കമ്മ്യു​ണി​സ്‌ററ്‌ നിരോ​ധ​ന​ത്തിൻ കീഴിൽ 40 വർഷത്തി​ല​ധി​കം

യാർമിള ഹേയ്‌ലോവ പറഞ്ഞ​പ്ര​കാ​രം

സമയം: 1952 ഫെബ്രു​വരി 4-ാം തീയതി അർധരാ​ത്രി​ക്കു​ശേഷം. സ്ഥലം: ചെക്കോ​സ്ലോ​വാ​ക്യ​യി​ലെ പ്രാഗി​ലുള്ള ഞങ്ങളുടെ പാർപ്പി​ടം. ഡോർബെൽ നിർത്താ​തെ അടിക്കു​ന്നതു കേട്ടാണു ഞങ്ങൾ ഉണർന്നത്‌. അപ്പോൾ പൊലീസ്‌ അകത്തേക്കു പാഞ്ഞു​ക​യറി.

പൊലീ​സു​കാർ മാതാ​വി​നെ​യും പിതാ​വി​നെ​യും എന്റെ സഹോ​ദ​ര​നായ പേവലി​നെ​യും എന്നെയും വ്യത്യസ്‌ത മുറി​ക​ളി​ലാ​ക്കി ഓരോ​രു​ത്ത​രു​ടെ അടുത്തും ഓരോ ഗാർഡി​നെ​യും നിർത്തി. എന്നിട്ട്‌ എല്ലാട​വും അരിച്ചു​പെ​റു​ക്കി പരി​ശോ​ധി​ക്കാൻ തുടങ്ങി. ഏതാണ്ട്‌ 12 മണിക്കൂർ കഴിഞ്ഞി​ട്ടും അവരുടെ തിരച്ചിൽ തീർന്നില്ല. കണ്ടെത്തിയ സാഹി​ത്യ​ങ്ങ​ളു​ടെ​യെ​ല്ലാം ഒരു പട്ടിക ഉണ്ടാക്കി​യ​ശേഷം, അവർ അതു പെട്ടി​ക​ളിൽ പായ്‌ക്കു ചെയ്‌തു.

അതിനു​ശേ​ഷം, ഒരു കാറിൽ കയറാൻ എന്നോ​ടാ​വ​ശ്യ​പ്പെട്ടു, കറുത്ത കണ്ണട എന്നെ ധരിപ്പി​ച്ചു. അതു വിചി​ത്ര​മാ​യി തോന്നി, അവർ എന്നെ എവി​ടേ​ക്കാ​ണു കൊണ്ടു​പോ​കു​ന്ന​തെന്നു കാണാൻ കണ്ണട അൽപ്പ​മൊ​ന്നു മാററാൻ എനിക്കു കഴിഞ്ഞു. തെരു​വു​കൾ പരിചി​ത​മാ​യി​രു​ന്നു. ഞങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യസ്ഥാ​നം സ്‌റേ​റ​ററ്‌ സുരക്ഷാ​വി​ഭാ​ഗ​ത്തി​ന്റെ കുപ്ര​സി​ദ്ധ​മായ ആസ്ഥാന​മാ​യി​രു​ന്നു.

അവരെന്നെ കാറിൽനി​ന്നു പിടി​ച്ചു​തള്ളി. പിന്നീടു കണ്ണടകൾ നീക്കം ചെയ്‌ത​പ്പോൾ ഒരു ചെറിയ, വൃത്തി​കെട്ട മുറി​യി​ലാ​ണു ഞാനെന്നു മനസ്സി​ലാ​യി. വസ്‌ത്രങ്ങൾ അഴിച്ചു​മാ​ററി പണിക്കി​ടുന്ന ഒരു ജോഡി കട്ടിയുള്ള നിക്കറും ആണുങ്ങ​ളി​ടുന്ന ഒരു ഷർട്ടും ധരിക്കാൻ യൂണി​ഫോം ധരിച്ച ഒരു സ്‌ത്രീ എന്നോടു കൽപ്പിച്ചു. എന്റെ കണ്ണു മൂടാൻ വേണ്ടി തലയ്‌ക്കു ചുററും ഒരു തുണി കെട്ടി​യി​രു​ന്നു, അപ്പോൾ കണ്ണുകാ​ണാൻ മേലാത്ത അവസ്ഥയിൽ ആ മുറി​യിൽനി​ന്നു പുറത്തി​റക്കി അനന്ത​മെന്നു തോന്നിയ ഇടനാ​ഴി​ക​ളി​ലൂ​ടെ എന്നെ നടത്തി​ക്കൊ​ണ്ടു​പോ​യി.

ഒടുവിൽ, ഗാർഡ്‌ നടത്തം നിർത്തി ഒരു ഇരുമ്പു​വാ​തി​ലി​ന്റെ പൂട്ടഴി​ച്ചു, എന്നിട്ട്‌ എന്നെ അതി​ലേക്ക്‌ ഒരു തള്ളു​വെ​ച്ചു​കൊ​ടു​ത്തു. തുണി എന്റെ തലയിൽനി​ന്നു കീറി​പ്പോ​യി, എന്റെ പിന്നിൽ വാതിൽ അടഞ്ഞു. ഞാൻ എത്തി​ച്ചേർന്നത്‌ ഒരു തടവു​മു​റി​യി​ലാ​യി​രു​ന്നു. എന്റേതു​പോ​ലുള്ള വസ്‌ത്രം ധരിച്ച, 40-ന്‌ മീതെ പ്രായ​മുള്ള, ഒരു സ്‌ത്രീ എന്നെ തുറി​ച്ചു​നോ​ക്കു​ന്നു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു. വിചി​ത്ര​മെന്നു തോന്നി​യേ​ക്കാ​മെ​ങ്കി​ലും, ഒരുതരം രസം തോന്നിയ എനിക്കു ചിരി​യ​ട​ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തടവിൽ കഴി​യേ​ണ്ടി​വ​രു​ന്നതു പോലുള്ള കാര്യ​ങ്ങ​ളിൽ യാതൊ​രു അനുഭ​വ​പ​രി​ച​യ​വും ഇല്ലാത്ത 19 വയസ്സുള്ള ഒരു യുവതി എന്നനി​ല​യിൽ ഞാൻ നല്ല ഉത്സാഹ​ത്തി​ലാ​യി​രു​ന്നു. പെട്ടെ​ന്നു​തന്നെ വളരെ സന്തോ​ഷി​പ്പിച്ച ഒരു കാര്യം ഞാനറി​ഞ്ഞു, ഞങ്ങളുടെ കുടും​ബ​ത്തി​ലെ മററാ​രെ​യും തടവി​ലാ​ക്കി​യില്ല എന്ന്‌.

