Ħarsa Lejn Id-​Dinja

Il-​Valur tal-​Qsari

“Kieku jitpoġġew iktar qsari fl-​iskejjel, kieku eluf taʼ studenti jġibu marki iktar għoljin,” jgħidu r-​riċerkaturi, bħalma hu rapportat f’The Times taʼ Londra. Il-​Professur Derek Clements-Croome taʼ l-​Università taʼ Reading sab li f’xi klassijiet iffollati u li m’għandhomx biżżejjed arja, il-​livell tad-​dijossidu karboniku kien jaqbeż l-​ammont rikkmandat b’iktar minn 500 fil-​mija, u b’hekk kien qed jagħmel ħsara lill-​konċentrazzjoni tat-​tfal u jfixkilhom fil-​progress tagħhom. Hu sejjaħ din il-​kundizzjoni sindromu taʼ klassi marida. Kundizzjoni simili, imsejħa “sindromu taʼ bini marid,” hija magħrufa li teffettwa lill-​ħaddiema u l-​mod kif jaħdmu. Imma skond il-​professur, fil-​klassijiet, ir-​rassa tat-​tfal hija ħames darbiet akbar minn tal-​ħaddiema fl-​uffiċini. X’tip taʼ pjanti jistgħu jintużaw biex titjieb il-​kwalità taʼ l-​arja? Studju fl-​Istati Uniti qal li r-​rampila hija l-​iktar effettiva. Siġret id-​dragun, il-​liedna, il-​fikus, il-​peace lilies, u l-​jukka, huma tajbin ħafna wkoll biex ineħħu t-​tniġġis mill-​arja. Il-​pjanti tad-​dar inaqqsu l-​livelli tad-​dijossidu karboniku billi jbiddluh f’ossiġnu.

Ġenerazzjoni “Mitlufa”

“Iż-​żgħażagħ Amerikani m’huma informati xejn,” tgħid id-​Daily News taʼ New York. Bħala eżempju, meta ġew murijin mappa tad-​dinja, “11% ma setgħux jindikaw fejn hi l-​Amerika. Meta wrewhom mappa mhux immarkata taʼ l-​Istati Uniti, nofshom ma kellhomx idea fejn kienet New York.” Meta ġew biex isibu nazzjonijiet oħra fuq il-​mappa, 13 fil-​mija biss setgħu jindikaw fejn qegħdin l-​Iraq u l-​Iran, u 17 fil-​mija biss setgħu jindikaw fejn hu l-​Afganistan. Fil-​fatt, 71 fil-​mija biss mill-​Amerikani taʼ minn 18 sa 24 sena setgħu jindikaw b’mod korrett fejn hu l-​akbar oċean—l-​Oċean Paċifiku. Il-​kwizz taʼ 56 mistoqsija tas-​Soċjetà Nazzjonali Ġeografika ngħata lil 3,250 żagħżugħ u żagħżugħa fil-​Britannja, fi Franza, fil-​Ġappun, fil-​Ġermanja, fl-​Istati Uniti, fl-​Isvezja, fl-​Italja, fil-​Kanada, u fil-​Messiku. Waqt li l-​ebda pajjiż ma ġab ir-​riżultat “A,” li kien jirrikjedi medja taʼ 42 mistoqsija mwieġba eżatt, l-​Isvezja ġiet l-​iktar qrib b’40, u warajha l-​Ġermanja u l-​Italja bi 38. L-​Amerikani ġew qabel taʼ l-​aħħar, bi 23 mistoqsija mwieġba eżatt, eżatt qabel il-​Messiku li ġab 21. “Jekk iż-​żgħażagħ tagħna ma jafux isibu l-​pajjiżi fuq mappa u għandhom nuqqas taʼ tagħrif dwar x’qiegħed jiġri madwarna, kif jistgħu jifhmu l-​kwistjonijiet li niffaċċjaw dwar il-​kultura, l-​ekonomija, u r-​riżorsi naturali tad-​dinja?” jgħid John Fahey, il-​president tas-​Soċjetà Nazzjonali Ġeografika.

