Azulejos — Een ’tegelverhaal’ vol oude geschiedenis

Door Ontwaakt!-correspondent in Portugal

HEBT u ooit gehoord van azulejos? In Portugal is dit een bekend woord. Azulejos zijn tegels, maar waarschijnlijk anders dan de meeste variëteiten die u hebt gezien.

Azulejos zijn aardewerktegels — prachtig door kunstenaars beschilderd en bedekt met een dunne glasachtige beschermlaag — die na in een speciale oven „gebakken” te zijn, een hoge duurzaamheid bezitten. Azulejos vertonen oogverblindende geometrische patronen alsook afbeeldingen die betrekking hebben op het dagelijks leven, het leven op het platteland of op zee, of een illustratie vormen van oude mythische verhalen.

In veel delen van Portugal hoeft men niet ver te lopen om op azulejos te stuiten, vaak in de vorm van straatnaamborden. In Lissabon is de Rua Alegre („gelukkige”, „blije” of „levendige” straat) hier een voorbeeld van. Op een rechthoekige plaat bestaande uit zes tegels in een muur, staat in elegante blauwe letters tegen een prachtige witte ondergrond de naam geschilderd. Een vrolijk gouden dessin verluchtigd met groene bladeren, siert de buitenranden. Twee roze bloemen prijken in de twee bovenhoeken.

Azulejos vormen ook naamplaatjes en nummers van huizen. Oude en nieuwe gebouwen bezitten decoratieve tegelwanden. In dorpjes nabij Lissabon is het heel gewoon op de buitenmuur van de witgekalkte huizen de afbeelding van een favoriete „heilige” aan te treffen — in azulejos. Binnen zullen het opnieuw azulejos zijn die uw oog trekken — als de achterwand van een open haard, op tafeltjes voor bloempotten of als lijstjes voor spiegels en platen.

Portugals azulejos hebben een reeds oude geschiedenis. De naam op zich is al veelzeggend. Hoewel sommigen de oorsprong ervan terugvoeren op azul, wat „blauw” betekent, houden anderen het erop dat het Portugese woord zich ontwikkeld heeft uit een Arabisch werkwoord zallaga, dat „glad, glibberig” betekent. In de veertiende eeuw importeerde Portugal kleurrijke, artistieke tegels uit Andalusië (Spanje), waar nog een sterke Moorse of Arabische invloed op zowel de taal als de kunst heerste. Men kan in de steden Córdoba en Sevilla aan de binnen- en buitenkant van religieuze gebouwen nog altijd mooie tegels uit die periode bewonderen. Uitgevoerd in groen, wit, blauw, zwart en pasteltinten, vertonen ze een ingewikkeld patroon van veelhoekige en stervormige figuren, typerend voor de Spaans-Moorse stijl.

Spanje is echter niet de enige bron van azulejos. Veel van dit decoratieve tegelwerk vertoont ook Oosterse motieven, die herinneringen oproepen aan China. Eeuwen geleden dreven de Portugese ontdekkingsreizigers handel met de Chinese bevolking in de Kanton-delta. Onder de indruk van het prachtige tere Chinese porselein, brachten ze veel hiervan naar Portugal mee terug. De Chinezen waren bij de versiering van porselein dol op het gebruik van blauw (op een witte ondergrond), een kleurenschema dat u ook hier in Portugal veel op de azulejos zult aantreffen. Tijdens de zeventiende eeuw maakten de Nederlanders een goede imitatie van het Chinese produkt. En Portugal was er snel bij om ook van de Nederlanders over te nemen. Onze azulejos zijn dus behalve een monument voor de Portugese kunstzinnigheid, ook een produkt met een oude historie, die de artistieke kenmerken van allerlei landen in zich verenigt.