മുമ്പ്‌ ചെക്കോ​സ്ലോ​വാ​ക്യ എന്നറി​യ​പ്പെ​ട്ടി​രു​ന്നി​ടത്ത്‌ അക്കാലത്ത്‌ യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷി​യാ​യി​രി​ക്കുക എന്നത്‌ വളരെ അപകടം പിടിച്ച ഒന്നായി​രു​ന്നു. ആ രാജ്യം കമ്മ്യു​ണി​സ്‌ററ്‌ ഭരണത്തിൻകീ​ഴി​ലാ​യി​രു​ന്നു എന്നതു മാത്രമല്ല സാക്ഷി​കളെ നിരോ​ധി​ക്കു​ക​യും ചെയ്‌തി​രു​ന്നു. നിരോ​ധി​ക്ക​പ്പെട്ട ഒരു സ്ഥാപന​വു​മാ​യി ഞങ്ങളുടെ കുടും​ബം എങ്ങനെ​യാണ്‌ ആഴത്തിൽ ഉൾപ്പെ​ട്ടത്‌?

ഞങ്ങൾ സാക്ഷി​ക​ളാ​യി​ത്തീർന്ന വിധം

പ്രാഗി​ലെ ഒരു സ്വദേ​ശി​യാ​യി​രുന്ന പിതാ​വി​ന്റേതു പ്രൊ​ട്ട​സ്‌റ​റൻറ്‌ പശ്ചാത്ത​ല​മാ​യി​രു​ന്നു, തന്റെ മതപര​മായ വീക്ഷണ​ങ്ങ​ളിൽ അദ്ദേഹം വളരെ ആത്മാർഥ​ത​യു​ള്ള​വ​നാ​യി​രു​ന്നു. വൈദ്യ​പ​ഠ​നാർഥം മാതാവു പ്രാഗി​ലേക്കു വന്നപ്പോ​ഴാണ്‌ അദ്ദേഹം 1920-കളിൽ അവരു​മാ​യി കണ്ടുമു​ട്ടു​ന്നത്‌. ബെസ​റേ​ബിയ എന്നു വിളി​ക്ക​പ്പെ​ടുന്ന പ്രദേ​ശ​ത്തു​നി​ന്നാ​യി​രു​ന്നു അവർ വന്നത്‌, ആ പ്രദേശം അവരുടെ കുട്ടി​ക്കാ​ലത്തു റഷ്യയു​ടെ ഭാഗമാ​യി​രു​ന്നു. ഒരു യഹൂദ​സ്‌ത്രീ​യാ​യി​രു​ന്നെ​ങ്കി​ലും വിവാ​ഹാ​ന​ന്തരം അവർ തന്റെ ഭർത്താ​വി​ന്റെ സഭയിൽ ചേർന്നു. എന്നാൽ, അവർ അതിലും സംതൃ​പ്‌തി കണ്ടെത്തി​യില്ല.

രണ്ടാം ലോക​മ​ഹാ​യു​ദ്ധ​കാ​ലത്തു പിതാവു തടവി​ലാ​ക്ക​പ്പെട്ടു, മാതാവു കൂട്ട​ക്കൊ​ല​യിൽനി​ന്നു കഷ്ടിച്ചു രക്ഷപെട്ടു. ഞങ്ങളെ സംബന്ധി​ച്ചി​ട​ത്തോ​ളം അവ ദുഷ്‌ക​ര​മായ വർഷങ്ങ​ളാ​യി​രു​ന്നു​വെ​ങ്കി​ലും ഞങ്ങളെ​ല്ലാ​വ​രും അതിജീ​വി​ച്ചു. യുദ്ധം അവസാ​നി​ച്ചു രണ്ടു വർഷം കഴിഞ്ഞ്‌ 1947-ന്റെ മധ്യത്തിൽ പിതാ​വി​ന്റെ സഹോ​ദ​രി​മാ​രിൽ ഒരുവൾ ഞങ്ങളുടെ കുടും​ബ​ത്തി​നു വേണ്ടി വീക്ഷാ​ഗോ​പു​ര​ത്തിന്‌ വരിസം​ഖ്യ അയച്ചു, അവൾ നേര​ത്തെ​തന്നെ ഒരു യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷി​യാ​യി​ത്തീർന്നി​രു​ന്നു. അതു വായി​ക്കാൻ തുടങ്ങി​യത്‌ അമ്മയാണ്‌, താൻ തേടി​ക്കൊ​ണ്ടി​രുന്ന സത്യമെന്ന നിലയിൽ അവർ ആ സന്ദേശത്തെ പെട്ടെ​ന്നു​തന്നെ പുൽകു​ക​യും ചെയ്‌തു.

ശേഷിച്ച ഞങ്ങളോട്‌ ആദ്യ​മൊ​ന്നും അവർ ഒരു കാര്യ​വും പറഞ്ഞില്ല, എന്നാൽ പ്രാഗിൽ എവി​ടെ​യാ​ണു യോഗങ്ങൾ നടത്തി​യി​രു​ന്ന​തെന്ന്‌ അവർ മനസ്സി​ലാ​ക്കി അവയിൽ സംബന്ധി​ക്കാൻ തുടങ്ങി. ഏതാനും മാസങ്ങൾക്കു​ള്ളിൽ, 1948-ലെ വസന്തകാ​ലത്തു സാക്ഷി​ക​ളു​ടെ ഒരു സർക്കിട്ട്‌ സമ്മേള​ന​ത്തിൽവെച്ച്‌ അവർ സ്‌നാ​പ​ന​മേ​ററു. അതിനു​ശേഷം, തന്നോ​ടൊ​പ്പം യോഗ​ങ്ങ​ളിൽ സംബന്ധി​ക്കാൻ അവർ ഞങ്ങളെ ക്ഷണിച്ചു. മടിച്ചു​മ​ടി​ച്ചാ​ണെ​ങ്കി​ലും, പിതാവ്‌ അതിനു സമ്മതിച്ചു.

