmee het insekt kan horen en ruiken.

Het dreigendste orgaan van de mug vormt de buisvormige mond — een soort van slurfvormig steek- en zuigapparaat, dat taps toeloopt en waarmee de vrouwtjes lelijk kunnen steken. De mannetjes zijn niet toegerust om mens en dier op een dergelijke wijze te kwellen. Maar daarover later meer.

Een korte nek verbindt de kop met het borststuk. Aan het borststuk zitten de drie paar poten en de twee vleugels, waarin de bloedaders duidelijk zichtbaar zijn. De randen van de vleugels en ook de bloedaders zijn met schubben bedekt die soms prachtig van kleur zijn. Zijn juiste positie in de lucht bewaart hij met behulp van twee stokvormige organen (de zogenaamde halters), die achter de vleugels zitten en eveneens in trilling verkeren.

Het lichaam van de mug is overdekt met een elastische huid — meestal zwart, bruin, bruingelig of grijs van kleur, maar bij sommige soorten ook groen of blauw. Heel wat soorten hebben bovendien een lichte of zelfs witte siertekening op rug, vleugels of poten, maar daar zult u tijdens een „aanval” waarschijnlijk weinig aandacht voor hebben.

Zijn alle muggen ziektedragers?

Brengen muggen ziektes over? Dat is een vraag die mensen niet ten onrechte stellen, want er bestaan wat dat betreft heel onplezierige verhalen over deze insekten. Toen er in New Orleans, in de Amerikaanse staat Louisiana, een epidemie uitbrak van de gele koorts, bleek de „boosdoener” een bepaalde muggesoort te zijn, waarvan de vrouwtjes schijnbaar het liefste hun eitjes in bloemenvazen deponeerden. En dat zou nog niet zo erg zijn geweest, ware het niet dat ze dat ook deden in bloemenvazen die op de graven van gele-koortsslachtoffers waren geplaatst!

In 1878 werd ontdekt dat de Culex quinquefasciatus-mug de overbrenger was van filariasis (een ziekte waarbij klieren en ledematen opzwellen en die soms in elefantiasis overgaat). Nog geen negen jaar later werden bepaalde Anopheles-soorten geïdentificeerd als dragers van malaria. En tegen 1900 was bekend dat de gele koorts door de soort Aëdes aegypti werd overgebracht.

Ziektedragers zijn er onder deze stekers dus zeker! Bepaalde muggen dragen wel de kiemen van een tiental menselijke ziekten bij zich. Maar wees gerust. De meeste soorten leveren voor de mens geen ziektegevaar op. U hoeft zich dus niet automatisch ongerust te maken wanneer u door dit insekt bent gestoken. Niettemin zult u zich waarschijnlijk afvragen: Waarom moeten die beesten altijd mij hebben?

Waarom u?

Onderzoekers hebben ontdekt dat muggen vooral worden aangetrokken door de lichaamswarmte en de vochtigheid van de menselijke huid, en misschien ook door het melkzuur in de adem en het transpiratievocht, en door de koolzuur die mens en dier uitademen. Ja, zelfs de aminozuren en hormonen in het menselijk lichaam kunnen voor een mug aantrekkelijk zijn. En aan dat alles is natuurlijk niets te doen, of u zou moeten stoppen met ademhalen.

Vrouwen kunnen een kleine troost putten uit het feit dat mevrouw Mug mannen in het algemeen aantrekkelijker vindt. En ook ten aanzien van hen heeft ze weer bepaalde voorkeuren, zodat gewoonlijk alleen de meest „aantrekkelijke” in een groep wordt aangevallen. Misschien dat u de dans ontspringt en een metgezel bijna door deze insekten „verslonden” wordt. Natuurlijk heeft die aantrekkelijkheid niets met schoonheid of een knap uiterlijk te maken. Wees dus niet teleurgesteld wanneer de muggen geen aandacht voor u hebben!

