Het opsporen van de grondoorzaak

TOT op de dag van vandaag is de massale ophoping van afval en vuil voortgegaan. Wat is echter de grondoorzaak?

Is het de vindingrijkheid van de mens? Het is niet deze eigenschap op zichzelf, want de mensen hebben de hele geschiedenis door allerlei dingen uitgevonden. In feite spreekt het bijbelboek Genesis al over mensen van vóór de zondvloed, zoals Jubal: „Hij bleek de stamvader te zijn van allen die de harp en de schalmei hanteren” en „Tubal-Kaïn, de smeder van allerlei gereedschap van koper en ijzer” (Gen. 4:21, 22). Het is niet de vindingrijkheid van de mens, maar het misbruiken van die bekwaamheid waardoor de problemen ontstaan.

Insgelijks ligt het probleem ook niet helemaal alleen bij de industrie, want men kan in allerlei afmetingen industrie bedrijven. Het is de concentratie van de industrie en de methoden die worden toegepast, welke schadelijk zijn. De industrie produceert echter voor het volk. Dus komt de verontreiniging uiteindelijk uit het volk en zijn behoeften voort. Leeft en werkt u in een industriestad, of rijdt u auto, of verwarmt u uw huis met kolen of een huisbrandolie, of gebruikt u chemische mest- of verdelgingsstoffen, of gebruikt u produkten in „weggooi”-verpakking — potten, blikken, flessen? Dan draagt u ook tot het verontreinigingsprobleem bij.

De ware oorzaak

De ware oorzaak van de massale verontreiniging ligt in werkelijkheid in de waardebepaling die men er in het algemeen op na houdt, de levenswijze en het systeem dat zich heeft ontwikkeld. Geestelijke verontreiniging heeft tot stoffelijke verontreiniging geleid.

Omvangrijkheid is men als een verdienste gaan zien. Snelheid, massaproduktie en snelle winst zijn de maatstaf voor succes geworden en als weldoeners der mensheid verheerlijkt. Zo heeft een Australisch senaatscomité in een verslag over de verontreiniging opgemerkt: „Nog steeds is groei de nationale religie en ontwikkeling is zijn profeet.”

Zonlicht, frisse lucht, zuiver water, gras, bomen, natuur — wel, al deze dingen moeten misschien opgeofferd worden, maar de „vooruitgang” moet doorgaan!

Men heeft zijn geluk gezocht in het bezit van allerlei fabrikaten, waardoor een voortdurende verslechtering van de menselijke verhoudingen en geestelijke waarden is ontstaan.

Feitelijk zitten veel mensen tegenwoordig als het ware „in een val”. Zij voelen zich opgesloten in een stelsel dat zij niet zelf hebben opgebouwd. Zij voelen zich niet in staat tijdens hun korte leven de dingen te veranderen.

Indien echter de weg om zo’n verandering aan te brengen, geopend zou worden? Hoevelen zouden er werkelijk aan meewerken? Bent u iemand die persoonlijk het zelfzuchtige materialisme, waardoor het misbruik van de natuurlijke elementen van de aarde werd aangekweekt, betreurt? De meeste mensen geven thans innerlijk de voorkeur aan een materialistische levenswijze en hopen alleen maar dat de onaangename gevolgen op de een of andere manier zullen worden afgewend. Zij hebben wellicht niet aan het ontstaan van het vervuilingspatroon meegewerkt, maar zij prefereren de voortzetting ervan vanwege de zogenaamde „voordelen” die dit patroon met zich brengt.

Gevaar vanuit de „ontwikkelingslanden”

Wij zien dat zich in veel landen een samenleving heeft ontwikkeld die volkomen verschilt met die van vóór 1750. En de landen die zich niet volgens dit patroon hebben ontwikkeld, hebben bemerkt dat ze in hun verhoudingen met de „progressieve” landen in een steeds nadeliger economische positie terechtkwamen. Hun nationale betaalmiddelen zijn op de internationale markt betrekkelijk weinig waard.