പ്രാഗി​ന്റെ മധ്യഭാ​ഗ​ത്തുള്ള ഒരു ചെറിയ ഹാളി​ലാ​യി​രു​ന്നു യോഗങ്ങൾ നടത്തി​യി​രു​ന്നത്‌, ഒരു കുടും​ബ​മെന്ന നിലയിൽ ഞങ്ങൾ അവിടെ പോകാൻ തുടങ്ങി. പിതാ​വി​നും എനിക്കും ആകാം​ക്ഷ​യും സംശയ​വും കലർന്ന സമ്മി​ശ്ര​വി​കാ​ര​ങ്ങ​ളാ​ണു തോന്നി​യത്‌. ഞങ്ങൾക്കു പരിച​യ​പ്പെ​ടു​ത്തി​ത്ത​രാൻ മാതാ​വിന്‌ ഇതി​നോ​ട​കം​തന്നെ പുതിയ സ്‌നേ​ഹി​തർ ഉണ്ടെന്നു കണ്ടതിൽ ഞങ്ങൾ അതിശ​യി​ച്ചു​പോ​യി. തങ്ങളുടെ സാഹോ​ദ​ര്യ​ത്തെ അവർ എത്രമാ​ത്രം വിലമ​തി​ക്കു​ന്നു എന്നു കണ്ടപ്പോൾ അവരുടെ ഉത്സാഹ​വും ന്യായ​യു​ക്ത​ത​യും എന്നിൽ മതിപ്പു​ള​വാ​ക്കി.

ഞങ്ങളുടെ അനുകൂ​ല​മായ പ്രതി​ക​രണം കണ്ടപ്പോൾ, വിശദ​മായ ചർച്ചകൾക്കു വേണ്ടി സാക്ഷി​കളെ ഞങ്ങളുടെ വീട്ടി​ലേക്കു ക്ഷണിക്കാൻ മാതാവു നിർദേ​ശി​ച്ചു. അമർത്ത്യ​ദേ​ഹി​യും ത്രിത്വ​വും ഇല്ലെന്നു ഞങ്ങളുടെ ബൈബി​ളിൽനിന്ന്‌ അവർ ഞങ്ങളെ കാട്ടി​ത്ത​ന്ന​പ്പോൾ പിതാ​വി​നും എനിക്കും എന്തൊരു അമ്പരപ്പാ​ണു​ണ്ടാ​യത്‌! അതേ, ദൈവ​നാ​മം വിശു​ദ്ധീ​ക​രി​ക്ക​പ്പെ​ടാ​നും അവന്റെ രാജ്യം വരാനും പ്രാർഥി​ക്കു​ന്ന​തി​ന്റെ അർഥം വാസ്‌ത​വ​ത്തിൽ എന്തെന്നു മനസ്സി​ലാ​ക്കി​യ​പ്പോൾ അതു കണ്ണുതു​റ​പ്പി​ക്കുന്ന ഒന്നായി​രു​ന്നു.

ഏതാനും ആഴ്‌ചകൾ കഴിഞ്ഞു പിതാവ്‌ അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ സഭയിലെ പല പുരോ​ഹി​തൻമാ​രെ​യും ഞങ്ങളുടെ വീട്ടി​ലേക്കു ക്ഷണിച്ചു​വ​രു​ത്തി​യിട്ട്‌ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “സഹോ​ദ​രൻമാ​രേ, ചില തിരു​വെ​ഴു​ത്താ​ശ​യങ്ങൾ നിങ്ങളു​മാ​യി ചർച്ച​ചെ​യ്യാൻ ഞാനാ​ഗ്ര​ഹി​ക്കു​ന്നു.” അതു പറഞ്ഞിട്ട്‌ അദ്ദേഹം പടിപ​ടി​യാ​യി സഭയുടെ അടിസ്ഥാ​നോ​പ​ദേ​ശങ്ങൾ അവതരി​പ്പി​ക്കു​ക​യും അവ ബൈബി​ളു​മാ​യി എങ്ങനെ വിയോ​ജി​ക്കു​ന്നു​വെന്ന്‌ അഭി​പ്രാ​യ​പ്പെ​ടു​ക​യും ചെയ്‌തു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞതു ശരിയാ​ണെന്നു പുരോ​ഹി​തൻമാർ സമ്മതിച്ചു. എന്നിട്ടു പിതാവ്‌ ഇങ്ങനെ അവസാ​നി​പ്പി​ച്ചു: “ഞാൻ എന്റെ കുടും​ബത്തെ പ്രതി​നി​ധീ​ക​രി​ച്ചാ​ണു സംസാ​രി​ക്കു​ന്നത്‌, ഈ സഭയിൽനി​ന്നു വിട്ടു​പോ​രാൻ ഞാൻ തീരു​മാ​നി​ച്ചി​രി​ക്കു​ന്നു.”

പ്രസം​ഗ​പ്ര​വർത്തനം നിരോ​ധി​ക്ക​പ്പെ​ടു​ന്നു

ഞാനും പിതാ​വും യോഗ​ങ്ങ​ളിൽ ഹാജരാ​യി​ത്തു​ട​ങ്ങു​ന്ന​തി​നു തൊട്ടു മുമ്പ്‌, 1948 ഫെബ്രു​വ​രി​യിൽ, കമ്മ്യു​ണി​സ്‌ററ്‌ പാർട്ടി രാജ്യ​ത്തി​ന്റെ നിയ​ന്ത്രണം പിടി​ച്ചെ​ടു​ത്തു. സഹവി​ദ്യാർഥി​കൾ തങ്ങളുടെ പ്രൊ​ഫ​സർമാ​രോട്‌ എതിർത്തു സംസാ​രി​ക്കു​ന്ന​തും അധ്യാ​പകർ കുട്ടി​ക​ളു​ടെ മാതാ​പി​താ​ക്കളെ ഭയപ്പെ​ടു​ന്ന​തും ഞാൻ നിരീ​ക്ഷി​ച്ചു. ഓരോ വ്യക്തി​യും മററു​ള്ള​വ​രിൽനിന്ന്‌ അകലാൻ തുടങ്ങി. എന്നിരു​ന്നാ​ലും, ആദ്യ​മൊ​ക്കെ യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷി​ക​ളു​ടെ പ്രവർത്തനം ഏറെക്കു​റെ അഭംഗു​രം തുടർന്നു​കൊ​ണ്ടി​രു​ന്നു.

