Waarom de Tajin-vliegers „vliegen”

Door Ontwaakt!-correspondent in Mexico

MISSCHIEN behoorde u tot de duizenden bezoekers die op de wereldtentoonstelling in 1964-65 de Tajin-vliegers in actie zagen. Of misschien bent u als toerist wel vergast op hun verrichtingen in de beroemde uitgaansstad Acapulco, of terwijl u elders in een elegant hotel verbleef. Of hebt u hun gedurfde en halsbrekende toeren soms zien verrichten door afstammelingen van de Totonaken, in de inlandse nederzetting waar het allemaal begon, in de omgeving van Papantla, ruim driehonderd kilometer ten noordoosten van de stad Mexico, in de staat Veracruz?

Zo ja, dan hebt u zich wellicht afgevraagd hoe dit vreemde spektakel van de Tajin-vliegers is ontstaan en waarom het nog tot in onze tijd wordt opgevoerd. Het lijkt een combinatie van acrobatiek en religieus ceremonieel te zijn.

Lang voordat de Spanjaarden Mexico binnenvielen en hun Europese religie en cultuur invoerden, bloeide in dat land reeds het Totonaken-rijk, volgens sommigen al vanaf 739 G.T. En evenals zoveel andere oude volken begroetten ook de Totonaken de komst van de voorjaars-dag-en-nacht-evening, vallend op onze huidige 21 maart, met een speciale viering. Een voornaam onderdeel van deze jaarlijkse gebeurtenis was het feest van de Tajin-vliegers. Een feest dat werd gehouden in de tijd dat de zon het dichtst bij de aarde stond, aan welk feit men de ontluiking van hernieuwde energie bij mensen, dieren en planten toeschreef. Het was een tijd in het jaar waarin de meeste huwelijken werden gesloten. Ja, deze viering van de Tajin-vliegers was voor de Totonaken een van de hoogtepunten van een vruchtbaarheidsfestival.

Een restant van zonne- en seksaanbidding

De ceremonie begon wanneer men naar buiten ging om een zeer hoge (35 meter lange) boom van sterk hout uit te zoeken. Na een geschikt exemplaar gevonden te hebben, voerde men rond de stam ervan een dans uit, terwijl een leider tot Oluhuicalo, de „god van de bergen”, sprak, hem vragend of hij wilde vergeven dat de boom werd omgehouwen — gebeden en dansen die van ritmisch fluit en drumspel vergezeld gingen.

Vier dagen later ging men dan de boom omhakken, waarna deze van takken ontdaan naar de plaats van het feest werd gebracht. Daar werd de boomstam in een twee meter diep gat geplaatst. Maar niet aleer men in het gat een kalkoen (later een zwarte kip), vier eieren, enige alcoholische drank, bloemen en wierook had gelegd.

Dansend rond hun nieuw geplante boom, riepen de Totonaken dan eerst de speciale gunst van Cahuimin, de „god van de wind”, in. Vervolgens klommen vijf speciaal daarvoor uitgekozen mannen naar de top, na zich eerst met bijzondere riten gereinigd te hebben. (Thans bestaat die voorbereiding van hun zijde uit een bezoek aan de katholieke Kerk en het deelnemen aan de communie.) Zij begonnen hun klim naar boven als de zon haar hoogste punt van de dag had bereikt — de vier vliegers eerst en daarna hun aanvoerder, die als priester fungeerde.

In oude tijden was het touw waarlangs zij naar boven klommen, van rotan gemaakt en werd rabo de coyolite genoemd. Thans gebruikt men zwaar manillatouw, dat rond de stam wordt gewikkeld om een ladder naar de top te vormen. Volgens geleerden komt de betekenis ervan overeen met wat men in het Hindoegeloof leert. Namelijk dat door de opeenvolgende schijven van de wervelkolom — voorgesteld door het om de stam gewonden touw — de seksuele energie naar de schedel opstijgt — in dit geval de top van de stam, waar een platform, manzana genaamd, is aangebracht. „Manzana” betekent „appel”. Dit platform is zodanig geconstrueerd dat het kan ronddraaien. Aan de vier hoeken ervan hangen vier touwen, waaraan de vier vliegers zijn gebonden, die zich op het juiste moment in de ruimte moeten laten vallen.

