Spanningen — Wat kunt u eraan doen?
BENT u pas nog bij een apotheker of drogist geweest? Waarschijnlijk zullen u dan de planken vol met kalmerende, hoofdpijnbestrijdende en slaapbevorderende middelen zijn opgevallen. Allerlei produkten die u ook via de gedrukte advertenties en via de televisiereclame worden aanbevolen.
Het is duidelijk dat steeds meer mensen in deze tijd verlichting van kwalen zoeken. Maar waar vinden al die pijnen en kwaaltjes hun oorsprong? Vaak is daar één algemene factor bij betrokken: SPANNINGEN.
Mensen van alle leeftijden, rangen en standen gaan gebukt onder spanningen of stress. De resultaten van onderzoekingen wijzen uit dat de „gewone” arbeider er meer onder lijdt dan zijn directeur, en ook dat jonge, ongetrouwde of gescheiden personen meer spanningen in hun leven ervaren dan oudere, gehuwde mensen.
Volgens Dr. E. H. Uhlenhuth, een psychiater aan de universiteit van Chicago, schijnen er toenemende bewijzen te zijn dat stress bij het ontstaan van veel ziekten een belangrijke rol speelt, ongeacht of het nu gaat om een gewone verkoudheid of om een hartaanval. „Hoewel er bij het ontstaan van ziekten natuurlijk evengoed andere factoren betrokken zijn”, aldus Dr. Uhlenhuth in een forumbespreking van artsen, „is het vrij duidelijk dat stress een schadelijke prikkel vormt.”
Beschouw bijvoorbeeld alleen maar welke schade spanningen kunnen aanrichten aan het hart. Wanneer iemand onder stress leeft, vernauwen zijn bloedvaten zich, zodat zijn hart een grotere druk moet uitoefenen om het bloed er doorheen te persen. Tevens zorgt zijn sympathische zenuwstelsel voor een extra aanmaak van de stress-hormonen adrenaline en noradrenaline. In zijn boek The Western Way of Death („De Westerse manier om te sterven”) verklaart Dr. M. Carruthers:
„Deze stress-hormonen verhogen het niveau van vrije vetbestanddelen in het bloed ten einde het lichaam op lichamelijke inspanning voor te bereiden, waartoe het echter in een moderne stedelijke samenleving maar zelden komt. Het gevolg is dan dat deze overtollige vrije vetzuren in de wanden van de bloedvaten als neutraal vet en cholesterol worden opgeslagen. En wanneer aldus de kransslagaders tot een kritiek minimum zijn vernauwd, kan een laatste stress-situatie de bloedvoorziening van het hart tot een onvoldoende niveau verlagen.”
Aanhoudende stress kan leiden tot maagzweren, suikerziekte, en in sommige gevallen zelfs tot het ontstaan van tumors. Deze mogelijkheid is aan het licht getreden tijdens bepaalde experimenten die Dr. W. B. Gross, een dierenarts aan het Polytechnische Instituut van Virginia, heeft uitgevoerd met kuikens. Volgens The National Observer „ontwikkelden zich bij de experimenteer-kuikens veel meer door virus veroorzaakte kankergevallen dan bij een controlegroep. ’Sociale stress schijnt via de hypofyse en adrenalineklieren een factor te zijn die de ontwikkeling van tumors in de hand werkt’, zo bericht Dr. Gross. ’Het tegengaan van de lichamelijke gevolgen van stress kan ook gezwelvorming tegengaan’”.
Natuurlijk zullen de meeste spanningen niet tot gezwelvorming leiden. Maar bij ernstige ziekten speelt stress wel degelijk een voorname rol. Is het mogelijk de kans op nadelige stress-gevolgen te verkleinen?
Ten eerste is het belangrijk te beseffen dat niet alle stress verkeerd is. In Today’s Health was het J. D. Ratcliff die hier als volgt op wees:
„Stress is werkelijk het zout des levens. Vreugde windt ons op bij een partijtje tennis of een spannende toneelopvoering. ’s Morgens vroeg bij het wakker worden verkeren we in de minst stressvolle situatie — en we weten hoe we dan zijn. Onze geest is nog lichtelijk in verwarring en onze bewegingen zijn onvast. Stress maakt ons wakker, doet ons leven. Moeilijkheden ontstaan pas wanneer een bepaalde stress-toestand, hetzij van geestelijke of lichamelijke aard, te lang blijft aanhouden.”