ഞങ്ങളെ സംബന്ധി​ച്ചി​ട​ത്തോ​ളം, 1948-ന്റെ ഒരു പ്രത്യേ​കത യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷി​ക​ളു​ടെ പ്രാഗി​ലെ കൺ​വെൻ​ഷ​നാ​യി​രു​ന്നു. സെപ്‌റ​റം​ബർ 10 മുതൽ 12 വരെ, 2,800-ലധികം പേർ സന്നിഹി​ത​രാ​യി​രു​ന്നു. ഏതാനും ആഴ്‌ചകൾ കഴിഞ്ഞ്‌, 1948 നവംബർ 29-ന്‌, രഹസ്യ​പ്പൊ​ലീസ്‌ ബ്രാഞ്ച്‌ ഓഫീ​സിൽ കടന്നു​ക​യറി അതു പൂട്ടി മുദ്ര​വെച്ചു. തുടർന്നു​വന്ന ഏപ്രി​ലിൽ ഞങ്ങളുടെ പ്രവർത്ത​ന​ത്തിൻമേൽ ഒരു ഔദ്യോ​ഗിക നിരോ​ധനം ചുമത്ത​പ്പെട്ടു.

ഈ നടപടി​ക​ളൊ​ന്നും ഞങ്ങളുടെ കുടും​ബത്തെ ഭീഷണി​പ്പെ​ടു​ത്തി​യില്ല, 1949 സെപ്‌റ​റം​ബ​റിൽ പ്രാഗി​നു വെളി​യിൽ ഒരു വനത്തിൽവെച്ചു നടന്ന ഒരു പ്രത്യേക പരിപാ​ടി​യിൽ ഞങ്ങൾ സംബന്ധി​ക്കു​ക​യു​ണ്ടാ​യി. ഒരാഴ്‌ച കഴിഞ്ഞ്‌ ഞാനും പിതാ​വും സ്‌നാ​പ​ന​മേ​ററു. പ്രസം​ഗ​വേ​ല​യിൽ ജാഗ്രത പാലി​ക്കാൻ ശ്രമി​ച്ചി​ട്ടും, തുടക്ക​ത്തിൽ വിവരി​ച്ച​തു​പോ​ലെ 1952 ഫെബ്രു​വ​രി​യിൽ ഞാൻ അറസ്‌ററു ചെയ്യ​പ്പെട്ടു.

ആവർത്തി​ച്ചുള്ള ചോദ്യം ചെയ്യൽ

ഏതാനും തവണ ചോദ്യം ചെയ്‌ത​ശേഷം, ദീർഘ​കാ​ല​ത്തേക്കു തടവി​ലാ​യി​രി​ക്കേ​ണ്ടി​വ​രു​മെന്നു ഞാൻ നിഗമനം ചെയ്‌തു. തന്റെ സമയം വിനി​യോ​ഗി​ക്കാൻ യാതൊ​ന്നു​മി​ല്ലാ​തെ ഒരു വ്യക്തിയെ എത്ര ദീർഘ​കാ​ലം തടവി​ലാ​ക്കു​ന്നു​വോ അത്രയും സഹകരി​ക്കാൻ അദ്ദേഹം മനസ്സു​ള്ള​വ​നാ​യി​ത്തീ​രു​മെന്നു ചോദ്യം​ചെ​യ്യു​ന്നവർ ചിന്തി​ച്ചി​രു​ന്ന​താ​യി തോന്നി. എന്നാൽ, എന്റെ മാതാ​പി​താ​ക്ക​ളു​ടെ ഉദ്‌ബോ​ധനം മനസ്സി​ലേക്കു വന്നു​കൊ​ണ്ടി​രു​ന്നു, പിടി​ച്ചു​നിൽക്കാൻ അതെന്നെ സഹായി​ച്ചു. ‘എന്റെ നാളു​കളെ എണ്ണുവാൻ,’ അതായത്‌ അവ കണക്കു​കൂ​ട്ടി അല്ലെങ്കിൽ അവയുടെ മൂല്യം കണക്കാക്കി ‘ജ്ഞാനമുള്ള ഹൃദയം പ്രാപി​ക്കാൻ’ തക്കവണ്ണം പ്രോ​ത്സാ​ഹി​പ്പി​ച്ചു​കൊണ്ട്‌ അവർ മിക്ക​പ്പോ​ഴും സങ്കീർത്തനം 90:12 ഉദ്ധരി​ക്കു​മാ​യി​രു​ന്നു.

അതു​കൊണ്ട്‌, ഞാൻ നേരത്തെ ഓർമ​യിൽ സൂക്ഷി​ച്ചി​രുന്ന മുഴു സങ്കീർത്ത​ന​ങ്ങ​ളും മററു ബൈബിൾ ഭാഗങ്ങ​ളും പുനര​വ​ലോ​കനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. തടവി​ലാ​ക്ക​പ്പെ​ടു​ന്ന​തി​നു മുമ്പ്‌ പഠിച്ച വീക്ഷാ​ഗോ​പുര ലേഖന​ങ്ങ​ളെ​ക്കു​റി​ച്ചും ഞാൻ ധ്യാനി​ച്ചു, മാത്രമല്ല ഞാൻ തനിച്ച്‌ രാജ്യ​ഗീ​തങ്ങൾ പാടു​ക​യും ചെയ്‌തു. കൂടാതെ, തടവിൽ കിടന്ന ആദ്യ മാസങ്ങ​ളിൽ സംസാ​രി​ക്കാൻ എനിക്കു സഹതട​വു​കാ​രു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു. അതു കൂടാതെ, സ്‌കൂൾക്ലാ​സ്സു​ക​ളിൽവെച്ചു പഠിച്ച കാര്യ​ങ്ങ​ളും എനിക്ക്‌ ഓർക്കാ​നു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു, കാരണം ഏതാനും മാസങ്ങൾക്കു മുമ്പാ​യി​രു​ന്നു ഞാൻ എന്റെ അവസാ​ന​വർഷ പരീക്ഷകൾ പാസ്സാ​യത്‌.