Thans streven de „onderontwikkelde” landen er naarstig naar zich in de rijen van de „progressieve” landen te gaan scharen. De mensen in zulke landen hunkeren naar de produkten die de anderen reeds hebben. Dit kan het probleem voor de aarde alleen nog maar ingewikkelder maken. Waarom?

Omdat de gemiddelde mens in een industriegebied vele malen meer verontreiniging teweegbrengt dan mensen in een landbouwstreek. Volgens Dr. P. Ehrlich: „Elk Amerikaans kind legt een 50 maal zwaardere last op het milieu dan elk kind uit India.”

Waarom zich er zo weinig om bekommerd tot nu toe?

Hoe komt het dat de toestand zulke ernstige afmetingen heeft kunnen aannemen? De speciale parlementscommissie voor waterverontreiniging in Australië onderscheidde twee grondredenen door te zeggen: „Achter de meeste verontreinigingsproblemen schuilen de tweelingfactoren onwetendheid en traagheid.” Wij zouden ook kunnen zeggen: onwetendheid en onverschilligheid.

De vroegere technici hebben de massale gevolgen van hun werkbesparende, voor massaproduktie bestemde uitvindingen op het menselijk leefmilieu niet voorzien. De fabrikanten hebben in het begin wellicht geen besef gehad van de vergiftiging die het gevolg zou zijn van het ongelimiteerde gebruik van fossiele brandstoffen of van het beperkte vermogen van rivieren, meren en zelfs oceanen om het afval dat erin wordt gestort, te verwerken. De mensen die de eerste werkbesparende en nuttige werktuigen begeerden, hadden oorspronkelijk alleen het plan de last die zij te dragen hadden wat te verlichten. Zij hadden niet het vooropgezette doel hun leefklimaat te verwoesten. Toen de schade duidelijke vormen aannam, bekommerden zij zich er echter ook niet veel om.

De schrijver L. Mumford zegt over het ongevoelige standpunt dat zich in industriële kringen ontwikkelde: „Aandacht te schenken aan zaken zoals vuil, lawaai en trilling werd als weke sentimentaliteit beschouwd.” Hij vertelt dat toen de Schotse uitvinder James Watt zijn ontwerp van de stoommachine zo wilde verbeteren dat hij wat minder lawaai zou produceren, de Engelse fabrikanten Watt hiervan weerhielden. Waarom? Zij genoten van het hoorbare geluid van kracht dat door het lawaai werd veroorzaakt! Een moderne fabrikant in Duitsland laat zien dat die houding nog weinig is veranderd. Volgens het verslag in Der Spiegel van 14 september 1970 bracht hij tijdens een interview over de verontreiniging van de Rijn wel enige bezorgdheid tot uitdrukking over de vissterfte, maar toch zei hij: „Baden, vissen en romantiek — een hoop onzin is het!”

De ecoloog B. Commoner raakt de kern van het probleem als hij beweert: „De vroegere berovingen van onze hulpbronnen werden gewoonlijk met een duidelijk begrip voor de schadelijke gevolgen uitgevoerd, want men kan moeilijk het feit loochenen dat op de ontbossing van een berghelling snel erosie volgt. [En er is alleen maar gezond verstand voor nodig om te beseffen dat als je een rivier volstort met afval, de mensen stroomafwaarts er last van zullen hebben.] De moeilijkheid lag niet in wetenschappelijke onwetendheid, maar in doelbewuste hebzucht.”

Er zijn natuurlijk altijd dingen die men niet weet. Deskundigen erkennen dat zij nog steeds de volledige gevolgen van vele chemische verbindingen die in de lucht, op het land en in het water verspreid worden, niet kennen. Deze onwetendheid is gevaarlijk. Onverschilligheid is echter nog gevaarlijker; door een onverschilligheid die in menselijke zelfzucht geworteld is, door „doelbewuste hebzucht”, wordt elke werkelijke stopzetting of zelfs maar een vermindering van de technologische ontwikkeling van nieuwe uitvindingen en chemische produkten verhinderd.

Welk redmiddel is er dan? Hoe staat het met het succes dat men in sommige streken in verband met het terugdringen van de milieuvergiftiging heeft geboekt? Zou dit tot een volledige oplossing kunnen leiden?