Het feit dat bepaalde stress mensen goed doet, bracht Dr. H. Selye, een vooraanstaande autoriteit op het gebied van de biochemie van stress, ertoe het woord „eustress” in te voeren, hetgeen zoveel betekent als „goede stress”. Het is, naar zijn mening, de slechte stress waardoor problemen ontstaan. In het boek Stress Without Distress maakt Dr. Selye de opmerking: „Aangezien spanning of stress bij elke vorm van activiteit om de hoek komt kijken, zouden we haar alleen kunnen vermijden door nooit meer iets te doen.”
Als men echter te lang in spanning verkeert, of op een gespannen situatie verkeerd reageert, kan dit nadelige gevolgen hebben. Hoe is dat te vermijden? Laten wij daarvoor enkele van de voornaamste situaties waardoor spanningen kunnen ontstaan, onder de loep nemen.
ENKELE OORZAKEN VAN OVERMATIGE SPANNING
Mensen vertonen grote verschillen in hun reactie op gebeurtenissen. Wat de ene persoon tot wanhoop brengt, is voor iemand anders een verfrissende ervaring.
Niettemin zijn er bepaalde voorvallen die bijna onveranderlijk tot ongezonde spanningen leiden. Het verlies van iemands huwelijkspartner staat wel bovenaan. Ook persoonlijk letsel, of ziekte, verlies van werkkring en financiële moeilijkheden noteren hoog in deze categorie. De overbevolkte situatie in sommige steden en de voortdurende aanwezigheid van lawaai zijn daarnaast nog andere factoren die bij veel mensen onaangename spanningen oproepen.
De hoeveelheid spanning die iemand ervaart, hangt sterk af van zijn houding ten opzichte van het leven. Over de manier waarop velen die aan een hartaanval zijn gestorven, hebben geleefd, schrijft The Western Way of Death: „Dit zou gekarakteriseerd kunnen worden als een ongeregelde, zelfvernietigende manier van leven, voornamelijk beheerst door gevoelens van agressie, drift en ambitie.” Kent u zulke mensen, of kent u personen die ’dag en nacht’ lijken te werken om vooruit te komen? Over zulke mensen schreef J. D. Ratcliff, die hierboven reeds werd aangehaald:
„Wij spreken over alcohol en drugs als verslavende middelen. Maar zo is het ook met werk gesteld. Ambitieuze, opgezweepte mensen worden slaven van hun werk. De daaruit voortvloeiende stress kan ernstige problemen veroorzaken.”
Behalve iemands geesteshouding kan ook de dagelijkse sleur van iemands bestaan tot buitensporige spanningen aanleiding geven. Vorig jaar werd in een artikel in de Los Angeles Times een interessante waarneming van Dr. Selye aan de orde gesteld: „Sommige mensen zijn net renpaarden, zo intens gespannen dat ze zouden sterven wanneer ze het grootste deel van hun tijd in een rustige stal gehouden zouden worden . . . Zulke mensen hebben meer stimulatie nodig. Hij vergeleek anderen met duiven, wier kracht en energie het best in een rustige en kalme omgeving tot hun recht komen.” Mensen die hun werk te snel of te langzaam doen, zullen waarschijnlijk de nadelige gevolgen van spanningen ondervinden.
Vormen spanningen een probleem voor u? Er zijn een aantal dingen die bij het bestrijden van spanningen doeltreffend zijn gebleken. We zullen aan enkele daarvan een korte beschouwing wijden.
DE WAARDE VAN EEN EVENWICHTIGE ZIENSWIJZE
Als spanningen voor u een probleem vormen, zou een evenwichtiger kijk op het leven u dan kunnen helpen? Schenk eens aandacht aan het volgende advies van Dr. A. T. Beck in verband met de „gemiddelde” zakenman:
„Zijn zorgen spruiten voort uit een overmatige nadruk op succes en het idee dat iemands eigenwaarde afhankelijk is van hetgeen hij presteert. In het uiterste geval wordt het leveren van prestaties voor hem zelfs een zaak van leven of dood, terwijl hij voortdurend in angst leeft, alsof de bijl reeds aan de wortel van de boom ligt.
Als hij een wat gezondere houding ten aanzien van succes kan aankweken — uit ervaring zou kunnen leren dat succes een leuk maar toch vrijblijvend extra is, niet absoluut noodzakelijk voor iemands bestaan en eigenwaarde — dan zal hij waarschijnlijk minder gebukt gaan onder de spanningen die gepaard gaan met het streven naar een doel.”
