Blozen — Een de mens voorbehouden gave

DE ENGELSE schrijver Rudyard Kipling maakte eens een gedicht waarin hij een zeventienjarig meisje klagend liet zeggen:

„Onbeteugeld is mijn meisjesblos

Hij komt en gaat weer, heus

Rood word ik tot mijn vingerring

Maar soms slechts tot mijn neus”

In die regels heeft de dichter een nauwkeurige beschrijving van enkele karakteristieke blooskenmerken gegeven.

In het algemeen laten schrijvers zich gunstig over blozen uit, en hebben het over een blos als „de kleur der deugd”. „Een blos is een uithangbord, dat de natuur ophangt om de woonplaats van eer en deugdzaamheid aan te duiden.” „Beter een blos op het gelaat dan een vlek op het hart.” Enkele anderen hebben echter wel eens wat cynischer geschreven: „Wie bloost, bekent schuld; ware onschuld schaamt zich niet.” „De mens bloost minder vanwege zijn misdaden dan vanwege zwakheid en ijdelheid.” En een moderne psycholoog heeft de theorie geopperd dat mensen blozen om anderen te laten weten dat wat die over hen denken, niet werkelijk zo is.

Hoogstwaarschijnlijk hebt ook u wel eens gebloosd, en dat meer dan eenmaal; misschien behoort u zelfs wel tot de snelle blozers. Maar waarom bloost iemand? Is het goed of slecht?

Blooskenmerken

Onder blozen verstaat men een plotseling rood worden van gezicht, oren en nek, een verschijnsel dat vaak gepaard gaat met een verslapping van de wangspieren en een neerslaan van de ogen om de blikken van anderen te ontwijken. En als het heel erg is, is er zelfs sprake van een geheel omdraaien van het lichaam, alsof men zich tracht te verbergen, terwijl ook een tintelend gevoel, dat iemand van top tot teen doorgloeit, allesbehalve onwaarschijnlijk is. Onwaarschijnlijk is evenmin een trillen van de spieren of een gedeeltelijke verlamming van de ledematen. Soms verandert de stem en dringen zich zelfs tranen naar de ogen van de blozende, die misschien plotseling ook hevig begint te transpireren. Ook hartkloppingen en een gevoel van vrees of paniek kunnen hem of haar overvallen.

Alle rassen en nationaliteiten blozen, al mag dan de blos bij donkergekleurde rassen niet zo zichtbaar zijn. Ook albino’s, mensen met weinig of geen pigment, blozen, als het erop aankomt zelfs meer dan andere leden van hun eigen ras.

Blozen komt het meest voor bij het jonge, onschuldige en onbedorven mensenkind. Met het verstrijken der jaren en het toenemen van onze levenservaring is blozen vaak een steeds minder terugkerend verschijnsel. Maar ook het gedrag van iemand anders kan u doen blozen, vooral als die ander een intieme vriend of bloedverwant is. Hun gebloos kan ook u aan het blozen maken. Sommigen mogen het dan betwijfelen, maar toch schijnt het dat vrouwen vlugger blozen dan mannen — althans veel vrouwen — hoewel de vrouw thans heel waarschijnlijk minder snel bloost dan haar seksegenoten in grootmoederstijd.

Wat is de oorzaak van blozen? Ze is wel beschreven als een „mentale verstoring die begint met een geestelijke verwarring welke uitmondt in verlegenheid en reactiestilstand”. Bijna van het ene op het andere moment — geheel onvrijwillig, buiten onze wil om — komt „het” en is het weer verdwenen. Iemand kan door kietelen aan het lachen gemaakt worden, maar door lichamelijke prikkels kan men een ander niet laten blozen. Blozen is beslist ook geen reflex. Acteurs op het toneel kunnen vrolijkheid veinzen en lachen zonder vrolijk te zijn, maar op commando blozen kunnen ze niet. Zo onmachtig de wil is een blos te voorschijn te roepen, zo weinig kan men er ook tegen doen. Ja, een pogen hiertoe, zal ons waarschijnlijk alleen maar meer doen blozen.

Hoe vreemd en ogenschijnlijk tegenstrijdig het ook met de moderne theorieën over blozen mag lijken, toch is het een feit dat ook blinde mensen blozen, zelfs sneller dan mensen die normaal kunnen zien. Ook doven zijn er niet van gevrijwaard. En nog opmerkelijker is dat het bloosverschijnsel eveneens voorkomt bij mensen die en doof en blind zijn, zoals Laura Bridgman, die beide, gezicht en gehoor, op de leeftijd van twee jaar verloor. Of neem Helen Keller, die op zelfs nog vroegere leeftijd doof en blind werd en over wie we lezen: „Haar blozen kan niet in verband staan met blikken of woorden van afkeuring wegens haar uiterlijk of gedrag; toch bloost ze net als meisjes die wel kunnen zien en horen, om dezelfde redenen, op dezelfde plaatsen en met hetzelfde tintelende gevoel.” Dit verslag stemt overeen met de ontdekking van sommigen dat zelfs iemand die alleen is, het schaamrood op de kaken kan krijgen, wanneer hij zichzelf voorstelt in een situatie die hem normaal aan het blozen zou hebben gebracht, of wanneer hij toevallig iets leest dat hem in verlegenheid brengt.

Een kunstenaar, zo is ons verteld, schijnt zichzelf op de rand van waanzin te hebben gebracht door te proberen de charme van een blos op het schilderdoek vast te leggen. Voor hem was het „de alleruitzonderlijkste gebeurtenis op het gezicht van een vrouw”. Maar het enige wat hij kon schilderen waren roodwangige meisjes.

