Għala Tissejjaħ il-Gżira l-Kbira
MINN KITTIEB GĦAL STENBAĦ! FIL-ĦAWAJJ
X’JIĠIHOM f’moħħhom in-nies meta jaħsbu fil-gżejjer tal-Ħawajj? Forsi bajjiet b’ramel abjad, ilma ċar, siġar tal-palm jitbandlu fiż-żiffa, u ljieli sħan fuq xi veranda għad-dawl tal-fjakkoli li joħolqu atmosfera romantika. Żid maʼ dan xi festa Polinesjana b’abbundanza t’ananas, poi (taħlita magħmula minn pjanta tropikali msejħa taro), lomilomi salmon (insalata b’salamun mhux misjur), u ma jonqosx il-kalua pig (majjal imsajjar fil-weraq tal-banana), u l-istampa hija kważi kompleta. Xi trid iktar?
Fil-fatt, fil-Ħawajj ħafna jgawdu iżjed minn hekk, bil-wisq iktar minn hekk! L-ewwelnett, il-gżira tal-Ħawajj tissejjaħ il-Gżira l-Kbira għax tistaʼ taqbad il-gżejjer prinċipali l-oħra tal-Gżejjer tal-Ħawajj—Oahu, Maui, u Kauai—u faċilment tqegħedhom kollha fuq il-Gżira l-Kbira! Din il-gżira affaxxinanti tkopri iktar minn 10,432 kilometru kwadru u għadha qed tikber. Imma dwar dan nitkellmu iktar ’il quddiem.
Il-Lokalizzazzjoni u l-Klima
Ladarba din il-Gżira l-Kbira hi l-iktar waħda li qiegħda lejn in-nofsinhar, din għandha klima moderata. It-temperaturi medji matul il-ġurnata fl-inħawi turistiċi taʼ mal-kosta jvarjaw bejn is-27 grad Celsius fis-sajf (Mejju s’Ottubru) u t-22 grad Celsius fix-xitwa (Novembru s’April), u bil-lejl normalment tkun bejn il-15 u t-18-il grad Celsius. Ġeneralment, id-distrett taʼ Kona, fuq in-naħa l-iktar imkennija tal-gżira, huwa iktar xemxi, u fl-inħawi taʼ Hilo, fuq in-naħa fejn jaqbel ir-riħ, tagħmel iktar xita.
Il-klima tropikali u l-ħamrija fertili, minħabba l-irmied mill-vulkan, jippermettu li tikber abbundanza taʼ frott u ħaxix. Mang, papaja, lychees, u frott eżotiku delizzjuż ieħor jikber bix-xabaʼ, kif ukoll orkidej u anthuriums mill-isbaħ. Is-siġar tal-ġewż tal-makadamja u l-pjanti tal-kafè jiffjorixxu. Il-kafè taʼ Kona huwa famuż madwar id-dinja. Distributuri tal-kafè minn kullimkien jiġu bi ħġarhom għall-Festival tal-Kafè taʼ Kona li jsir kull sena sabiex ikunu jistgħu jduquh u jordnaw minnu.
Il-Gżira l-Kbira għandha varjetà kbira taʼ żoni bi klima differenti, inkluż foresta tax-xita, deżert, u tundra (medda art bla siġar). Il-foresti tax-xita huma fuq in-naħa tal-lvant tal-gżira, in-naħa fejn l-iktar li tagħmel xita. Ħafna għasafar eżotiċi jinstabu hemmhekk, kif ukoll siġar tal-felċi u diversi speċi t’orkidej salvaġġi. L-ammont taʼ xita li tinżel tvarja bejn medja taʼ 25 ċentimetru kull sena fid-distrett Kona-Kohala u iktar minn 250 ċentimetru kull sena fl-inħawi taʼ Hilo.
Kilauea—Vulkan Attiv imma Mans
Hemm ħames vulkani differenti fuq il-gżira—Mauna Loa, Mauna Kea, Kilauea, Kohala, u Hualalai. L-isem Kilauea letteralment ifisser “Żbroff Kontinwu.” Fl-1979, il-Kilauea reġaʼ sar attiv b’eruzzjoni spettakolari. Mill-1983 il-lava tikwi tiegħu nixxiet kważi b’mod kontinwu. Qerdet tliet villaġġi mal-kosta imma ħolqot mijiet t’ettari t’art ġdida.
Meta l-lava tasal sa l-oċean b’ħoss qawwi u tfexfix, toħloq strixxi taʼ fwar u duħħan kif ukoll sħab u bajjiet ġodda b’ramel iswed. Ġeneralment, il-Kilauea tistaʼ tarah mill-viċin u mingħajr periklu.
Il-vulkan Mauna Kea, li hu rieqed u li huwa għoli 4,205 metri, huwa l-itwal muntanja tal-gżira, li jgħaddi kemm kemm il-Mauna Loa, li huwa għoli 4,169 metru. Madankollu, jekk jitkejjel mill-bażi tiegħu f’qiegħ il-baħar, il-Mauna Kea huwa l-ogħla muntanja fid-dinja, għoli iktar minn 9,000 metru minn qiegħ l-oċean. Mill-banda l-oħra, il-Mauna Loa jispikka għax huwa l-iktar muntanja enormi fid-dinja, b’volum taʼ 40,000 kilometru kubu.
Varjetà t’Affarijiet X’Tistaʼ Tagħmel
Matul ix-xitwa, spiss tinżel il-borra fuq il-Mauna Kea, u għal din ir-raġuni laqqmuh, il-Muntanja l-Bajda. Xi residenti jiskijjaw hemmhekk, għalkemm in-niżliet kollhom ħotob jagħmel din l-attività waħda perikoluża. Bħalissa, 13 mill-iktar teleskopji b’saħħithom fid-dinja, li jirrappreżentaw 11-il pajjiż differenti, jinsabu fil-quċċata fir-Riserva Xjentifika tal-Mauna Kea.
Tul l-inħawi tal-kosta tal-Gżira l-Kbira hemm ħafna attivitajiet rikreattivi. Lisports fuq il-baħar jistaʼ jitgawda s-sena kollha minħabba li t-temperaturi taʼ l-arja u taʼ l-oċean jibqgħu sħan. Il-bajjiet ivarjaw minn bajjiet bil-famuż ramel abjad fl-inħawi turistiċi għal bajjiet imwarrbin, li ħafna drabi jistgħu jintlaħqu minn uħud li jmorru għal xi mixja twila jew b’vetturi li jingranaw fuq erbaʼ roti.
Il-Gżira l-Kbira hija tabilħaqq imbierka b’diversi modi—id-daqs, il-lokalizzazzjoni, il-klima, u lġeografija. Int se ssib li n-nies t’hemm huma dħulin, juru interess, u jieħdu pjaċir juru minn qalbhom l-ospitalità Ħawajjana.
[Mappa f’paġna 16]
(For fully formatted text, see publication)
NIIHAU
KAUAI
OAHU
ĦONOLULU
MOLOKAI
MAUI
LANAI
KAHOOLAWE
ĦAWAJJ
Hilo
Kohala
Mauna Kea
Hualalai
Mauna Loa
Kilauea
[Stampa f’paġna 17]
Mauna Kea fl-isfond
[Sors taʼ l-Istampa f’paġna 17]
U.S. Geological Survey/ Photo by T.J. Takahashi