It-​Tfal Malajr Isiru Jiddependu min-​Nikotina

“It-​tfal jistgħu jibdew jiddependu mit-​tabakk fi ftit ġranet minn meta jibdew ipejpu u jistgħu saħansitra jaqbdu l-​vizzju mill-​ewwel sigarett li jpejpu,” jikkonkludi studju li deher fil-​gazzetta The Guardian taʼ Londra. “Fost it-​332 żagħżugħ u żagħżugħa li xi darba jew oħra pprovaw it-​tabakk, anki jekk ħadu nifs wieħed biss, 40% minnhom irrapportaw sintomi taʼ dipendenza. Fost il-​237 ruħ li belgħu d-​duħħan, 53% rrapportaw sinjali taʼ dipendenza.” L-​istudju li ħa 30 xahar sar fuq 700 student li fil-​bidu taʼ l-​istudju kellhom 12 u 13-il sena u kien immexxi mit-​Tabib Joseph DiFranza taʼ l-​Università taʼ Massachusetts fl-​Iskola tal-​Mediċina fl-​Istati Uniti. “Qabel dan l-​istudju, kien maħsub li t-​tfal kienu jieħdu sentejn biex isiru jiddependu mit-​tabakk—li kellhom ipejpuh kuljum, minn taʼ l-​inqas nofs pakkett kuljum,” qal DiFranza. “Xi ftit minn dawn it-​tfal qabdu l-​vizzju ftit ġranet wara li bdew ipejpu. . . . Nemmen li d-​dipendenza min-​nikotina tibda, ħafna drabi, mill-​ewwel sigarett.” DiFranza jemmen li l-​adolexxenti huma iktar vulnerabbli għall-​vizzju, għax moħħhom ikun għadu qed jiżviluppa. “Nixtieq li dawn it-​tfal idaħħlu f’rashom li ma jistgħux jesperimentaw bit-​tabakk. M’hemm l-​ebda mod kif tpejjep mingħajr maʼ tikkaġuna ħsara,” jgħid DiFranza. “Għandna bżonn nikkonvinċu lit-​tfal li anki jekk ipejpu sigarett wieħed, dan jistaʼ jwassalhom biex jaqbdu l-​vizzju għal għomorhom.”

Xi Ħaġa Ġdida fir-​Rużarju

“Il-​Kattoliċi devoti Rumani ilhom jgħidu r-​rużarju għall-​500 sena, b’serje taʼ ripetizzjonijiet tal-​Missierna u l-​Ave Marija li huma magħmulin biex iqanqlu meditazzjoni fuq 15-il ġrajja importanti jew ‘misteri’ fil-​ħajja taʼ Ġesù u ommu,” tirrapporta Newsweek. “[F’Ottubru] li għadda, il-​Papa Ġwann Pawlu II ħareġ ittra appostolika li fiha żied ir-​rabaʼ posta mar-​rużarju,” ibbażata fuq il-​ministeru taʼ Ġesù minn meta tgħammed sa l-​Aħħar Ċena. “Il-​mira tal-​papa hija li jqajjem mill-​ġdid l-​interess fil-​forma ‘favoritaʼ tiegħu tat-​talb, li minn meta sar it-​II Kunsill tal-​Vatikan, naqqset mill-​popolarità tagħha,” iżżid ir-​rivista. “L-​effett prinċipali għall-​azzjoni li ħa l-​papa huwa li f’din l-​użanza reliġjuża, li ssir biss mill-​Kattoliċi, jingħata enfasi akbar lil Kristu meta mqabbel maʼ Marija, il-​persuna li hi l-​iktar assoċjata mar-​rużarju.” Huwa ttamat li dan se jinkuraġġixxi d-​drawwa tal-​meditazzjoni fost il-​Kattoliċi fi żmien meta, qal il-​papa, “il-​Kristjanità qiegħda tiġi influwenzata mit-​tradizzjonijiet taʼ meditazzjoni tar-​reliġjonijiet tal-​Lvant.”