Let wel dat een blos iets anders is dan een gloeiend gelaat. Die twee mogen niet verward worden. Een gloeiend gezicht kan een zuiver lichamelijke oorzaak hebben, zoals de menopauze bij vrouwen, terwijl we ook door woede rood kunnen aanlopen.

Het bloosmechanisme

Blozen kan een voorbeeld van het psychosomatische beginsel in de praktijk worden genoemd, het beginsel namelijk dat de geest, de psyche, en het lichaam, de soma, één zijn, elkaar wederzijds beïnvloeden. Een verwarde toestand van de geest heeft als het ware zijn weerslag op het sympathische zenuwstelsel. Dit, op zijn beurt, stimuleert de vasodilatatoren, ofte wel de zenuwen die ervoor zorgen dat de bloedvaten zich verwijden — in dit geval de vlak onder de huid gelegen bloedvaten — hetgeen tot gevolg heeft dat er meer bloed naar het oppervlak van nek en gezicht stroomt, zodat deze rood worden.

Hoe komt dit mechanisme op gang? Waarom blozen mensen? Welk doel dient het?

Een de mens voorbehouden gave

Blozen is een de mens voorbehouden gave. De redeloze schepping, de dieren, blozen niet. Soms kunnen zij gemoedsbewegingen tot uiting brengen die gelijkenis vertonen met die van de mens, zoals woede, jaloezie, genegenheid, speelsheid, enz. Maar ze blozen niet. „Blozen is de meest vreemde en meest menselijke gevoelsuiting”, zei Charles Darwin in zijn boek The Expressions of the Emotions in Man and Animals.

Waarom is blozen aan de mens voorbehouden? Omdat er begrip en/of moreel gevoel voor nodig is, waarover dieren niet beschikken. Dieren kunnen niet vatten of iets wel of niet gepast is, noch kunnen ze een onderscheid maken tussen goed en kwaad. Ze zijn, zoals de bijbel het stelt, „zonder verstand”. Geestelijk gestoorden blozen zelden, terwijl heel kleine kinderen, die nog nergens weet van hebben, in het geheel niet blozen. — Ps. 32:9.

Zo kan een jonge vrouw blozen als haar iets onwelvoeglijks overkomt of wanneer ze iets onbehoorlijks hoort of ziet. Het is alsof haar reinheid en onschuld geweld worden aangedaan. Ook een onaangename situatie of domme fout kan iemand aan het blozen brengen. Zo zal een bescheiden of wat schuwe persoon waarschijnlijk gaan blozen wanneer hij als enige in een gezelschap hogelijk wordt geprezen, waardoor hij plotseling het ongewilde middelpunt van de belangstelling wordt.

Hoe komt het dat mensen onder zulke omstandigheden blozen? Zij die beweren dat de mens een evolutieprodukt is, hebben hierop geen antwoord. Hoe zou de mens dit kenmerk hebben kunnen verwerven als hij van de redeloze dieren zou afstammen, die geen van alle blozen?

Als wij daarentegen erkennen dat de mens door God en naar het beeld van God is geschapen en werd begiftigd met een zedelijkheidsgevoel, een geweten, dan kunnen we zo al één praktisch doel noemen dat door het onvrijwillige menselijke bloosproces wordt gediend. Zoals één schrijver, die meer dan een eeuw geleden leefde, het stelde, is blozen een wacht voor het geweten, die de mens duidelijk maakt dat hij geen bedrog mag plegen. Wanneer hij dat waarvan hij weet of meent dat het goed is, geweld aandoet, zal hij blozen; dat zal hem een gevoel van schaamte geven.

Behalve deze grondoorzaak, zijn er ook mensen die blozen wegens een gemaakte fout, wanneer ze op ietwat andere wijze de gepaste gang van zaken geweld hebben aangedaan. Het is heel natuurlijk de wens te koesteren dat anderen gunstig over ons denken, en wanneer men dan in de omgang een blunder of misstap begaat, kan men van verlegenheid gaan blozen. Dit verklaart ook ten dele waarom de meeste, ofschoon niet alle mensen, met het ouder worden minder snel blozen. Het zenuwstelsel wordt minder ontvankelijk voor gevoelens, terwijl terzelfder tijd iemands geweten misschien wat ruimer is geworden.

Blozen en de bijbel

Hoewel niet alle bijbelvertalingen de uitdrukking „blozen” gebruiken, beschrijven ze wel allemaal min of meer het effect ervan. Zo heeft Ezra volgens de weergave van de Statenvertaling gezegd: „Mijn God, ik ben beschaamd en schaamrood, om mijn aangezicht tot u op te heffen, mijn God; want onze ongerechtigheden zijn vermenigvuldigd tot boven ons hoofd, en onze schuld is groot geworden tot aan de hemel” (Ezra 9:6). En de Petrus-Canisiusvertaling luidt in Jeremia 6:15: „Ze worden te schande, omdat ze zich schandelijk gedragen, niet blozen en geen schaamte meer kennen.”

Het staat dus buiten kijf: blozen is een specifiek menselijke eigenschap. Ze getuigt ervan dat de mens geschapen is door een rechtvaardige, wijze en liefdevolle Maker. Blozen is een van zijn gaven aan de mens om deze, tot diens eigen geluk en welzijn, beter te laten reageren op zijn geweten.