Warmte van turf

Door Ontwaakt!-correspondent in Uruguay

„WARMTE waarvan?” „Van turf!” „Waar wordt turf van gemaakt? Hoe wordt turf gemaakt?” zult u vragen.

Turf betekent warmte voor de bewoners van de Falkland-eilanden, gedeelten van Schotland en Ierland, van Nederland en nog enkele andere landen. In vele gevallen is turf hun enige brandstof.

Turf wordt gemaakt van veen, dat betekent uit vergane plantenresten en vele verschillende brandbare materialen. Honderden, misschien duizenden jaren lang hebben rottend gras, riet, mos of rottende waterplanten, plus de uitwerpselen van vogels en landdieren, of een combinatie daarvan, zich onder ideale omstandigheden wat vochtigheid betreft en een jaarlijkse gemiddelde temperatuur van 7° Celsius opgestapeld, en uit dit vergane materiaal is veengrond ontstaan waaruit turf wordt gestoken.

De kwaliteit van de turf hangt hoofdzakelijk af van de soort van vergane planten, het rijpingsproces of de tijd van ontbinding en de druk van het erboven liggende materiaal. Hoewel veen gewoonlijk drassig en sponsachtig is, is het stevig genoeg om een vrachtwagen of lorrie te dragen. Veengrond lijkt inderdaad op gewone weidegrond, maar wanneer de turf die ervan wordt gestoken eenmaal droog is, is hij brandbaar als steenkool.

Bacteriën en andere levende organismen helpen het plantenmateriaal aan de oppervlakte tot ontbinding over te gaan. Verder naar onderen bestaat er echter geen enkele vorm van leven. Veen ziet er van boven als gewoon gras uit. Het is poreus, vol wortels en andere vegetatie. Als men dieper graaft, komen er minder wortels in voor en is de turf die eruit wordt gestoken van betere kwaliteit.

Turf kan variëren van lichtgeel of bruin en sponsachtig vezelig uit de bovenste veenlaag tot donkerbruin of bijna zwart, bros en compact uit de onderste laag. Deze betere kwaliteit, de bijna zwarte turf, valt als hij droog is net als kolen uiteen. Turf bestaat uit lagen die tot tamelijk dunne plakken van elkaar gescheiden kunnen worden. Turf kan, net als zijn nauwe verwant, steenkool, heel de lange, koude winternacht het vuur in een kachel brandende houden maar geeft slechts half zoveel warmte als dezelfde gewichtshoeveelheid kolen. De calorische waarde ervan ligt ruwweg tussen hout en kolen.

Veen loopt zeer uiteen wat diepte betreft. Bij Port Stanley, op de Falkland-eilanden, bereikt het veen zelden een diepte van drie en een halve meter en is het gemiddeld ongeveer een meter diep. Men beweert dat het veen op andere eilanden in deze omgeving ongeveer twaalf meter diep gaat en men heeft geschat dat de veenafzettingen op Zuid-Georgië duizenden jaren oud zijn en een diepte bereiken van ongeveer 4 meter.

Gemakkelijk te krijgen brandstof

Op vele Falkland-eilanden kunnen de mensen gewoon uit hun huis stappen en net zoveel turf steken als zij willen. In de stad Port Stanley staat het gebruik van turf echter onder het beheer van de regering en krijgt elk huis kosteloos een stuk toegewezen door een ambtenaar die de „turfbeambte” of „brandstofambtenaar” wordt genoemd. Als een huis gekocht of verkocht wordt, gaat het daarbij behorende stuk veen automatisch met de koop of verkoop mee. Nieuwe huizen krijgen een stuk van het veen toegewezen en als een stuk uitgeput is, krijgt men een nieuwe toewijzing. Men mag er net zoveel turf van steken als men wil.

De voorraad van de stad begint aan de rand ervan en strekt zich uit over vele kilometers. Hoewel de regering toezicht op het veen houdt, moet elk gezin zelf zijn eigen turf steken, vervoeren en opslaan. Een doorsnee gezin heeft 100 tot 150 of meer kubieke meter per jaar nodig.

Turf voor eigen gebruik

Turf wordt per kubieke meter gemeten en uit het veen gestoken. Nadat de eerste laag eraf is gestoken, wordt er een volgende laag, ongeveer negentig centimeter diep, afgestoken en dit wordt herhaald tot er geen veen meer is of de harde onderlaag is bereikt. Deze lagen noemt men de „eerste steek”, „tweede steek”, enzovoort. Hoe dieper men komt, hoe beter de kwaliteit van de turf is.

Het afsteken of afgraven wordt zo gedaan dat het veen een goede afwatering heeft. Hoewel er enige pogingen zijn gedaan het veen machinaal af te graven, blijft de betrouwbare handspade de meest doeltreffende methode in deze streek. De spade is scherp en wordt gebruikt om er plaggen van gelijke grootte mee te steken, die gewoonlijk ongeveer drieëntwintig bij drieëntwintig bij vijftien centimeter zijn. Deze natte, drassige plaggen worden vervolgens uitgespreid om een beetje te drogen. Daarna worden ze in kleine hopen met de onderkant naar boven opgestapeld om goed uit te drogen.

Na een maand gedroogd te hebben, wordt de turf mee naar huis genomen en netjes in een „turfschuur” opgestapeld, klaar voor gebruik. De turf is nog vochtig genoeg om zijn oorspronkelijke vorm te behouden zonder te verkruimelen. Als de turf te droog wordt en verkruimelt, valt hij moeilijk te hanteren en moet hij als aarde worden opgeschept. Deze fijne molm brandt fel in een kachel en vormt grote slakken in plaats van de normale, fijne, roodachtig grijze as.

De turfschuur van het gezin is van planken gemaakt die enkele centimeters uit elkaar staan om voor voldoende ventilatie te zorgen. Deze schuren kunnen genoeg turf voor een jaar of twee bevatten. Nu is de turf gereed om in het fornuis, de kachel of in de open haard te worden gestookt.

Het halen van turf is een dagelijkse gezinsbezigheid. Als de turf uit de schuur wordt gehaald, wordt hij eerst tot de gewenste grootte gehakt. Om heel snel een heet vuur te krijgen wordt de turf in kleine stukjes gehakt om sneller te branden. Grote stukken branden langzamer en geven een gelijkmatige warmte.

Hoe fascinerend is het ’s avonds voor een open haard te zitten met alleen het licht van de brandende turf en dan naar die schitterende groene, blauwe, oranje en gele vlammetjes te kijken en de schaduwen ervan overal in de kamer te zien ronddansen! Ja, een huis dat door turf wordt verwarmd, heeft iets plezierigs en gezelligs.

[Illustratie op blz. 26]

Stapels gedroogde turf in het veld wachten op vervoer naar de turfschuren