In vóór-Spaanse tijd gingen de vliegers als vogels gekleed. Hun huidige kostuum is wat gewijzigd en versierd met borduurwerk, lovertjes en glazen kralen. De gekleurde en speciaal ontworpen hoofdtooi die zij dragen, moet de zon voorstellen.

Het feit dat zij vier in aantal zijn, betekent dat zij de vier windrichtingen vertegenwoordigen en ook de vier basiselementen — aarde, water, vuur en lucht — door hen beschouwd als de vier basisbestanddelen waaruit alles is opgebouwd.

Hun aanvoerder fungeert als priester en staat op het midden van het platform. Hij is de solist en roept met zijn fluitmuziek en danspassen ongeveer vijftien minuten lang de zon aan. Wanneer de vliegers in de ruimte springen blijft de priester, zich ogenschijnlijk onbewust van het gevaar van zijn hachelijke positie daar meer dan dertig meter boven de grond, zijn zang en dans voortzetten, buigend in alle vier de windrichtingen, te beginnen met het oosten, waar de zon wordt geboren, en dan zo verder. Hij begroet tevens de zon met opgeheven gelaat, omdat ze op dat moment van de uitvoering haar hoogste punt heeft bereikt en hij zich dan nauwer met die superieure macht die hij aanbidt, verbonden voelt. Ondertussen blijft hij op zijn fluit en zijn trommeltje van herteleer spelen.

Als het platform in ronddraaiende beweging is gebracht, duiken de vier vliegers met hun hoofd naar beneden het luchtruim in, maar niet nadat de lange, bijna tot de grond reikende touwen stevig aan hun enkels zijn bevestigd. Bij hun vertraagde val naar de aarde moeten zij dertien wentelingen rond de boom maken. Dertien vermenigvuldigd met vier is tweeënvijftig, de lengte van hun traditionele 52-jaarcyclus en tevens duidend op het begin van een nieuwe zon en de tijd dat het heilig vuur in hun tempel opnieuw ontstoken moet worden. Als onderdeel van hun seksaanbidding wordt daartoe om de tweeënvijftig jaar met behulp van vuurboren zogenaamd mannelijk en vrouwelijk hout tot „gemeenschap” gebracht en aldus de geboorte van nieuw vuur bewerkstelligd. Al dergelijke tradities gaan terug op de religieuze riten van de oude Babyloniërs aan de oevers van de rivier de Eufraat, de bakermat van vele vormen van Babylonische religie, waarvan in zoveel hedendaagse religies nog sporen te vinden zijn.

Veranderingen om met de tijd mee te gaan

Momenteel zijn er nog maar heel weinig raszuivere Totonaken in leven. De meerderheid van hen heeft zich met andere rassen vermengd. En met die vermenging zijn ook veel oude tradities verloren gegaan en nieuwe daarvoor in de plaats gekomen, terwijl men ook wel nieuwe tradities met oude heeft vermengd.

De vlucht van de Tajin-vliegers wordt thans bijvoorbeeld niet alleen meer van omgehouwen boomstammen van meer dan dertig meter hoog, maar vaak ook vanaf stalen palen met een geringere hoogte beoefend. Spotlights met gekleurde schijnwerpers geven extra betovering en ’show’ aan het spektakel. Men vliegt ook niet meer éénmaal per jaar, zoals in voorouderlijke tijden gebruikelijk was; men treedt nu net zo vaak op als dat gevraagd wordt. Dit in verband met andere religieuze dansen tijdens een „ritueel voor de zon”, of om kleur te verlenen aan de een of andere heidense viering, de katholieke Corpus-Christi-viering bijvoorbeeld, in de maand mei. Of eenvoudig als amusement om geld te verdienen.

Kortom, de vlucht van de Tajin-vliegers is niet meer beperkt tot de vruchtbaarheidsriten van de zonne-aanbidding, maar wordt nu ook uitgevoerd om luister bij te zetten aan andere heidense vieringen of gewoon om geld te verdienen.