Il-​Gabon—Menqa għall-​Annimali u l-​Pjanti Salvaġġi

MINN KITTIEB GĦAL STENBAĦ! FIL-​GABON

TISTAʼ timmaġina xtajta tropikali fejn jirgħu l-​iljunfanti ħdejn il-​baħar, fejn jgħumu l-​ippopotami, u fejn ftit ’il barra mix-​xtajta jinġemgħu l-​balieni u d-​dniefel? Fil-​kosta Afrikana, hemm 100 kilometru taʼ xtajtiet fejn huwa komuni li tara xeni bħal dawn.

Biex dawn ix-​xeni jibqgħu jitgawdew fil-​futur, dawn l-​inħawi uniċi tul il-​kosta ovvjament jeħtieġ li jiġu preservati. B’xorti tajba, fl-​4 taʼ Settembru, 2002, saru pjanijiet biex jipproteġu dawn l-​inħawi li kienu taʼ prijorità meta l-​president tal-​Gabon ħabbar li 10 fil-​mija mill-​Gabon—inkluż meded t’art tul il-​kosta fl-​istat oriġinali tagħhom—kellhom jitwarrbu bħala parkijiet nazzjonali.

Dawn l-​inħawi li huma xagħri, li jkopru madwar 30,000 kilometru kwadru—daqs il-​Belġju kollu—għandhom ħafna x’joffru. “Il-​Gabon għandu l-​potenzjal li jsir post taʼ interess speċjali li jiġbed lejh nies minn kull parti tad-​dinja li jixtiequ jaraw l-​aħħar għeġubijiet li għad fadal fuq l-​art,” jgħid il-​President Omar Bongo Ondimba.

X’jagħmilhom daqshekk importanti dawn l-​artijiet riservati? Madwar 85 fil-​mija mill-​Gabon għadu foresti, u sa 20 fil-​mija mill-​ispeċi taʼ pjanti ma jinstabu mkien ieħor fuq l-​art. Barra minn hekk, il-​foresti ekwatorjali tiegħu joffru kenn għall-​gurilli tal-​pjanuri l-​baxxi, għax-​ximpanzì, għall-​iljunfanti tal-​foresta, u għal ħafna speċi oħrajn li jinsabu mheddin. Il-​parkijiet li nħolqu dan l-​aħħar se jbiddlu l-​Gabon f’pajjiż li joffri protezzjoni eċċezzjonali lill-​bijodiversità fl-​Afrika.

Loango—Xtajta li M’Hawnx Bħalha

Il-​Park Nazzjonali taʼ Loango huwa wieħed mill-​iktar destinazzjonijiet eċċezzjonali fl-​Afrika fejn wieħed jistaʼ jara annimali u pjanti salvaġġi. Dan jipproteġi kilometri sħaħ taʼ xtut fl-​istat oriġinali tagħhom qrib laguni taʼ ilma ħelu u foresti ekwatorjali densi. Imma dak li jagħmel ix-​xtajtiet taʼ Loango uniċi huma l-​annimali li jippassiġġaw fuq ir-​ramel—l-​ippopotami, l-​iljunfanti tal-​foresta, il-​bufli, il-​leopardi, u l-​gurilli.

Din ix-​xtajta għala tiġbed lejha dawn l-​annimali tal-​foresta? Mat-​truf tax-​xtajtiet bojod bir-​ramel taʼ Loango hemm mergħat fejn jirgħu l-​ippopotami u l-​bufli. Is-​siġar tal-​palm magħrufin bħala Palmira Afrikana, li jikbru tul ix-​xtajta, jipproduċu frott bl-​abbundanza li l-​iljunfanti tal-​foresta jħobbuh kważi kważi daqskemm it-​tfal iħobbu l-​ġelat. Imma l-​iktar importanti minnhom kollha hi s-​solitudni. L-​uniċi marki tas-​saqajn fuq ir-​ramel huma dawk taʼ l-​annimali.

In-nuqqas taʼ ndħil mill-​bniedem jinkuraġġixxi lill-​fkieren is-​suwed, li huma speċi fil-​periklu t’estinzjoni, biex jagħżlu dawn ix-​xtajtiet ħalli jbidu fihom. Il-​qerd in-​naħal (rosy bee-eater) għandu gosti simili biex ibejjet. Dawn l-​għasafar li jgħixu f’qatgħat iħaffru l-​bejtiet tagħhom fir-​ramel ftit metri ’l fuq mill-​ogħla livell tal-​baħar. Matul ix-​xhur tas-​sajf, iktar minn elf baliena (humpback whale) jinġemgħu fl-​ilmijiet taʼ Loango biex jitgħammru mingħajr ebda tfixkil.

