De dollar overzee in moeilijkheden
„HET besef hoezeer de kapitalistische naties een economische crisis nabij zijn, is klaarblijkelijk gegroeid.”
Die conclusie was afkomstig van een groep bestaande uit de meest vooraanstaande westerse economen die elkaar in Italië ontmoetten. Het verslag, gepubliceerd door de New York Times, voegde eraan toe dat „er iets ernstig mis is met het internationale monetaire stelsel”.
Waarom is het vooruitzicht voor de financiële toestand van de westerse wereld zo somber? De hoofdoorzaak is de dollar van de Verenigde Staten. Overzee verkeert deze in ernstige moeilijkheden. „De U.S.-dollar is, in tegenstelling tot wat algemeen wordt geloofd, zieker dan ooit”, aldus U.S. News & World Report.
Er was een tijd dat de Amerikaanse dollar hoog gewaardeerd werd. Afzonderlijke personen en regeringen in andere landen hadden graag een grote hoeveelheid dollars in bezit. Dat is niet langer het geval.
Meer uitgeven dan men verdient
Waardoor is deze situatie ontstaan? Ter illustratie het volgende: veronderstel dat u een baan had waarmee u ƒ 4000 per week verdiende. Zou u dan zeggen dat u er financieel goed voorstond? De meeste mensen wel.
Wat zou er echter gebeuren als u iedere week, het hele jaar door ƒ 4400 uitgaf? Wat zou er gebeuren als u het volgende jaar ƒ 4800 uitgaf? ja, als u ermee doorging van jaar tot jaar meer uit te geven dan u verdiende? Een eenvoudig rekensommetje zou uitwijzen dat u, nadat u uw spaargeld had opgemaakt, diep in de schuld zou raken.
Na een poosje zouden banken en kredietverenigingen ontdekken dat u ver boven uw stand leefde en dat u een te groot risico voor hen vormde. Zij zouden zien dat u uw bankroet tegemoet ging en zouden u geen geld meer lenen.
Daarom is iemand, ongeacht welk inkomen hij heeft, beslist niet goed af als hij meer uitgeeft dan hij verdient. Hierdoor raakt men niet tot welvaart. Dit is de manier om aan lager wal te geraken. Wil hij vermijden bankroet te gaan voordat het te laat is, dan moet hij zijn manier van leven veranderen. Hij moet zijn uitgaven in overeenstemming brengen met zijn inkomen.
Het doet er ook niet toe of hij ƒ 400, ƒ 4000 of ƒ 4.000.000 per week verdient. Beslissend is hoeveel hij uitgeeft. Als hij meer blijft uitgeven dan hij verdient, zal hij vroeg of laat in moeilijkheden komen.
Ofschoon de internationale financiën veel ingewikkelder zijn, illustreert het bovenstaande wat er met de Verenigde Staten is gebeurd. Ze hebben in andere landen meer geld uitgegeven dan er verdiend is. Daarom gaan de Verenigde Staten op het ogenblik bij hun internationale transacties bankroet.
Om beter te kunnen begrijpen waarom dit zo is, is het misschien nuttig te bekijken welk systeem een groot aantal landen buiten het communistische blok heeft ontwikkeld om hun internationale handel te regelen.
Het westerse financiële systeem
In ieder land wordt het plaatselijke muntstelsel gebruikt als men koopt of verkoopt. Een bewoner van Frankrijk bijvoorbeeld gaat naar de winkel en koopt daar goederen. Hij betaalt ervoor in Franse franken. Hij weet wat hij op ieder willekeurig moment voor zijn munteenheid kan kopen.
Maar wat gebeurt er als die Fransman een in Amerika gemaakte auto wil kopen? Hoeveel franken moet hij betalen in ruil voor de dollars die de auto kost? Er moet een internationaal systeem bestaan waardoor regeringen, zaken en afzonderlijke personen weten wat hun geld waard is in vergelijking met de munteenheden in andere landen.
De regeringen zouden eenvoudig de waarde van hun geld bij internationale transacties kunnen laten stijgen en dalen volgens de wet van vraag en aanbod, dat wil zeggen dat zij de waarde van hun geld door andere landen laten bepalen. Maar daardoor zou er een constante schommeling ontstaan in de onderlinge geldverhoudingen. De schommeling zou soms zeer groot kunnen zijn.
Een dergelijk systeem zou het bijzonder moeilijk maken wereldhandel te drijven. Zakenlieden willen weten hoeveel het hun over een zekere tijdsperiode zal kosten bepaalde goederen in het buitenland te kopen of te verkopen. Zij moeten weten hoeveel hun geld in andere valuta waard is. Op die manier kunnen zij bepalen hoeveel zij voor hun produkten moeten vragen.
Een stabiele wisselkoers is dus voor de wereldhandel zeer wenselijk. En ten aanzien van een dergelijk systeem werd overeenstemming bereikt door de leden van het Internationale Monetaire Fonds. Bij dit fonds zijn meer dan 100 landen aangesloten, die niet tot het communistische blok behoren, en het werd in 1944 opgericht tijdens een conferentie te Bretton Woods, in de staat New Hampshire. Het zorgde voor een samenwerking tussen de landen op het gebied van internationale geldproblemen. De leden stemden er ook mee in, hun munteenheid niet meer dan 1% naar boven of naar beneden te laten schommelen rond de vastgestelde waarde.