Hoe mevrouw Mug steekt

Aangezien u ongetwijfeld wel eens bent gestoken, hebt u er recht op te weten hoe dat in zijn werk gaat. Zoals gezegd doet ze dat met haar steeksnuit, die bestaat uit een bundel van zes stiletten of naaldvormige lancetten in zes kleine groefjes. Twee stiletten vormen de bovenkaak, twee de onderkaak, één de bovenlip, en één de binnenlip (voorzien van een speekselkanaal). Wanneer ze niet in gebruik zijn, liggen deze stiletten opgeborgen in de onderlip of stiletschede, die prompt naar boven schuift wanneer de mug u als slachtoffer heeft „uitverkoren”. Ze steekt met de dan blootliggende stiletten uw huid open en dient u een snel werkend verdovingsmiddel toe, zodat u de wond misschien niet eens opmerkt, tenzij ze een gevoelige plek raakt.

Na haar „injectienaald” er helemaal te hebben ingedrukt, spuit ze haar speeksel in de wond. Dit speeksel verdunt uw bloed en voorkomt dat het gaat stollen, zodat ze het zonder problemen door haar holle bovenlip kan opzuigen, net als iemand limonade met een rietje drinkt. Nadat de drinkfuif voorbij is, trekt de „lady” haar „naald” terug en vliegt weg, voldaan en verzadigd met een hoeveelheid bloed die drie- tot viermaal haar eigen gewicht bedraagt. En zonder het te weten hebt u weer bijgedragen tot de toename van de muggenbevolking, want mevrouw Mug heeft dit bloed nodig om de eitjes in haar lichaam tot ontwikkeling te laten komen.

Aangezien alleen vrouwtjesmuggen mens en dier aanvallen, zult u misschien het mannetje met wat vriendelijker ogen bezien. Zijn voedsel bestaat uit plantesap, hetgeen eigenlijk ook het hoofdvoedsel van het vrouwtje is, hoe twijfelachtig dat ook mag klinken nadat ze u met enkele jeukende bulten heeft achtergelaten.

De vijand bestrijden

Om de muggendreiging af te weren, slapen mensen in de tropen vaak onder een muskietennet of klamboe. En zo zijn er nog veel meer maatregelen te treffen om de ziekten te voorkomen die door muggen kunnen worden overgebracht. Inenting is daar één van. Malaria bestrijdt men met allerlei middelen: met insekticiden, door moerassen droog te leggen en chemicaliën of olie op de broedgebieden te spuiten. Een dunne oliefilm op het water ontneemt de muskietenlarven de mogelijkheid om met hun luchtbuizen boven het wateroppervlak adem te halen, zodat ze stikken.

De bestrijding van filariasis berust grotendeels op het gebruik van insekticiden en insektenwerende middelen. De mens heeft de muggen bestreden door grote moerasgebieden droog te leggen of uitgestrekte bossen en velden met insekticiden te bespuiten. Ook spuiten mensen in huis met insekticiden.

Hoe werken de afweermiddelen? Door misleiding. Een mug wordt aangetrokken door de warme, vochtige, met koolzuur beladen luchtstroom die elk mens omgeeft. Met de zintuighaartjes op hun antennes ontdekken ze deze luchtstroom en bepalen ze de plaats waar zich hun „prooi” bevindt. De afweermiddelen belemmeren echter een juiste werking van de zintuighaartjes, zodat de mug het idee krijgt dat ze haar doel heeft gemist en verder vliegt.

Bij experimenten van Dr. W. A. Brown aan de universiteit van West-Ontario is het sterke vermoeden gerezen dat de soort van kleding die u draagt, ook van invloed is op uw „aantrekkelijkheid” voor muggen. A. Rankin schrijft: „Bij zijn experimenten ontdekte Dr. Brown dat op zwarte kleding tienmaal zoveel muggen landden als op witte kleding. In het algemeen geldt: ’hoe lichter het kledingstuk’ hoe minder muggen erdoor worden aangetrokken.”

Zijn ze ergens goed voor?

Dat is een vraag waarop waarschijnlijk veel mensen „Nee” zullen antwoorden. Bepaalde onderzoekers vermoeden echter dat de mannetjesmug, die zich met plantesappen voedt, een rol speelt bij de bevruchting van bepaalde in het wild bloeiende planten. Bovendien weet men te vertellen dat muggen een belangrijke bron van voedsel voor bepaalde viervoetige dieren, vogels, andere insekten en zelfs vissen vormen.

Nee, niet alle muggen zijn gevaarlijke stekers. En hoe lastig ze soms ook zijn, ze vervullen eveneens diverse nuttige doeleinden. In elk geval hoeft u niet voor elke mug bang te zijn, ook al blijft u hen beschouwen als de zomerse dreiging van de nacht.