Een van de wijste mannen uit de oudheid bracht in de geïnspireerde Schrift een zelfde gedachte onder woorden toen hij schreef: „En ikzelf heb al het harde werk en al de bekwaamheid in het werk gezien, dat het de wedijver betekent van de een tegenover de ander; ook dit is ijdelheid en een najagen van wind. Beter is een handvol rust dan twee handen vol werk en een najagen van wind.” — Pred. 4:4, 6.
Woede is waarschijnlijk wel de kwalijkste spanningverwekkende emotie. Al heel wat mensen zijn na een uitbarsting van woede aan een hartaanval overleden. Bent u lichtgeraakt? Dan zult u geholpen worden een evenwichtiger zienswijze aan te kweken door te beseffen dat ’stoom afblazen’ geen teken van kracht maar van zwakte is. Een wijze opmerking in het bijbelboek Spreuken luidt: „Hij die langzaam tot toorn is, is beter dan een sterke man, en hij die zijn geest beheerst dan wie een stad inneemt” (Spr. 16:32). Na voor behandeling bij een psychotherapeut te zijn geweest, kwam een jongeman, die in de loop van de tijd meer dan twintig mensen lichamelijk had mishandeld, tot de erkenning: „Nu pas besef ik dat een echte man zijn problemen zonder strijd kan afhandelen.”
Een onfeilbaar beginsel om ongewenste spanningen uit ons leven te bannen, werd aangetipt door Dr. Selye, die tijdens een interview opmerkte:
„De twee diepste emoties waarop de aan of afwezigheid van stress berust, zijn liefde en haat. De bijbel legt hier telkens opnieuw de nadruk op. De daarin vervatte boodschap is dat indien wij onze aangeboren zelfzucht niet enigszins temperen, wij bij andere mensen vrees en vijandschap wekken — geen erg gunstige omgeving om in te leven! Maar omgekeerd, hoe meer wij die zelfgerichtheid onderdrukken, ja, hoe meer we andere mensen ertoe kunnen brengen ons lief te hebben in plaats van te haten, des te veiliger we zijn en onder des te minder spanningen wij leven.”
ZAL EEN VERANDERING VAN TEMPO HELPEN?
En uw dagelijkse routine, wat valt daarover te zeggen? Indien u als zoveel fabrieksarbeiders aan een lopende band werkt, zal ongetwijfeld de constante herhaling van dezelfde handelingen, dag in dag uit, u van tijd tot tijd wel eens somber stemmen. Wat kunt u doen om de spanning in uw leven te verlichten?
Wanneer uw huidige werk geen speciaal doel dient dat voldoende tegen de ongewenste aspecten ervan opweegt, zou dan een verandering van baan, het overstappen naar een betrekking die beter bij uw persoonlijkheid past, een verbetering brengen in uw omstandigheden? Wanneer zo’n verandering geen al te grote financiële moeilijkheden schept, zal het waarschijnlijk ook uw ervaring zijn dat iets doen wat u leuk vindt, spanning uit uw leven zal wegnemen.
Vaak echter ligt een verandering van werk buiten de mogelijkheden. De taak van de huisvrouw is hier een voorbeeld van. Indien u in zulke omstandigheden verkeert, zal het wellicht een hulp zijn de meest onplezierige bezigheden eerst te doen en de prettiger karweitjes voor het laatst te bewaren. Ook een verandering van tempo is van tijd tot tijd nodig om een ophoping van spanning te voorkomen. Een korte wandeling, een dutje van een half uur, of alleen maar even een paar minuten uit het raam kijken kan voor gespannen personen wonderen doen. Maar pas er dan wel voor op niet zoveel onderbrekingen in te lassen dat u gefrustreerd raakt door het weinige dat u nog maar presteert. Dat zou de spanning alleen maar verergeren in plaats van verminderen.
Misschien is er een zelfs nog wel betere manier om een gezonde verandering van tempo te zoeken. Dr. Selye merkte in dit verband op: „We hebben ontdekt dat wanneer voltooiing van één enkele taak tot de onmogelijkheden behoort, ontspanning . . . vaak even goed — zo niet beter — is dan rust.” Een hobby zoals schrijven, schilderen, breien, werk in een winkel of iets anders dat u interessant vindt, kan spanningen verlichten.
