Nierstenen — Een oude kwaal die ons nog steeds kwelt

NIERSTENEN in de urinewegen. Een van de oudste aandoeningen is dit die de mens kent. Mummies in oude graven getuigen hiervan. Dat niet alleen, deze stenen kunnen ook pijnaanvallen veroorzaken erger dan bij de meeste andere ziekten. Als u wel eens zo’n aanval hebt gehad, zult u dit volmondig bevestigen.

Gewoonlijk begint zo’n pijnaanval wanneer een steen zich heeft vastgezet in de urineleider. Hierdoor ontstaan martelende pijnen in de rug- of lendestreek, uitstralend naar het onderlichaam tot de lies en de binnenkant van de dijbenen. Volgens de statistieken is één percent van alle Europeanen, Aziaten en Amerikanen een „steendrager”. Jaarlijks worden ongeveer 200.000 mensen in de Verenigde Staten wegens nierstenen in het ziekenhuis opgenomen.

Als u tot de bovengenoemde één percent behoort, bent u waarschijnlijk onder de veertig jaar, terwijl als u reeds een aanval hebt gehad, er een kans van vier op vijf bestaat dat u geen tweede aanval zult krijgen. En dit geldt vooral wanneer na uw eerste aanval geen operatie nodig was.

In medische termen staan nierstenen bekend als „steenvormingen in de urinewegen”. De grootte van de stenen varieert van microscopisch klein (het zogenaamde „gruis”) tot exemplaren groot genoeg om een hele nier te vullen, terwijl ze in elk deel van de urineweg kunnen voorkomen. Bestaande uit diverse stoffen, kunnen ze allerlei vormen aannemen. Globaal genomen zijn er drie soorten van stenen, kennelijk veroorzaakt door drie verschillende chemische omstandigheden. Het gewoonst zijn de calciumoxalaatstenen. Hoe of waardoor de vorming van stenen begint, is niet bekend; wat men wel weet, is dat bepaalde stoffen in de urine zich op een kern afzetten waardoor er na verloop van tijd een steen ontstaat.

Hun oorzaken

Hoe komt het dat iemand nierstenen krijgt? Op een internationaal congres over nierstenen zei een specialist met betrekking tot calciumfosfaat- en calciumoxalaatstenen dat over hun „ontstaan . . . nog weinig bekend is” en hun „behandeling weinig bevrediging biedt”.

Op hetzelfde symposium echter verklaarde een andere spreker dat de vorming van nierstenen een proces was waarbij een hele reeks van factoren betrokken is. Tot die factoren, zo zei hij, behoorden mineralen, anatomische, functionele en endocrinologische storingen, alsmede stoornissen in de stofwisseling (zoals een overactiviteit van de bijschildklieren) en stoornissen van bacteriologische aard.

Er zijn bovendien overstelpend veel bewijzen die erop duiden dat ook de erfelijkheid een belangrijk woordje meespreekt. Patiënten bijvoorbeeld met nierstenen in de blaas hebben al vaak van specialisten te horen gekregen dat er in hun geval geen sprake was van een ziekte „in de gewone zin van het woord, maar veeleer van een blijvende stand van zaken die te wijten is aan een erfelijke omstandigheid, meegekregen van zowel uw vader als uw moeder, zonder dat zij daar iets aan konden doen”.

Ook de levensomstandigheden hebben, naar algemeen wordt erkend, een invloed op de vorming van nierstenen. Nierstenen treft men bijvoorbeeld veel vaker in hete en vochtige streken dan in gematigde klimaatgebieden aan. Zo is in het zuidwestelijke deel van de Verenigde Staten de verhouding van het aantal niersteenlijders tot de bevolking bijna tweemaal zo groot als in het noordelijke deel van het land. Tevens schijnt een zittende levenswijze de vorming van nierstenen in de hand te werken.

