Waarom sluiten katholieke scholen?
„CRISIS” is een woord dat het meest wordt gebruikt als men het heeft over de toestand waarin de rooms-katholieke scholen in de Verenigde Staten zich bevinden. Autoriteiten, zowel binnen als buiten de Kerk, zijn ervan overtuigd dat dit schoolsysteem zich nu in ernstige moeilijkheden bevindt.
Hun bezorgdheid is begrijpelijk want het is een reusachtig groot probleem. Het totale aantal over de Verenigde Staten verspreide scholen van de Kerk vormt verreweg het grootste aan een Kerk verbonden stelsel van bijzondere scholen ter wereld. Op deze lagere en middelbare scholen staan ongeveer vier en een half miljoen leerlingen ingeschreven.
In slechts drie jaar zijn er tot 1970 in totaal 877 (7 percent) van deze katholieke scholen gesloten. En de toestand geeft geen uitzicht op verbetering. Regelmatig verschijnen de volgende kranteberichten:
„Aartsbisdom van Detroit moet 56 scholen sluiten.”
„Bisdom in Colorado moet 12 scholen sluiten.”
„Bisdom van Buffalo zal 10 scholen sluiten.”
Niet alleen katholieken ondervinden de gevolgen van deze maatregelen. Grote aantallen extra leerlingen — alleen al in de afgelopen twee jaar meer dan 500.000 — zijn de openbare scholen binnengestroomd. Om al deze leerlingen op te vangen, zijn er meer belastinggelden nodig.
Daarom vragen degenen die belast zijn met het niet-katholieke onderwijs, de burgelijke autoriteiten en de gemiddelde belastingbetaler zich af: Waarom sluiten de katholieke scholen? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, heeft men enige achtergrondinlichtingen nodig.
Hoe het katholieke schoolsysteem werkt
Er zijn in de Verenigde Staten in wezen twee schoolsystemen. Het ene is het door belasting gefinancierde systeem van openbare scholen. Daarnaast mogen er ook bijzondere scholen, zowel op religieuze (vaak confessionele scholen genoemd) als op andere basis, bestaan. Waarom dit gescheiden systeem?
Het wordt grotendeels veroorzaakt door religieuze vrees. In de afgelopen eeuw was men van mening dat de openbare school protestants georiënteerd was. Officieel hebben de Verenigde Staten nooit toegestaan dat er een of andere vorm van staatsreligie op de openbare scholen onderwezen werd zoals dat in sommige landen het geval is. Men dacht echter dat het geloof van de katholieke kinderen, die een minderheid vormden, op deze openbare scholen niet gunstig beïnvloed zou worden. Daarom vaardigde het derde nationale concilie van Baltimore in 1884 het bevel uit dat er in iedere parochie een confessionele school moest worden gebouwd om de „verderfelijke invloed van de gepopulariseerde religie” tegen te gaan.
Heden ten dage is het grootste deel van het leerplan van katholieke scholen praktisch volkomen gelijk aan dat van de openbare scholen. Toch wordt in de New Catholic Encyclopedia (1967) toegegeven dat onder meer „het onderwijs in de geloofswaarheden te allen tijde aan dit leerplan ten grondslag heeft gelegen”.
Het grootste deel van zijn geschiedenis heeft het systeem onder zorgvuldig religieus toezicht gestaan. Een katholieke bisschop is hoofd van alle scholen in zijn bisdom; hij stelt een inspecteur aan die nauw met hem samenwerkt. Het onmiddellijke toezicht op iedere school is echter in handen van de pastoor van de parochie en van een hoofd, in het algemeen een lid van het schoolpersoneel die tot een religieuze orde behoort. Insgelijks hebben de leden van dergelijke religieuze orden, „broeders” en nonnen, het meeste onderwijswerk behartigd. Maar waarom verkeert dit systeem, nadat het bijna een eeuw werkzaam is geweest, in moeilijkheden?
De belangrijkste oorzaak van de sluitingen
Voor de meeste waarnemers is er één probleem dat onmiddellijk in het oog springt: geld. In principe werd iedere school altijd gefinancierd door het geld van de plaatselijke parochie en door schoolgeld. Maar nu verkeert, volgens het tijdschrift Time, „het rooms-katholieke schoolsysteem in de V.S. in ernstige, ja, zelfs hopeloze financiële moeilijkheden”. — 28 maart 1969.
De uitgaven schieten omhoog. Alle scholen, met inbegrip van de openbare, worden geconfronteerd met stijgende kosten wegens nieuwe gebouwen, uitrusting en onderwijshulpmiddelen. De salarissen van het onderwijzend personeel zijn de laatste tien jaar geweldig omhoog gegaan. Maar de stijgende onkosten zijn op katholieke scholen van veel grotere invloed geweest. Waarom?