വിവരങ്ങൾ ചോർത്തി​ക്കൊ​ടു​ക്കുന്ന ഒരുവൻ എന്റെ ബൈബി​ള​ധ്യ​യ​ന​ങ്ങ​ളി​ലൊ​ന്നിൽ സംബന്ധി​ച്ചി​രു​ന്നെ​ന്നും എന്റെ പ്രസം​ഗ​പ്ര​വർത്ത​ന​ങ്ങ​ളെ​ക്കു​റി​ച്ചു റിപ്പോർട്ടു ചെയ്‌തു​വെ​ന്നും ചോദ്യം ചെയ്യലു​കൾ എനിക്കു വ്യക്തമാ​ക്കി​ത്തന്നു. ഞങ്ങളുടെ വീട്ടിൽവെച്ചു പിടി​ച്ചെ​ടുത്ത, ടൈപ്പു ചെയ്‌ത, ബൈബിൾ പ്രസി​ദ്ധീ​ക​ര​ണ​ങ്ങ​ളു​ടെ കോപ്പി​കൾക്കും ഉത്തരവാ​ദി ഞാനാ​ണെ​ന്നാ​യി​രു​ന്നു അധികാ​രി​കൾ നിഗമനം ചെയ്‌തത്‌. വാസ്‌ത​വ​ത്തിൽ, 15 വയസ്സു മാത്രം പ്രായ​മു​ണ്ടാ​യി​രുന്ന എന്റെ സഹോ​ദ​ര​നാ​യി​രു​ന്നു അതു ടൈപ്പു ചെയ്‌തത്‌.

ഞാൻ ആരെയും ഒററി​ക്കൊ​ടു​ക്കാൻ പോകു​ന്നി​ല്ലെന്നു കുറെ കഴിഞ്ഞ​പ്പോൾ ചോദ്യം ചെയ്യു​ന്ന​വർക്കു മനസ്സി​ലാ​യി, അതു​കൊണ്ട്‌ എന്റെ വിശ്വാ​സ​ങ്ങ​ളിൽനിന്ന്‌ എന്നെ പിന്തി​രി​പ്പി​ക്കാ​നുള്ള ശ്രമങ്ങ​ളാ​യി പിന്നെ. യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷി​ക​ളു​ടെ ഒരു സഞ്ചാര​മേൽവി​ചാ​ര​ക​നാ​യി പ്രവർത്തി​ച്ചി​രു​ന്ന​താ​യി എനിക്ക​റി​യാ​മാ​യി​രുന്ന ഒരു മനുഷ്യ​നെ അവർ എൻറടു​ത്തു കൊണ്ടു​വ​രി​ക​പോ​ലും ചെയ്‌തു. അയാൾ ഒരു തടവു​കാ​ര​നാ​യി​രു​ന്നെ​ങ്കി​ലും, ജയിലി​ലാ​ക്ക​പ്പെട്ട മററു സാക്ഷി​ക​ളെ​ക്കൊണ്ട്‌ അവരുടെ വിശ്വാ​സം തള്ളിപ്പ​റ​യി​ക്കാ​നുള്ള ഒരു ശ്രമത്തിൽ അയാൾ കമ്മ്യു​ണി​സ്‌റ​റു​കാ​രോട്‌ അപ്പോൾ സഹകരി​ച്ചു​കൊ​ണ്ടി​രു​ന്നു. അയാൾ എന്തൊരു ദയനീയ ജീവി​യാ​യി​രു​ന്നു! വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ്‌ മോചി​പ്പി​ക്ക​പ്പെ​ട്ട​ശേഷം അയാൾ മദ്യപി​ച്ചു മരിക്കു​ക​യാ​ണു ചെയ്‌തത്‌.

ഏകാന്ത​ത​ടവ്‌

ഏഴു മാസം കഴിഞ്ഞ​പ്പോൾ എന്നെ മറെറാ​രു ജയിലി​ലേക്കു മാററി ഏകാന്ത​ത​ട​വിൽ പാർപ്പി​ച്ചു. തികച്ചും ഒററയ്‌ക്കാ​യ​പ്പോൾ, എന്റെ സമയം എങ്ങനെ ഉപയോ​ഗി​ക്കു​ന്നു എന്നതിൽ ഞാൻത​ന്നെ​യാ​യി​രു​ന്നു പൂർണ ഉത്തരവാ​ദി. ആവശ്യ​പ്പെ​ട്ട​ത​നു​സ​രിച്ച്‌ പുസ്‌ത​കങ്ങൾ ലഭിച്ചി​രു​ന്നു, എന്നാൽ ആത്മീയ വിവരങ്ങൾ അടങ്ങിയ യാതൊ​ന്നും ലഭിച്ചില്ല. അതു​കൊണ്ട്‌, വായന​യ്‌ക്കും അതു​പോ​ലെ​തന്നെ ആത്മീയ കാര്യ​ങ്ങ​ളെ​ക്കു​റി​ച്ചു ധ്യാനി​ക്കു​ന്ന​തി​നു​മുള്ള സമയം ഉൾക്കൊ​ള്ളി​ച്ചു​കൊണ്ട്‌ ഒരു പ്രവർത്ത​ന​പ​ട്ടിക ഞാൻ തയ്യാറാ​ക്കി.

അപ്പോ​ഴ​ത്തെ എന്റെ പ്രാർഥ​ന​ക​ളിൽ ഞാൻ യഹോ​വ​യോട്‌ എത്രയ​ധി​കം അടുത്താ​യി​രു​ന്നോ അത്രയ​ധി​കം അടുപ്പം മുമ്പൊ​രി​ക്ക​ലും എനിക്കു തോന്നി​യി​ട്ടില്ല എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞേ മതിയാ​വൂ. നമ്മുടെ ലോക​വ്യാ​പക സാഹോ​ദ​ര്യ​ത്തെ​ക്കു​റി​ച്ചുള്ള ചിന്ത മുമ്പൊ​രി​ക്ക​ലും അത്ര വില​പ്പെ​ട്ട​താ​യി​രു​ന്നി​ട്ടില്ല. ഓരോ ദിവസ​വും ആ പ്രത്യേക സമയത്തു ഭൂമി​യു​ടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങ​ളിൽ സുവാർത്ത എങ്ങനെ വ്യാപി​ക്കു​ന്നു എന്നതു സംബന്ധി​ച്ചു ഞാൻ സങ്കൽപ്പി​ക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ആളുകൾക്കു ബൈബിൾ അവതര​ണങ്ങൾ നൽകി​ക്കൊണ്ട്‌ ആ പ്രവർത്ത​ന​ത്തിൽ ഞാൻതന്നെ പങ്കുപ​റ​റു​ന്ന​താ​യി സങ്കൽപ്പി​ക്കു​മാ​യി​രു​ന്നു.