Tfal Imċaħħdin mill-​Irqad

In-​nuqqas taʼ rqad qed ikollu effett diżastruż fuq is-​saħħa tat-​tfal, tgħid ir-​rivista U.S.News & World Report. Tfal imċaħħdin mill-​irqad ma jmorrux tajjeb l-​iskola u jistgħu jsibuha diffiċli biex jagħmlu ħbieb. “Ħafna drabi, dawk it-​tfal li taʼ spiss ma jirnexxilhomx jorqdu biżżejjed joqogħdu attenti biss għal ftit ħin, u huma irritabbli, inkontrollabbli, u bla paċenzja,” tirrapporta r-​rivista. It-​tobba jinsabu mħassbin li l-​ġenituri taʼ spiss ikunu responsabbli għal dawn il-​problemi. Il-​psikoterapista tat-​tfal Barbara Braun-McDonald tgħid: “Jekk qed iżżomm lil uliedek imqajmin sal-​ħdax taʼ bil-​lejl biex tkunu tistgħu tqattgħu ħin flimkien bħala familja, għandek bżonn terġaʼ teżamina ħajtek.” Il-​ġenituri huma inkuraġġiti li jistabbilixxu ħin regulari, anki matul tmiem il-​ġimgħa, għal x’ħin għandhom jorqdu u jistenbħu wliedhom biex b’hekk dawn ikun jistaʼ jkollhom drawwiet tajba taʼ rqad. Suġġerimenti oħra jinkludu affarijiet li jsiru bħala rutina regulari qabel ma t-​tfal jidħlu jorqdu bħal li taħsel, tfissed, u taqra xi storja lit-​tfal iżgħar, u ma tħallix lil uliedek jaraw it-​televixin jew jużaw il-​kompjuter matul l-​aħħar siegħa taʼ qabel jidħlu jorqdu.

Il-​Vapuri tal-​Kruċieri u t-​Tniġġis

“Il-​vapuri tal-​kruċieri lussużi li kull sena jġorru miljuni taʼ passiġġieri lejn l-​isbaħ postijiet imbegħdin tad-​dinja, qegħdin jipperikolaw il-​ħlejjaq tal-​baħar bit-tniġġis li jħallu warajhom”, tirrapporta The Sunday Times taʼ Londra. Vapur bħal dawn mill-​kbar li jġorr kważi 4,000 ruħ, passiġġieri u ekwipaġġ, kuljum jarmi għaxriet taʼ eluf taʼ galluni taʼ ilma maħmuġ li jinġemaʼ fil-​qiegħ tal-​vapur, dranaġġ, u ilma li joħroġ mid-​doċoċ u mill-​ħasil tal-​ħwejjeġ, kif ukoll 70 litru kimika tossika u sebaʼ tunnellati żibel. L-​ammont taʼ skart li jipproduċu l-​passiġġieri meta jkunu barra fuq il-​baħar huwa iktar minn meta jieħdu vaganza fuq l-​art. Fis-​sena 2000, madwar 240 vapur tal-​kruċieri ġarrew għaxar miljun ruħ lejn postijiet li malajr jistgħu jġarrbu ħsara ekoloġika, bħalma huma l-​Bajja tal-​Glaċier taʼ l-​Alaska, is-​sikek tal-​qroll u l-​gżejjer tal-​Karibew, xtut storiċi tal-​Mediterran, kif ukoll l-​Antartika. Huwa maħsub li sal-​2005 se jibdew jintużaw 50 vapur iktar. Roger Rufe, tal-​Ħarsien taʼ l-​Oċean, jgħid: “Dawn it-​tipi taʼ vaganzi qed isiru iktar popolari, iżda l-​vapuri huma bħal bliet f’wiċċ l-​ilma li m’għandhom ebda regola fuq ir-​rimi tad-​dranaġġ u l-​iskart.”