Hier volgt de kernoorzaak:
„De verdwijnende non is de belangrijkste oorzaak van de financiële moeilijkheden waar het katholieke schoolsysteem zich tegenover geplaatst ziet.
Bij alle scholen vliegen de kosten omhoog, maar de katholieken verliezen ook de ruggegraat van hun systeem — de toegewijde zusters en broeders van de religieuze orden die praktisch voor niets werkten.” — Advance-Star van Burlingame (Californië), 19 december 1970.
De rijen van deze laag-betaalde religieuze onderwijzers dunnen steeds meer uit. Alles bij elkaar genomen daalde hun aantal tussen 1967 en 1970 met 12 percent. Velen zijn weggegaan om te trouwen; heel wat zijn aan iets anders begonnen. Terzelfder tijd worden er minder mensen non of priester bij het onderwijs.
Ook hebben bepaalde staten de vereisten die aan nonnen worden gesteld om onderwijs te mogen geven, verscherpt. Tevens blijkt dat de religieuze orden, die de scholen van de kerk zagen tanen, meer van hun mensen elders hebben toegewezen. Elk van deze maatregelen heeft een teruggang in het aantal laag-betaalde onderwijzers tot gevolg gehad. Hoe wordt dit tekort aangevuld?
Met lekenonderwijzers. Maar zij moeten tegen het drie- of meervoudige salaris van een non of priester in dienst worden genomen. En vervangingen alleen zijn niet voldoende, daar er de laatste jaren meer onderwijzers nodig zijn.
Sinds de Russen in 1957 de Spoetnik lanceerden, waardoor men in de V.S. op de scholen meer de nadruk op natuur- en scheikunde is gaan leggen, moesten er meer natuur- en scheikundeleraren komen. Dezen hebben dure laboratoriums nodig. Met de moderne onderwijsmethoden worden grote klassen in kleinere groepen gesplitst — meer klassen betekent meer onderwijzers. Alles bij elkaar genomen zijn in precies twee jaar de gemiddelde kosten voor de opleiding van een leerling aan een katholieke lagere school met meer dan een derde gestegen. De kosten voor de middelbare school zijn met een vierde gestegen. Door deze plotselinge drukkende last op de schoolbudgets hebben veel scholen hun deuren moeten sluiten.
Kan iedere parochie in meer geld voorzien?
Men bericht dat de gelden van de parochie, verkregen uit geldinzamelingen en giften, niet aan de stijgende onkosten tegemoet kunnen komen. Volgens berichten dekten in 1970 de parochiegelden slechts ongeveer de helft van de kosten van de lagere school en een vierde van de kosten van de middelbare school. Maar in de afgelopen vijf jaar zijn voor iedere zestien dollarcent dat het inkomen van de parochie zou zijn vermeerderd, de schoolonkosten met zeventig dollarcent omhooggevlogen.
Ook kan men de ouders niet om meer schoolgeld blijven vragen. Het komt steeds meer voor dat de welgestelden hun kinderen van de confessionele scholen in de stad halen en naar de buitenwijken vertrekken. Als het schoolgeld wordt verhoogd, moet de achtergebleven, armere bevolking de verhoging betalen. Daarom is het schoolgeld in sommige parochies met een gemiddeld laag inkomen, hoger dan in rijkere parochies! De scholen worden opgeheven als de armere ouders gedwongen zijn hun kinderen naar een openbare school te sturen.
De katholieke onderwijsdeskundigen C. A. Koob en R. Shaw brachten het aldus onder woorden:
„Schoolgeld en contributies, te zamen met giften, leggen de last op de schouders van een bepaalde groep katholieken die deze last uit de aard der zaak niet kunnen dragen.” — S.O.S. for Catholic Schools, 1970, blz. 66.
Het is daarom begrijpelijk dat geestelijken de hele financiële structuur van de parochie met argwaan gadeslaan. Zo zei een van hen:
„Het huidige financieringssysteem van het katholieke schoolonderwijs is ongelooflijk ouderwets, verouderd en ondoelmatig.” — Catholic Education Faces Its Future, N.G. McCluskey, S.J., 1969, blz. 264.
Meer dan een geldprobleem
Het probleem ligt echter dieper dan de financiën. Andere factoren verergeren het geldprobleem.
Ten eerste wordt de Kerk niet meer zo sterk ondersteund als vroeger. De onenigheden na het Tweede Vaticaanse Concilie zijn er de oorzaak van dat men wat voorzichtiger is geworden ten aanzien van de Kerk en haar scholen. Dus zenden veel ouders hun kinderen niet langer naar deze scholen.