എന്നാൽ, ആ ശാന്തമായ അന്തരീ​ക്ഷ​ത്തിൽ, ഞാൻ ക്രമേണ ഒരു കെണി​യിൽ വീണു​പോ​യി. സദാ വായനാ​പ്രി​യ​വും പുറം​ലോ​ക​ത്തു​നി​ന്നുള്ള വിവര​ങ്ങ​ളോ​ടുള്ള വലിയ ആഗ്രഹ​വും ഉണ്ടായി​രു​ന്ന​തി​നാൽ ആത്മീയ കാര്യ​ങ്ങ​ളെ​ക്കു​റി​ച്ചുള്ള ധ്യാനത്തെ അവഗണി​ച്ചു​കൊണ്ട്‌ ഒരു പ്രത്യേക പുസ്‌ത​ക​ത്തി​ന്റെ വായന​യിൽ ഞാൻ ചില​പ്പോൾ മുഴു​കി​പ്പോ​കു​മാ​യി​രു​ന്നു. അങ്ങനെ സംഭവി​ച്ച​ശേ​ഷ​മെ​ല്ലാം എനിക്ക്‌ അനുതാ​പം തോന്നി​യി​രു​ന്നു.

അങ്ങനെ, ഒരു ദിവസം രാവിലെ പ്രോ​സി​ക്യൂ​ട്ട​റു​ടെ ഓഫീ​സി​ലേക്ക്‌ എന്നെ കൊണ്ടു​പോ​യി. പ്രത്യേ​ക​മാ​യി ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല—മുൻ ചോദ്യം ചെയ്യലു​ക​ളു​ടെ ഫലങ്ങ​ളെ​ക്കു​റി​ച്ചു മാത്രം പറഞ്ഞു. എന്റെ കേസിന്റെ വാദത്തി​നാ​യി തീയതി​യൊ​ന്നും നിശ്ചയി​ക്കാ​തി​രു​ന്ന​തിൽ എനിക്കു നിരാശ തോന്നി. അര മണിക്കൂ​റോ മറേറാ കഴിഞ്ഞ​പ്പോൾ, ഞാൻ സെല്ലിൽ മടങ്ങി​യെത്തി. അവി​ടെ​വെച്ച്‌ സമനില നഷ്ടപ്പെട്ട ഞാൻ കരയാൻ തുടങ്ങി. കാരണ​മെ​ന്താ​യി​രു​ന്നു? സുദീർഘ​മായ ആഴ്‌ച​ക​ളിൽ ഒററയ്‌ക്കു കഴി​യേ​ണ്ടി​വ​ന്നത്‌ എന്നിൽ മോശ​മായ ഫലങ്ങൾ ഉളവാ​ക്കി​ത്തു​ട​ങ്ങി​യി​രു​ന്നോ?

ഞാൻ എന്റെ പ്രശ്‌നം വിശക​ലനം ചെയ്‌തു പെട്ടെ​ന്നു​തന്നെ കാരണം തിരി​ച്ച​റി​ഞ്ഞു. തലേദി​വസം വായന​യിൽ ഞാൻ വളരെ​യ​ധി​കം മുഴു​കി​പ്പോ​യി​രു​ന്ന​തി​നാൽ ആത്മീയ പ്രവർത്ത​ന​ങ്ങ​ളു​ടെ പട്ടിക അനുസ​രി​ച്ചു പോകാൻ ഒരിക്കൽ കൂടി ഞാൻ പരാജ​യ​പ്പെട്ടു. അതു​കൊണ്ട്‌ ചോദ്യം ചെയ്യലി​നാ​യി എന്നെ കൊണ്ടു​പോ​യ​പ്പോൾ, ഉചിത​മായ, പ്രാർഥ​നാ​പു​ര​സ്സ​ര​മായ ഒരു മാനസിക ചട്ടക്കൂ​ടി​ലാ​യി​രു​ന്നില്ല ഞാൻ. ഉടൻതന്നെ ഞാൻ ഹൃദയം യഹോ​വ​യു​ടെ​മേൽ ചൊരി​ഞ്ഞു, ആത്മീയ കാര്യങ്ങൾ ഒരിക്ക​ലും അവഗണി​ക്കാ​തി​രി​ക്കാൻ ദൃഢതീ​രു​മാ​നം കൈ​ക്കൊ​ള്ളു​ക​യും ചെയ്‌തു.

ആ അനുഭ​വ​ത്തി​നു​ശേഷം വായന പാടേ നിർത്താൻ ഞാൻ തീരു​മാ​നി​ച്ചു. അപ്പോൾ എനിക്കു നല്ലൊ​രാ​ശയം മനസ്സി​ലു​ദി​ച്ചു, അതായത്‌ ജർമൻ വായി​ക്കാൻ എന്നെത്തന്നെ നിർബ​ന്ധി​ക്കുക. രണ്ടാം ലോക​മ​ഹാ​യു​ദ്ധ​കാ​ലത്തെ ജർമൻ അധിനി​വേ​ശ​സ​മ​യത്തു ഞങ്ങൾക്കു സ്‌കൂ​ളിൽ ജർമൻ പഠി​ക്കേ​ണ്ടി​യി​രു​ന്നു. എന്നാൽ പ്രാഗി​നെ അവർ കൈവ​ശ​പ്പെ​ടു​ത്തി​യ​പ്പോൾ കാട്ടി​ക്കൂ​ട്ടിയ കൊടിയ കാര്യങ്ങൾ നിമിത്തം ആ ഭാഷ ഉൾപ്പെടെ ജർമനി​യെ സംബന്ധിച്ച സകല കാര്യ​ങ്ങ​ളും മറക്കാൻ ഞാനാ​ഗ്ര​ഹി​ച്ചു. അതു​കൊണ്ട്‌ ജർമൻ വീണ്ടും പഠിച്ചു​കൊണ്ട്‌ എന്നോ​ടു​തന്നെ കർക്കശം കാട്ടാൻ ഞാന​പ്പോൾ ദൃഢനി​ശ്ചയം ചെയ്‌തു. എന്നിരു​ന്നാ​ലും, ഒരു ശിക്ഷ​യെന്നു തോന്നിയ ആ സംഗതി അനു​ഗ്ര​ഹ​മാ​യി മാറി. ഞാൻ വിശദീ​ക​രി​ക്കാം.