De dollar ’even goed als goud’
De leden van het fonds stemden er mee in met het beginsel dat de waarde van iedere nationale munteenheid gebaseerd zou worden op de verhouding waarin deze stond tot de dollar van de Verenigde Staten. De dollar was in die tijd, vanwege de financiële en industriële kracht van Amerika, de sterkste munteenheid.
Er werd ook overeengekomen dat de dollar in elk van deze landen gebruikt zou kunnen worden als een soort reserve. En waardoor zouden de papieren dollars gedekt worden? Door goud. Iedere natie die in het bezit was van dollars kon ze aan de Verenigde Staten teruggeven en er goud voor in de plaats krijgen tegen de vastgestelde prijs van $35 per „ounce”.
Goud heeft altijd een eigen waarde gehad. In tegenstelling tot papiergeld is er altijd vraag naar goud voor gebruik in de industrie, juwelierswerk, de kunst en voor andere doeleinden. Als dus een bepaald land, dat was aangesloten bij het fonds, te veel dollars kreeg, kon het ze aan de Verenigde Staten teruggeven en er goud voor in de plaats krijgen. Ja, de dollar was ’even goed als goud’.
Door dit systeem wist een Amerikaanse zakenman die een machine uit Duitsland kocht, vooruit hoeveel de dollar in Duitse marken waard was. En de Duitser wist dat hij òf de dollar kon aanhouden, om er een Amerikaans produkt mee te kopen, of om hem tegen een andere geldsoort in te wisselen, òf hem kon teruggeven en er goud voor kon krijgen. Dit alles vergemakkelijkte de wereldhandel.
Maar waarom moeten naties op zo’n omslachtige wijze handel drijven? Omdat verschillende landen sommige produkten goedkoper vervaardigen dan andere produkten. Ze kunnen deze gebruiken om goederen te verkrijgen die ze helemaal niet, of niet efficiënt genoeg, kunnen produceren.
Japan verkoopt bijvoorbeeld veel produkten, zoals auto’s, televisietoestellen en radio’s, aan andere landen. Een gedeelte van het hiervoor ontvangen geld wordt gebruikt om olie uit het Midden-Oosten te kopen. Waarom olie? Omdat Japan geen noemenswaardige hoeveelheid olie produceert. Zonder olie zou de industrie niet kunnen draaien. Dus wat wel goed geproduceerd kan worden, wordt verkocht en dit geld wordt gebruikt om de produkten die niet goed geproduceerd kunnen worden te kopen.
De problemen worden groter
Het systeem waarover in 1944 overeenstemming werd bereikt, voldoet zolang de naties ongeveer hetzelfde bedrag uitgeven als ze verdienen. Het is hetzelfde als met de persoon die ƒ 4000 per week verdient. Misschien geeft hij deze week wat meer en de andere week wat minder uit. Over een bepaalde periode heeft hij geen problemen als hij zijn rekeningen in evenwicht houdt, door ongeveer hetzelfde uit te geven als hij verdient.
Wanneer hij echter de gewoonte heeft meer uit te geven dan hij verdient, wachten hem moeilijkheden. Als een natie hetzelfde doet in de wereldhandel wachten haar ook moeilijkheden.
Door de uitgaven van de Verenigde Staten in andere landen waren er in 1950 ongeveer 8,6 miljard Amerikaanse dollars in handen van buitenlanders. Maar dat was geen probleem. De Verenigde Staten hadden ongeveer 22,8 miljard dollars aan goud om dat te dekken, een reusachtig overschot. Als de andere landen dat wilden, konden ze op ieder tijdstip hun dollars inwisselen tegen goud. Ja, in 1950 was de dollar nog ’even goed als goud’.
Tien jaar later echter, in 1960, was dat goudoverschot verdwenen! De waarde van de dollars die in het bezit waren van het buitenland overtrof de waarde van het goud dat de Verenigde Staten bezaten. En tegen 1970 was de toestand nog ernstiger geworden. Volgens één schatting bezat het buitenland 43 miljard dollar, maar bezaten de Verenigde Staten slechts iets meer dan 11 miljard dollar aan goud. Ze waren viermaal zoveel aan het buitenland schuldig dan ze konden betalen!
Ook verbeterde de situatie niet. In feite gaf 1970 het tot nog toe grootste verschil te zien. In dat jaar alleen al liep het tekort van de Verenigde Staten in verband met het totale aantal overzeese transacties met 10 miljard dollar op. En alleen al in de eerste drie maanden van 1971 was het tekort opgelopen met het ontstellende bedrag van 5,5 miljard dollar!
Wat zou er nu gebeuren als andere landen voor al hun dollars goud zouden eisen? Newsweek antwoordt: „De Verenigde Staten zouden er wel bijna zeker niet op reageren, waardoor het internationale monetaire stelsel . . . in verwarring zou verkeren. En dan ondervindt het dagelijks leven de invloed van deze internationale financiële wonderwereld: het resultaat zou misschien een wereldomvattende malaise zijn, net zoals de keldering in de jaren ’30.”
[Grafiek op blz. 5]
(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)
50 50
40 40
30 30
20 20
10 10
(Cijfers in miljarden dollars.)
Buitenlandse vorderingen in dollars
Goudreserves van de V.S.
1950 1955 1960 1965 1970