Daarbij komt nog dat de oorspronkelijke reden voor het bestaan van deze scholen verdwenen lijkt. Misschien hebben er in voorgaande jaren wel sterke anti-katholieke gevoelens bestaan, maar in 1960 werd een katholiek, John F. Kennedy, als president van de Verenigde Staten gekozen. Het was duidelijk dat er veel vooroordeel verdwenen was. Waarom zouden wij dan, zo redeneren de ouders, een dubbele last dragen door onze kinderen naar een confessionele school te sturen terwijl wij belasting betalen voor de openbare?
De scholen missen ook een duidelijke leiding. Zoals Koob en Shaw toegeven:
„Alle problemen van het katholieke onderwijs zouden niet als bij toverslag verdwijnen als er plotseling grote sommen geld beschikbaar kwamen. Geld zou . . . [niet] de problemen in verband met de doeleinden en prioriteiten oplossen.” — Blz. 61.
Met andere woorden, als er geld beschikbaar zou zijn, wie zou het dan moeten uitgeven en waaraan zou het moeten worden uitgegeven? Zou de katholieke school de nadruk moeten leggen op het dienen van de arme stadsbewoners en het wegnemen van de rassenongelijkheid? Of zou ze naar de buitenwijken moeten verhuizen? Wie zou over het leerplan moeten beslissen?
Er worden pogingen gedaan om dergelijke zaken op te lossen, maar er bestaat weinig eenheid. Daarom zeggen deze geestelijken ook:
„Ondanks het nog sluimerende idee dat de Kerk een hechte eenheid vormt, is er heden ten dage een koor van stemmen die zeggen dat zij de ’spreekbuis’ vormen voor het katholieke onderwijs en vaak lijkt iedereen iets anders te zeggen.” — Blz. 26.
Onder deze „stemmen” zijn die van bisschoppen en pastoors die, hoewel zij de verantwoordelijkheid over de scholen hebben, op het terrein van onderwijs vaak ervaring missen.
Ook hebben in de afgelopen jaren „onderwijscommissies” uit naam van het katholieke onderwijs gesproken. Deze commissies trachten in beginsel een ervaren leek uit de parochie aan te trekken om met de pastoor of bisschop samen te werken. Maar deze samenwerking heeft niet in een afdoend leiderschap geresulteerd. Met betrekking tot deze commissies zei het katholieke tijdschrift Commonweal van 3 april 1970:
„Men voelt aan dat de veelbesproken schoolcommissies volkomen gefaald hebben in het aanbrengen van enige fundamentele verandering in de prioriteiten. Er komen steeds meer schoolcommissies maar de initiatieven met betrekking tot de koers die men gaat volgen, blijken nog even ondoorgrondelijk te zijn als altijd. De commissies hebben werkelijk weinig zeggenschap.”
Deze factoren verergeren de geldcrisis. Sommigen beweren echter dat de schoolproblemen niet zo ernstig zijn als de kranteverslagen wel zouden willen doen geloven.
Zijn de sluitingen alleen maar consolidaties?
Sluitingen, zo zeggen sommigen, zijn alleen maar consolidaties, samensmeltingen van scholen. Na het sluiten van tien scholen in Buffalo, in de Amerikaanse staat New York, zei een woordvoerder: „Wij sluiten gebouwen, geen scholen. Het is een consolidatie. Andere katholieke scholen zullen alle leerlingen kunnen opvangen.” In sommige gevallen is dit waar maar in de meeste niet. Kijk bijvoorbeeld eens naar Pueblo, in de staat Colorado.
Er vonden daar, toen alle twaalf katholieke scholen sloten en van meer dan 2600 leerlingen werd verwacht dat zij naar de openbare school gingen, geen samensmeltingen plaats. Consolidaties zijn uitzonderingen en geen regel.
Wat houdt de toekomst in?
Het geldprobleem blijft momenteel het belangrijkste. Waar zullen de toekomstige gelden vandaan komen?
De geestelijken hopen dat dit grotendeels van de federale regering en van de staatsbesturen zal komen. [In Nederland worden de bijzondere scholen al vele jaren door de staat bekostigd.] Deze hebben al enige hulp geboden. Een federale regeringswet, de wet op het lager en middelbaar onderwijs van 1965, voorziet in geldelijke hulp aan kinderen op zowel openbare als bijzondere scholen, die afkomstig zijn uit gezinnen met een laag inkomen.
Verschillende staten hebben voorzieningen getroffen zoals vrij busvervoer, algemene leerboeken en salarissubsidies voor confessionele scholen. Op 28 juni 1971 besliste het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten echter dat vele van dergelijke door de staten getroffen voorzieningen in strijd met de grondwet waren. Slechts verdere wettelijke procedures zullen bepalen of een door de staat opgesteld programma mag blijven bestaan.
In elk geval is het sluiten van katholieke scholen meer dan alleen maar een financieel probleem. Het vormt een extra aanwijzing van het groeiende gebrek aan belangstelling dat veel katholieken voor hun kerk en haar instellingen tonen.