ഏതാനും പുസ്‌ത​ക​ങ്ങ​ളു​ടെ ജർമൻ, ചെക്ക്‌ ഭാഷക​ളി​ലുള്ള പതിപ്പു​കൾ സ്വന്തമാ​ക്കാൻ കഴിഞ്ഞ ഞാൻ ജർമൻ ചെക്കി​ലേ​ക്കും ചെക്ക്‌ ജർമനി​ലേ​ക്കും പരിഭാ​ഷ​പ്പെ​ടു​ത്താൻ സ്വയം പരിശീ​ലി​ക്കാൻ തുടങ്ങി. ഈ പ്രവർത്തനം ഏകാന്ത​ത​ട​വി​ന്റെ ദോഷ​ഫ​ല​ങ്ങൾക്കുള്ള ഒരു മറുമ​രു​ന്നാ​ണെന്നു തെളി​യുക മാത്രമല്ല ചെയ്‌തത്‌, അതു പിന്നീട്‌ നല്ലൊരു ഉദ്ദേശ്യ​ത്തിന്‌ ഉതകു​ക​യും ചെയ്‌തു.

മോച​ന​വും തുടർന്നുള്ള പ്രസം​ഗ​വും

എട്ടു മാസം ഏകാന്ത​ത​ട​വിൽ കഴിഞ്ഞ​ശേഷം ഒടുവിൽ എന്റെ കേസ്‌ വിചാ​ര​ണ​യ്‌ക്കാ​യി എടുക്ക​പ്പെട്ടു. കുടില പ്രവർത്ത​ന​ത്തി​നു ഞാൻ കുററം ചുമത്ത​പ്പെ​ടു​ക​യും രണ്ടു വർഷത്തെ ജയിൽവാ​സ​ത്തിന്‌ എന്നെ വിധി​ക്കു​ക​യും ചെയ്‌തു. അതി​നോ​ട​കം​തന്നെ 15 മാസം ജയിലിൽ ചെലവ​ഴി​ച്ചി​രു​ന്ന​തി​നാ​ലും പുതിയ പ്രസി​ഡൻറി​ന്റെ തിര​ഞ്ഞെ​ടു​പ്പി​നോ​ട​നു​ബ​ന്ധി​ച്ചു പൊതു​മാപ്പ്‌ പ്രഖ്യാ​പി​ച്ചി​രു​ന്ന​തി​നാ​ലും ഞാൻ മോചി​പ്പി​ക്ക​പ്പെട്ടു.

എന്നെക്കു​റി​ച്ചു​ള്ള ഉത്‌ക​ണ്‌ഠ​ക​ളിൽനിന്ന്‌ എന്റെ കുടും​ബം വിമു​ക്ത​മാ​യി​രി​ക്ക​ണ​മേ​യെന്നു തടവിൽവെച്ചു ഞാൻ പ്രാർഥി​ച്ചി​രു​ന്നു, വീട്ടിൽ മടങ്ങി​യെ​ത്തി​യ​പ്പോൾ ആ പ്രാർഥ​ന​യ്‌ക്ക്‌ ഉത്തരം കിട്ടി​യി​രു​ന്ന​താ​യി ഞാൻ കണ്ടെത്തി. പിതാവ്‌ ഒരു മെഡിക്കൽ ഡോക്ട​റാ​യി​രു​ന്നു, തന്റെ രോഗി​ക​ളിൽ പലരെ​യും ബൈബിൾ പഠിക്കാൻ അദ്ദേഹം പ്രോ​ത്സാ​ഹി​പ്പി​ച്ചി​രു​ന്നു. തത്‌ഫ​ല​മാ​യി, മാതാവു വാര​ന്തോ​റും ഏതാണ്ട്‌ 15 ബൈബി​ള​ധ്യ​യ​നങ്ങൾ നടത്തു​ന്നു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു! മാത്രമല്ല, പിതാവ്‌ വീക്ഷാ​ഗോ​പു​രം മാസി​ക​യു​ടെ ഒരു കൂട്ട അധ്യയനം നടത്തി​ക്കൊ​ണ്ടി​രു​ന്നു. ജർമനിൽനി​ന്നു ചെക്കി​ലേക്ക്‌ അദ്ദേഹം വാച്ച്‌ ടവർ സൊ​സൈ​റ​റി​യു​ടെ ചില സാഹി​ത്യ​ങ്ങൾ പരിഭാ​ഷ​പ്പെ​ടു​ത്തു​ക​കൂ​ടി ചെയ്‌തു, കയ്യെഴു​ത്തു കോപ്പി​കൾ ടൈപ്പു ചെയ്‌തത്‌ എന്റെ സഹോ​ദ​ര​നാ​യി​രു​ന്നു. അതു​കൊണ്ട്‌ ഞാൻ ഉടൻതന്നെ ആത്മീയ പ്രവർത്ത​ന​ത്തിൽ വ്യാപൃ​ത​യാ​യി, താമസി​യാ​തെ ബൈബി​ള​ധ്യ​യ​നങ്ങൾ നടത്താ​നും തുടങ്ങി.

ഒരു പുതിയ നിയമനം

1954 നവംബ​റി​ലെ മഴയുള്ള ഒരു അപരാഹ്നം. വാതിൽക്കൽ ബെല്ലടി​ച്ചു. അവിടെ നിന്നി​രു​ന്നതു പ്രസം​ഗ​പ്ര​വർത്ത​ന​ത്തിൽ നേതൃ​ത്വ​മെ​ടു​ക്കു​ന്ന​വ​രിൽ ഒരാളായ കോൺസ്‌റ​റാ​ചിൻ പൗകെർട്ട്‌ ആയിരു​ന്നു, കടും ചാരവർണ​ത്തി​ലുള്ള അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ മഴക്കോ​ട്ടിൽനി​ന്നു വെള്ളം ഒലിച്ചി​റ​ങ്ങി​ക്കൊ​ണ്ടി​രു​ന്നു. സാധാ​ര​ണ​മാ​യി, അദ്ദേഹം സംസാ​രി​ക്കാൻ ആഗ്രഹി​ച്ചി​രു​ന്നത്‌ പിതാ​വി​നോ​ടോ എന്റെ സഹോ​ദ​ര​നായ പേവലി​നോ​ടോ ആണ്‌, എന്നാൽ ഇത്തവണ അദ്ദേഹം എന്നോടു ചോദി​ച്ചു: “എന്റെ കൂടെ അൽപ്പം നടക്കാൻ വരുന്നോ?”