Hetzelfde kan worden gezegd van een „hogere” levensstandaard, getuige het feit dat onder de blanke bevolking van Zuid-Afrika nierstenen veel vaker voorkomen dan onder de inheemse Bantoe-bevolking. Dit verschil is waarschijnlijk grotendeels toe te schrijven aan een verschil in eetgewoonten. Wat dat betreft is trouwens wel aan het licht getreden dat onze eetgewoonten een belangrijke invloed uitoefenen op het ontstaan van nierstenen. Zo blijkt er, om maar iets te noemen, een duidelijk verband te bestaan tussen de vorming van nierstenen en het eten van spijzen die zwaar zijn gekruid, met Worcestersaus bijvoorbeeld (een saus die vluchtige oliën en specerijen bevat). Ook kerrie gaat niet vrijuit. Onder de inheemse bewoners van de Fidzji-eilanden, mensen die geen scherp gekruid voedsel eten, komen nierstenen haast niet voor, terwijl de Indiërs die op dezelfde eilanden wonen, maar grote hoeveelheden kerrie gebruiken, veel last van nierstenen hebben.

Zelfs de nuttiging van een overvloed aan koolhydraatrijke voedingsmiddelen — sterk gezoete spijzen en dranken bijvoorbeeld — blijkt de vorming van nierstenen te stimuleren. Hetzelfde geldt voor het eten van veel zuivelprodukten.

Wat u kunt doen

Een beschouwing van de oorzaken suggereert al wat u wel en niet kunt doen om de terugkeer van nierstenen te voorkomen. Natuurlijk is aan een erfelijke aanleg niets te veranderen, maar u kunt die aanleg wel compenseren.

Zo is gebleken dat mensen in een warm en vochtig klimaat die niet voldoende water drinken ter compensatie van het vele vocht dat zij door transpireren verliezen, een grotere kans lopen nierstenen te krijgen dan mensen in gematigder streken. Een van de eenvoudigste en doeltreffendste methoden om nierstenen te voorkomen, is dus veel water drinken. Eigenlijk is dat ook het eerste wat men bij een niersteenaanval moet doen: veel water drinken. Dat, te zamen met rust en pijnstillende middelen, zal vaak verlichting schenken — hoewel in uiterste gevallen, wanneer een urineleider door een steen verstopt is geraakt, een chirurgische ingreep wellicht nog de enige oplossing is.

Leidt u een zittend leven, zorg dan voor meer lichaamsbeweging. Om die reden krijgen ook zelfs patiënten die aan bed zijn gekluisterd, de aansporing om niet steeds in één stand te blijven liggen, maar zich wat te bewegen.

Wilt u calciumstenen vermijden, dan is het verstandig een spaarzaam gebruik te maken van zuivelprodukten als melk en kaas. En aangezien veel zwaar gekruid voedsel eveneens het ontstaan van nierstenen in de hand blijkt te werken, is natuurlijk ook een zuinig gebruik van specerijen aan te bevelen.

Om de vorming van calciumoxalaatstenen — de meest gewone soort van nierstenen — te voorkomen, gebruiken specialisten ook wel de magnesiumoxyde-therapie, waarbij men patiënten via de mond magnesiumoxyde toedient, met of zonder aanvulling van vitamine B⁶. Berichten in medische tijdschriften maken melding van doktoren die met deze en soortgelijke methoden opzienbarende successen hebben geboekt, in die zin dat ze de terugkeer van nierstenen bij tal van patiënten nu al vele jaren hebben weten te voorkomen. Natuurlijk moet de toepassing van al zulke behandelingsmethoden onder toezicht staan van een arts die volledig met de therapie op de hoogte is. Hetzelfde geldt voor het gebruik van fosfaatzouten en antibiotica — die ook worden aangewend om de terugkeer van nierstenen te verhinderen.

Maar de eenvoudigste en krachtigst aanbevolen methode blijft toch: veel water drinken. Doktoren hebben opmerkelijke resultaten geboekt door hun patiënten elke vier uur een halve liter water te laten drinken en hen zelfs daarvoor wakker te maken. Dat laatste schijnt trouwens buitengewoon belangrijk te zijn omdat nierstenen zich vooral gedurende de nacht vormen. Ja, door van deze behandelingsmethoden gebruik te maken, kunt u veel doen om een tweede pijnaanval door nierstenen te voorkomen.