Żewġ laguni enormi jisseparaw ix-​xtajtiet taʼ Loango mill-​foresta ekwatorjali, u jipprovdu ambjent naturali ideali għall-​kukkudrilli u l-​ippopotami. Dawn l-​ibħra mdawrin bl-​art, li x-​xtut tagħhom huma mdawrin b’foresti tal-​mangrovji (siġar tropikali), huma miżgħudin bil-​ħut. L-​ajkli msejħin fish eagles taʼ l-​Afrika u l-​arpi jittajru fuq l-​ilmijiet miftuħin tal-​laguni, waqt li diversi speċi t’alċjuni (kingfishers) kuluriti jfittxu l-​ħut fl-​ilmijiet baxxi. L-​iljunfanti, li jħobbu l-​ilma, jgħumu min-​naħa għall-​oħra tal-​laguni biex jaslu sax-​xtajta u jieklu ammont kbir mill-​frott favorit tagħhom.

Fil-foresta ekwatorjali, ix-​xadini jaqbżu minn fergħa għall-​oħra fuq il-​qċaċet tas-​siġar, waqt li l-​friefet kuluriti jittajru ħelu ħelu fix-​xemx madwar spazji bla siġar. Il-​friefet il-​lejl li jieklu l-​frott jorqdu fis-​siġar favoriti tagħhom matul il-​jum, imbagħad, matul il-​lejl, jagħmlu x-​xogħol vitali tagħhom biex ixerrdu ż-​żerriegħa mal-​foresta kollha. Fi truf il-​foresta, l-​għasafar żgħar u kuluriti (sunbirds) jixorbu bil-​mod il-​mod in-​nektar mill-​fjuri li joħorġu fis-​siġar kbar u żgħar. Mhux taʼ b’xejn li Loango bix-​xieraq ġiet deskritta bħala “post fejn tistaʼ tesperjenza xi tfisser verament l-​Afrika ekwatorjali fl-​aqwa tagħha.”

Lopé—Post Fejn Għad Hemm il-​Gurilli

Il-​Park Nazzjonali taʼ Lopé jinkludi partijiet kbar ħafna taʼ foresti tropikali li ma tħassrux mill-​bniedem, flimkien maʼ roqgħa savanna u foresta tul l-​ilmijiet fit-​tramuntana tal-​park. Dan hu post ideali għal dawk li jħobbu n-​natura u li jixtiequ josservaw il-​gurilli, ix-​ximpanżì, jew il-​mandrilli fl-​istat naturali tagħhom. Hemm bejn 3,000 u 5,000 gurilla jiġru fl-​inħawi protetti li huma kbar 5,000 kilometru kwadru.

Augustin, li qabel kien uffiċjal tal-​park, jiftakar każ uniku meta fl-​2002 ġie wiċċ imbwiċċ mal-​gurilli. “Waqt li kont miexi fil-​foresta, iltqajt maʼ familja t’erbaʼ gurilli,” hu jiftakar. “Ir-​raġel, adult u kbir ħafna bis-​suf griż fuq dahru (silverback) u li kellu madwar 35 sena, ħariġli quddiemi. Naħseb kien jiżen minn taʼ l-​inqas tliet darbiet iktar minni. Jien segwejt il-​proċedura li ssuġġerewli u fil-​pront qgħadt bil-​qiegħda, baxxejt rasi, u ħarist lejn l-​art bħala sinjal taʼ sottomissjoni. Il-​gurilla ġie u qagħad bil-​qiegħda ħdejja u poġġa idu fuq spallti. Imbagħad qabadli idi, fetaħha, u eżaminali l-​pala taʼ idi. Meta kien sodisfatt li ma kontx taʼ theddida għall-​familja tiegħu telaq bil-​kwiet lejn il-​ġungla. F’dak il-​jum, li nibqaʼ niftakru, skoprejt kemm hu affaxxinanti li tiġi f’kuntatt maʼ l-​annimali fl-​ambjent naturali tagħhom. Għalkemm in-​nies joqtlu l-​gurilli biex jikluhom jew għaliex jaħsbu b’mod żbaljat li huma perikolużi, dawn huma annimali paċifiċi li jistħoqqilhom il-​protezzjoni tagħna.”

F’Lopé, il-​mandrilli, babuni kbar ħafna, jinġemgħu fi gruppi kbar li kultant ikunu jgħoddu iktar minn elf annimal. Din il-​ġemgħa taʼ xadini hi waħda mill-​akbar fid-​dinja, u ċertament li hija storbjuża. Viżitatur mill-​Kamerun jiddeskrivi l-​esperjenza tiegħu maʼ wieħed minn dawn il-​gruppi kbar.

