Il-​Fwieħa Matul is-​Sekli

MINN KITTIEB TAʼ STENBAĦ! FIL-​MESSIKU

Il-​fwieħa għandha storja antika. Jingħad li l-​fwejjaħ primittivi bdew minn ċerimonji reliġjużi li fihom kienu jaħarqu l-​gomma u l-​kolla tas-​siġar għall-​inċens. Għaldaqstant, il-​kelma “fwieħa” ġejja mill-​kelma Latina per fumum, li tfisser “minn ġod-​duħħan.” Wieħed mir-​rakkonti bikrin dwar il-​fwieħa ġej mill-​Eġittu. Meta nfetaħ il-​qabar tal-​Fargħun Tutankamen, ġo fih instabu ’l fuq minn 3,000 vażett tal-​fwieħa li minkejja li kienu ilhom hemm għal iktar minn 30 seklu, xorta ppreservaw xi ftit mir-​riħa tal-​fwejjaħ li kien fihom.

Madwar elf u ħames mitt sena qabel l-​Era Komuni, qassisin Iżraelin kienu jużaw “l-​aħjar ħwawar [“fwejjaħ,” NW]” f’taħlita mogħtija minn Alla biex isir iż-​żejt qaddis tal-​konsagrazzjoni. (Eżodu 30:​23-33) L-​Ebrej kienu jużaw ingwenti jfuħu bħala prodott tas-​sbuħija, fil-​mediċina, jew anki biex jippreparaw il-​mejtin għad-​difna—bla dubju taʼ xejn dawn kienu jservu wkoll kemm bħala diżinfettant kif ukoll biex jagħmlu riħa tfuħ. Per eżempju, xi nisa ħadu ħwawar u żjut tal-​fwieħa fil-​qabar taʼ Ġesù ħalli jidilkulu ġismu bihom. (Luqa 23:56; 24:1) Fid-​dar Iżraelija, li tidlek saqajn il-​mistidnin biż-​żejt tal-​fwieħa kien meqjus att taʼ ospitalità.—Luqa 7:​37-46.

Fl-ewwel seklu, ġo Ruma ġie rapportat li ntużaw madwar 2,844,800 kilogramm inċens u 558,800 kilogramm mirra fis-​sena. Ingredjenti jfuħu bħal dawn ittieħdu lit-​tfajjel Ġesù bħala rigal. (Mattew 2:​1, 11) Jintqal li fis-​sena 54 E.K. l-​Imperatur Ruman Neruni nefaq daqs $100,000 (Lm45,455) biex ifewwaħ festin. Pajpijiet moħbijin fil-​kmamar taʼ l-​ikel tiegħu bdew iroxxu rxiex taʼ ilma mfewwaħ fuq il-​mistidnin. Mis-​sebaʼ seklu E.K. ’l quddiem, iċ-​Ċiniżi bdew jużaw il-​fwejjaħ, saħansitra f’għamla taʼ pakketti żgħar imfewħin. Matul il-​Medju Evu, il-​fwejjaħ bdew jintużaw ukoll fil-​kultura Islamika, speċjalment irwejjaħ taʼ ward.

L-industrija tal-​fwieħa tant saret stabbilita sew fi Franza matul is-​seklu 17 li l-​familja rjali taʼ Lwiġi XV ġiet imlaqqma l-​familja rjali li tfuħ. Minbarra li ġew applikati fuq il-​ġilda, irwejjaħ ifuħu ntużaw ukoll fuq il-​ħwejjeġ, l-​ingwanti, il-​fannijiet, u l-​għamara.

Imbagħad likwidu jfuħ li ġie vvintat fis-​seklu 18, beda jintuża maʼ l-​ilma fil-​banju, jitħallat maʼ l-​inbid, u jittiekel maʼ ftit zokkor biex b’hekk iservi bħala ħasil għall-​ħalq. Beda jintuża wkoll fil-​qasam mediku bħal fl-​enema—injezzjoni taʼ likwidu jew gass fir-​rektum—u fil-​ġbajjar. Fis-​seklu 19, ġew żviluppati fwejjaħ magħmulin b’mod artifiċjali mill-​bniedem. B’hekk, bdew jinbiegħu l-​ewwel fwejjaħ li ma kinux intenzjonati għall-​użu mediku. Illum il-​fwieħa saret kummerċ multi-biljunarju.a

[Nota taʼ taħt]

[Stampa f’paġna 31]

L-​Eġittu, vażett tal-​fwieħa mill-​qabar taʼ Tutankamen, fis-​seklu 14 Q.E.K.

[Sors]

Werner Forman/Mużew Eġizzjan, il-​Kajr, l-​Eġittu/Art Resource, NY

[Stampa f’paġna 31]

Il-​Greċja, fis-​seklu 5 Q.E.K.

[Sors]

Musée du Louvre, Pariġi

[Stampa f’paġna 31]

Franza, fis-​seklu 18 E.K.

[Sors]

Avec lʹaimable autorisation du Musée de la Parfumerie Fragonard, Pariġi

[Stampa f’paġna 31]

Flixkun tal-​fwieħa modern