En onderschat evenmin de waarde van lichaamsbeweging. Dr. Carruthers schrijft: „Het merendeel van de bekende risicofactoren bij een hartziekte, zoals een hoog gehalte aan vetten in het bloed, een hoge bloeddruk, suikerintolerantie en een snelle bloedklontering, blijkt door het aanhouden van een geschikt programma van lichamelijke oefening af te nemen. Degenen die dit doen, zien er beter uit en voelen zich ook beter, zijn beter opgewassen tegen hun leefomstandigheden thuis en op hun werk en genieten een gezondere nachtrust.” Houthakken, een kamer schilderen, fietsen, een energieke en verfrissende zwempartij, ja, vrijwel elke lichamelijke bezigheid kan veel doen om spanningen weg te nemen.
Vooral jongeren zijn tijdens hun vormingsjaren erg gevoelig voor spanningen. Dr. A. T. Beck legt ouders uit hoe zij hun kinderen kunnen helpen spanningen te overwinnen:
„Het is mijn idee dat hoewel het natuurlijk goed is een kind enorm veel liefde te geven, er meer nodig is. . . . Wat zij nodig hebben, is de gelegenheid tijdens hun jeugd met diverse problemen in aanraking te komen en te leren er een oplossing voor te vinden. . . . Een ouder moet niet alles voor het kind opknappen. Maak bepaalde moeilijkheden tot een leerzame ervaring zodat het kind in staat zal zijn soortgelijke problemen ook in de toekomst op te lossen.”
Het vermijden de dingen erger te maken dan ze zijn
Een bepaalde mate van spanning zult u in uw leven niet kunnen vermijden. Maar maakt u de dingen soms erger dan ze zijn? Bekend is bijvoorbeeld dat het gebruik van tabak een extra belasting vormt voor het hart, terwijl uit een onderzoek is gebleken dat bij overmatig opgewonden personen de coffeïne in koffie de afscheiding van een bepaald stress-hormoon stimuleert, ofschoon dit niet gebeurt bij personen die rustig, ontspannen thuis zitten. En wat valt er te zeggen van overmatig eten en het overmatig drinken van alcohol? De bijbel brengt in Lukas 21:34 deze uitspattingen in verband met de „zorgen des levens”. Zou het opgeven van bepaalde gewoonten en een wijziging van andere, tot minder spanningen in uw leven kunnen bijdragen?
Nog een geheel andere oorzaak van dagelijkse spanningen die gemakkelijk vermeden kan worden, bestaat in autorijden. Bij autorijders die aan een hartaanval hadden geleden, bleek tijdens rijproeven de polsslag wel tot 180 slagen per minuut op te lopen, even hoog als van autocoureurs. Zou een vervanging van autorijden door wandelen, fietsen of het gebruik van openbaar vervoer spanningen uit uw leven kunnen wegnemen?
Om een stress-situatie niet nog ernstiger te maken dan ze al is, is het belangrijk geen extra en onnodige verantwoordelijkheden op u te nemen. Misschien heeft uw gezin nog maar pas met ernstige ziekte te kampen gehad. Het zou dan onverstandig zijn grote veranderingen in uw leven aan te brengen, door bijvoorbeeld te gaan verhuizen of van baan te verwisselen, voordat de ziekte volledig achter de rug is.
Veel situaties die spanningen oproepen, komen onverwachts. Om de schadelijke gevolgen hiervan tot een minimum te beperken, is het nodig onze geest reeds van tevoren daarop voor te bereiden. Een voortreffelijk beginsel dienaangaande staat in de bijbel, in Prediker 7:8, 9: „Beter iemand die geduldig is dan iemand die hoogmoedig van geest is. Haast u niet in uw geest om aanstoot te nemen, want het nemen van aanstoot rust in de boezem der verstandelozen.” Een milde reactie op tergende woorden kan ook op onze tegenstander een gunstig effect hebben, want de Schrift verklaart: „Een zacht antwoord keert woede af.” — Spr. 15:1.
Wat kunt u dus, kort gezegd, aan spanningen doen? Wel, indien ze hun oorsprong vinden in een bepaalde geesteshouding, verander dan die geesteshouding. Tracht ook uw dagelijkse routine en levenstempo periodiek te onderbreken door lichamelijke activiteit of een constructieve hobby. En vermijd, indien mogelijk, ergerlijke, spanningveroorzakende situaties en bereid u reeds van tevoren op onverwachte spanningen voor.