Schilderen met olieverf — Een gezonde ontspanning

EEN toenemend verlangen naar rust en ’bevrijding’ drijft mensen jaarlijks tot het uitgeven van miljoenen guldens voor ontspanning. Hoe onbevredigd voelt men zich echter vaak na het „genieten” van een bepaalde vorm van amusement of ontspanning.

En hoe anders ligt het met schilderen. Schilderen met olieverf verschaft veel mensen een voortreffelijke en gezonde ontspanning en is voor hen steeds weer opnieuw een fascinerende en uitdagende liefhebberij, die bovendien betrekkelijk weinig geld kost.

Velen zijn op acht- of negenjarige leeftijd al begonnen met het maken van olieverfschilderingen, hoewel enkele van de beste kunstenaars en schilders pas op latere leeftijd succes hebben geboekt — sommigen, zo werd onlangs nog eens onthuld, pas na het overschrijden van de zes kruisjes, terwijl ze nu in veel gevallen op tachtigjarige leeftijd nog schilderen. Allicht hebt u ook wel gehoord van verlamden die met hun mond of voet hebben leren schilderen door het penseel tussen hun tanden respectievelijk tenen te klemmen. Schilderen is derhalve een vorm van ontspanning waarvan nagenoeg iedereen kan genieten, en waarin iedereen naarmate hij oefent vorderingen zal maken.

Schilderen stimuleert het waarnemingsvermogen; men krijgt meer waardering voor de planten, dieren en alle natuurlijke vormen die ons omringen. Nauwlettende aandacht voor het werk van de Schepper heeft tevens een nederig stemmende uitwerking. Landschappen en zeegezichten zijn bij uitstek geschikte onderwerpen voor een kunstschilder. Velen beleven ook groot plezier aan het schilderen van dieren en mensen of wellicht het scheppen van stillevens met vruchten, bloemen of aardewerk, dan wel een combinatie hiervan.

Schilderen kan fijn zijn als u zichzelf niet te hoge eisen gaat stellen. Het is niet altijd nodig de dingen natuurgetrouw of fotografisch weer te geven. Niet alleen wat uw fysieke, maar ook wat uw geestesoog waarneemt, is op het linnen vast te leggen. Natuurlijke vormen kunt u op artistieke wijze gestalte geven. Dit gaat vooral op als u zich als hoofddoel hebt gesteld een bepaalde stemming over te brengen, in welk geval de kleurkeuze van een schilderij meestal belangrijker is dan de gedetailleerdheid ervan. Hoe u schildert hangt af van het doel dat u beoogt.

De benodigde materialen

Om te beginnen is het echter noodzakelijk iets te hebben om òp en méé te schilderen. Veel amateurschilders gebruiken speciaal bewerkt schilderkarton, dat met linnen is overtrokken. Anderen schilderen op speciaal geprepareerd katoenen of linnen schilderdoek, dat op een houten raamwerk is gespannen. Dit doek is eerst bestreken met lijmwater om de vezels van het doek te dichten zodat later de verfoplossing niet in direct contact met het doek komt. Hierna is een witte grondlaag van loodverf aangebracht.

Er zijn er echter ook die, indachtig de kosten van speciaal bewerkt doek, eigen doek zijn gaan maken. Dit kan van grof linnen of katoen, dat men over een houten frame spant en dan als ondergrond met een egale verflaag bedekt. Wanneer het katoen of linnen nat wordt opgespannen, zal het strak gaan staan wanneer het bij drogen krimpt. Voor de grondlaag voldoet met water te verdunnen muurverf uitstekend. De olieverf hecht er prima op.

Olieverf is in een grote verscheidenheid van kleuren in kleine tubes te verkrijgen, hoewel u als beginneling voor een eerste experiment waarschijnlijk de voorkeur zult geven aan de drie primaire of grondkleuren: blauw, rood en geel. Hiermee zijn alle kleuren eenvoudig door menging te verkrijgen, terwijl zwart en wit naar believen bijgemengd kunnen worden. Groen is een mengsel van blauw en geel, oranje van rood en geel, paars van blauw en rood. Bruine tinten verkrijgt men door een wisselende combinatie van de drie primaire kleuren. In de handel zijn diverse goedkope kleurencirkels of kleurenkaarten te verkrijgen aan de hand waarvan beginners makkelijk kunnen bepalen welke kleuren ze moeten mengen om andere kleuren te krijgen.

Houd altijd in gedachten dat kleuren extra perspectief of diepte aan een schilderij kunnen geven. Warme kleuren als rood en geel lijken naar voren te komen en zich derhalve dichter bij de kijker te bevinden dan koelere kleuren als groen en blauw, die terug lijken te wijken en verderaf schijnen. Hetzelfde verschil bestaat tussen donkere en lichte (grijzige) tinten. Men schildere dus gras, bomen en andere voorwerpen op de voorgrond van een schilderij in warme en donkere kleuren, en in de verte gelegen objecten, zoals bergtoppen, in koelere, waziger tonen. In de natuur worden alle kleuren op een afstand waziger of grijzer. Om een kleur grijzer te maken, is het slechts nodig haar te mengen met haar complementaire tint, dat wil zeggen, met de kleur die op de kleurencirkel recht tegenover haar is gelegen. Dit verandert de felheid van de kleur zonder de tint aan te tasten. Voeg bijvoorbeeld rood toe aan groen, oranje aan blauw, etc.

Men houde in gedachten dat de indruk die kleuren op het doek geven, kan afhangen van het licht waarin ze worden beschouwd. Daglicht geniet bij het schilderen doorgaans de voorkeur.