“Il-​gwida li kellna induna fejn kienu l-​mandrilli, grazzi għall-​apparat li jittrasmetti sinjali bir-​radju li dawn kellhom imwaħħal mal-​kullar tagħhom li kien jitlibbes lill-​annimali. Imxejna qabel il-​grupp taʼ mandrilli, u bnejna bħal moħba biex ma nidhrux u stennejniehom jaslu. Domna 20 minuta nisimgħu l-​ħsejjes sbieħ tal-​foresta li kienu qed jagħmlu qatgħa għasafar u insetti. Dik it-​trankwillità li kien hemm intemmet ħesrem hekk kif beda joqrob il-​grupp tal-​mandrilli. Bil-​ħoss tal-​friegħi iċaqċqu u l-​għajjat li kien hemm stħajjilt li ġejja xi maltempata kbira. Imma x’ħin ilmaħt [il-mexxejja tal-​mandrilli], dawn kienu iktar qishom is-​suldati li jintbagħtu qabel l-​armata. L-​irġiel il-​kbar kienu fuq quddiem, mexjin b’pass ħafif fuq l-​art tal-​foresta, waqt li n-​nisa u ż-​żgħar bdew jaqbżu minn fergħa għall-​oħra fuq is-​siġar. F’daqqa waħda, wieħed mill-​irġiel il-​kbar waqaf ħesrem u ta ħarsa suspettuża madwaru. Wieħed mill-​mandrilli ż-​żgħar li kien qed jaqbeż fuq il-​qċaċet tas-​siġar rana u ta t-​twissija. Il-​grupp kollu ħaffef il-​pass tiegħu, u l-​ħoss beda jiżdied iktar minħabba l-​fatt li bdew jgħajtu għax kienu rrabjati. Fi ftit mumenti, għosfru. Il-​gwida li kelli qal li madwar 400 mandrill għaddew minn ħdejna.”

Ix-ximpanżì jagħmlu ħsejjes daqs il-​mandrilli u hu iktar diffiċli li tarahom hekk kif jibdew għaddejjin bil-​ħeffa min-​naħa għall-​oħra tal-​foresta fit-​tfittxija kontinwa tagħhom għall-​ikel. Mill-​banda l-​oħra, il-​viżitaturi dejjem jaraw ix-​xadini magħrufin bħala putty-nosed, jaqbżu tul is-​savanna taʼ madwar il-​foresta. Forsi l-​iktar xadina li tgħix maqtugħa għaliha f’Lopé hi s-​sun-tailed monkey, speċi li teżisti biss f’dan il-​post u li ġiet skoperta biss madwar 20 sena ilu.

L-għasafar kbar u kuluriti tal-​foresta—bħalma huma t-​turako u l-​buċeru—tinduna li jkunu hemm mill-​għajjat qawwi tagħhom. Ġew reġistrati madwar 400 speċi t’għasafar ġewwa l-​park, u dan jagħmlu post taʼ interess speċjali għal dawk li jħobbu jistudjaw l-​għasafar.

Menqa taʼ Bijodiversità

Loango u Lopé huma biss tnejn mit-​13-il park nazzjonali li hemm fil-​Gabon. Parkijiet oħrajn jippreservaw foresti tal-​mangrovji, jipproteġu l-​flora unika, u jħarsu l-​inħawi taʼ l-​għasafar tal-​passa. “Il-​Gabon għamel disponibbli l-​aqwa ekosistemi li jinsabu fil-​pajjiż kollu,” jispjega Lee White mil-​Wildlife Conservation Society (Soċjetà għall-​Ħarsien taʼ l-​Annimali u l-​Pjanti Salvaġġi). “Dak li jgħodd m’huwiex biss kemm huma kbar l-​inħawi preservati imma l-​kwalità tagħhom. Fl-​2002, mil-​lejl għan-​nhar ħolqu sistema mill-​aqwa taʼ park nazzjonali, waħda li tiġbed lejha l-​bijodiversità kollha tal-​pajjiż.”

M’għandniex xi ngħidu, jibqaʼ ħafna sfidi, bħalma jammetti bil-​miftuħ il-​President Bongo Ondimba. “Qed nitkellmu dwar operazzjoni madwar id-​dinja,” hu jgħid, “li bla dubju taʼ xejn se tinvolvi sagrifiċċji sew għal żmien twil u sew għal żmien qasir u li se jgħinuna nwettqu l-​ambizzjoni tagħna li nħallu dawn l-​għeġubijiet tan-​natura lill-​ġenerazzjonijiet taʼ warajna.”

[Mappa f’paġna 25]

(For fully formatted text, see publication)

AFRIKA

GABON

It-​13-il park tal-​Gabon

Il-​Park Nazzjonali taʼ Lopé

Il-​Park Nazzjonali taʼ Loango

[Stampi f’paġna 24, 25]

Il-​“humpback whale” u ritratt mill-​ajru taʼ Loango

[Credit Line]

Baliena: Wildlife Conservation Society

[Stampi f’paġna 24, 25]

Mandrill (xellug) u gurilla (lemin)

[Sors taʼ l-​Istampa f’paġna 23]

Robert J. Ross