Voor het schilderen met olieverf kunt u uit een grote verscheidenheid van kwasten en penselen kiezen. Om te beginnen zijn drie of vier kwasten en penselen van verschillende grootte voldoende. Het haar is varkens- of marterhaar. Varkensharen kwasten en penselen zijn stijver en geven een ruwere „streek”. Marterhaar is daarentegen soepeler en levert een meer glanzend oppervlak. Kleinere kwasten gebruikt men voor het schilderen van details, penselen voor de allerkleinste details en lijnen. Kwasten en penselen voor olieverf bezitten een lange steel zodat u ze op flinke afstand van de punt kunt vasthouden. Wat echter belangrijk is, is niet de manier waarop u uw schildergerei hanteert, maar het resultaat dat u met dat „hanteren” bereikt, en het resultaat zal al doende steeds beter worden. Ook het paletmes vindt veelvuldig toepassing voor het bereiken van bepaalde effecten.

Olieverf kan worden verdund met lijnolie of terpentijn, dan wel met een mengsel van beide. Ieder kan door experimenteren voor zichzelf beslissen wat hem het beste bevalt. Lijnolie vertraagt het drogen van de verf, terpentijn versnelt dit.

De verf wordt meestal op het palet gemengd en daarna op het doek aangebracht. Maar ook wat dit betreft zijn geen definitieve regels te geven. Sommige kunstschilders gebruiken een glasplaat als palet, terwijl anderen de verf rechtstreeks op het doek mengen. Bent u voor de dag klaar met schilderen, dan hoeft u de ongebruikte verf niet van uw palet te schrapen en weg te gooien, maar u kunt haar goedhouden door het hele palet onder water te dompelen. Zoals reeds is gezegd, zult u al doende leren, en dat op zich is reeds een boeiende ervaring.

De compositie

Begint u te schilderen, geef dan eerst in enkele hoofdlijnen de voornaamste vormen, de grote partijen, aan. Deze kunnen op het linnen worden geschetst met een gewoon potlood of een houtskoolstift, dan wel met sterk in terpentijn verdunde verf worden opgezet. Men heeft dan al de verhoudingen en gewenste schikking op het doek staan.

Geef eerst de horizon aan met een lijn boven of onder het midden van het doek. Bij het opzetten van een schildering is het goed in gedachten te houden dat een speels evenwicht aangenamer aandoet dan een formele groepering van voorwerpen. In plaats van de verschillende elementen van een compositie systematisch te rangschikken, is het veel attractiever en interessanter ze zodanig te plaatsen dat ze als vanzelf op natuurlijke wijze in het beeld passen. In plaats van een rechte weg midden op het doek te zetten, zult u aangenaam verrast zijn door het resultaat wanneer u diezelfde weg van een bocht voorziet en hem misschien naar één kant van het doek laat verhuizen. Vermijd ook een teveel aan verticale lijnen bij elkaar. U zou bijvoorbeeld bomen wat „rommeliger” door elkaar kunnen zetten, om de indruk van bomenrijen te vermijden. Het is goed om elk schilderij rond één dominerend gegeven op te bouwen. Maar opnieuw, pas ervoor op dat dit niet midden op het doek komt te staan.

Vergeet ook bij het samenstellen van een landschap het perspectief niet. Zich dichterbij bevindende voorwerpen moeten groter geschilderd worden dan verderaf gelegen objecten, die verhoudingsgewijs kleiner zijn. Lichte kleuren kunnen worden opgezet tegen donkere, warme tegen koele en kleine voorwerpen tegen grote. Dit maakt de schildering interessanter en zal ook de illusie van afstand en perspectief vergroten. Na de achtergrond en de belangrijkste voorwerpen op het doek te hebben gezet, kan men gaan detailleren, en wel van achteren naar voren: de details op de achtergrond eerst en dan als laatste de details op de voorgrond, de voorwerpen die de illusie moeten wekken zich het dichtst bij de kijker te bevinden. Details als kleine bloemen of de schaduw van een hekpaal zal het realisme van een landschap sterk verhogen.

Houd terzelfder tijd in gedachten dat eenvoudig maar goed belangrijker is dan ingewikkeld maar pover, ook voor een schilderij. Vaak schuilt in eenvoud een grote kracht. Tracht niet alles op het doek vast te leggen. Het is goed iets voor de verbeelding over te laten.

Bent u een type die graag kleine stukjes per keer schildert, vergeet dan nooit voordat u aan een nog niet afgemaakt, opgedroogd schilderij verder gaat, even luchtig een met lijnolie bevochtigd lapje over het oppervlak te halen. De verse verf hecht beter op een dergelijk bevochtigd oppervlak en bladdert of schilfert niet zo snel als wanneer men haar direct op de alreeds droge verf strijkt.

Schilderen als ontspanning

Zie schilderen als een vorm van ontspanning en geniet ervan. Wees niet teleurgesteld als uw eerste schilderwerk niet zo uitvalt als u gewild had. Na verloop van tijd zal het steeds beter gaan. Hebt u ooit gehoord van een beroemd musicus die een prachtig muziekwerk ten gehore bracht zonder zich eerst maanden of misschien wel jaren afgepijnigd te hebben met een bestudering van noten, akkoorden en melodieën? Naarmate u oefent en er plezier in schept, zult u vorderingen maken.

Buitenshuis schilderen, „in het veld”, kan uw plezier nog vergroten. Natuurlijk moet u dan rekening houden met het veranderen van de schaduwen, die zich door de draaiing van de zon voortdurend wijzigen. Maar laat dat uw plezier niet bederven, de zon en het schilderen zijn daar veel te aangenaam voor.

U zult ontdekken dat er een grote voldoening gelegen in zelf iets te schilderen.