കുറെ സമയ​ത്തേക്ക്‌ ഒന്നും മിണ്ടാതെ ഞങ്ങൾ നടന്നു, ഏതാനും കാൽന​ട​യാ​ത്ര​ക്കാർ കടന്നു​പോ​കു​ന്നു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു. തെരു​വു​വി​ള​ക്കു​ക​ളു​ടെ മങ്ങിയ വെളിച്ചം കറുത്ത കല്ലുപാ​കിയ പാതയു​ടെ ഉപരി​ത​ല​ത്തിൽ തട്ടി നേരിയ തോതിൽ പ്രതി​ഫ​ലി​ച്ചു​കൊ​ണ്ടി​രു​ന്നു. കോൺസ്‌റ​റാ​ചിൻ തിരിഞ്ഞു നോക്കി; ഞങ്ങൾക്കു പിന്നിൽ ആ തെരുവു വിജന​മാ​യി​രു​ന്നു. “ഒരു ജോലി ചെയ്‌തു നിങ്ങൾക്കു സഹായി​ക്കാ​മോ?” അദ്ദേഹം പെട്ടെന്നു ചോദി​ച്ചു. അമ്പരന്നു​പോയ ഞാൻ സമ്മതഭാ​വ​ത്തിൽ തലയാട്ടി. “നമുക്കു കുറെ പരിഭാഷ ചെയ്യാ​നുണ്ട്‌,” അദ്ദേഹം തുടർന്നു. “ജോലി ചെയ്യാൻ ഒരിടം നിങ്ങൾ കണ്ടെത്തണം, വീട്ടി​ലാ​യി​രി​ക്ക​രുത്‌, പൊലീ​സി​ന​റി​യാ​വുന്ന ആരു​ടെ​യ​ടു​ത്തു​മാ​യി​രി​ക്ക​രുത്‌.”

ഏതാനും ദിവസ​ങ്ങൾക്കു​ശേഷം, ഒരു വൃദ്ധ ദമ്പതി​ക​ളു​ടെ കൊച്ചു ഫ്‌ളാ​റ​റിൽ മേശയ്‌ക്ക​രി​കെ ഞാനി​രു​ന്നു. അവരെ എനിക്ക്‌ ഒട്ടും പരിച​യ​മി​ല്ലാ​യി​രു​ന്നു. അവർ പിതാ​വി​ന്റെ രോഗി​ക​ളാ​യി​രു​ന്നു, അവരു​മൊ​ത്തു ബൈബി​ള​ധ്യ​യനം തുടങ്ങി​യിട്ട്‌ ഏറെ നാളാ​യി​രു​ന്നില്ല. ഞങ്ങൾ അപ്പോൾ നമ്മുടെ സാഹി​ത്യ​ങ്ങൾ ജർമനിൽനിന്ന്‌ ചെക്കി​ലേക്കു പരിഭാ​ഷ​പ്പെ​ടു​ത്തി​യ​പ്പോൾ തടവിൽവെച്ചു ഞാൻ ജർമൻ പഠിച്ചതു മൂല്യ​മു​ള്ള​താ​യി എനിക്കു തോന്നി.

ഏതാനും ആഴ്‌ചകൾ കഴിഞ്ഞ​പ്പോൾ, പൗകെർട്ട്‌ സഹോ​ദരൻ ഉൾപ്പെടെ വേലയിൽ നേതൃ​ത്വം വഹിക്കുന്ന സഹോ​ദ​രൻമാർ തടവി​ലാ​ക്ക​പ്പെട്ടു. എന്നാലും, ഞങ്ങളുടെ പ്രസം​ഗ​പ്ര​വർത്തനം നിലച്ചില്ല. ഞാനും അമ്മയും ഉൾപ്പെടെ, സ്‌ത്രീ​കൾ ബൈബിൾ അധ്യയ​ന​കൂ​ട്ട​ങ്ങ​ളു​ടെ​യും ക്രിസ്‌തീയ ശുശ്രൂ​ഷ​യു​ടെ​യും ചുമതല വഹിക്കു​ന്ന​തി​നു സഹായി​ച്ചു. എന്റെ സഹോ​ദ​ര​നായ പേവൽ അപ്പോ​ഴും ഒരു കൗമാ​ര​പ്രാ​യ​ക്കാ​ര​നാ​യി​രു​ന്നെങ്കി​ലും, രാജ്യത്തെ ചെക്ക്‌ സംസാ​രി​ക്കുന്ന ഭാഗത്തു​ട​നീ​ളം സാഹി​ത്യ​ങ്ങ​ളും സ്ഥാപന​പ​ര​മായ നിർദേ​ശ​ങ്ങ​ളും വിതരണം ചെയ്യു​ന്ന​തിൽ ഒരു സന്ദേശ​വാ​ഹ​ക​നാ​യി വർത്തിച്ചു.

വളരെ പ്രിയ​പ്പെട്ട ഒരു കൂട്ടു​കാ​രൻ

1952-ൽ അറസ്‌ററു ചെയ്യ​പ്പെട്ട്‌ 15 വർഷത്തെ തടവു​ശി​ക്ഷ​യ്‌ക്കു വിധി​ക്ക​പ്പെട്ട ഒരു സാക്ഷി​യായ യാറോ​സ്ലാവ്‌ ഹേയ്‌ല 1957-ന്റെ അവസാ​ന​മാ​യ​പ്പോ​ഴേ​ക്കും വൈദ്യ​ചി​കി​ത്സ​യ്‌ക്കാ​യി താത്‌കാ​ലി​ക​മാ​യി തടവിൽനി​ന്നു മോചി​പ്പി​ക്ക​പ്പെട്ടു. പേവൽ ഉടൻതന്നെ അദ്ദേഹ​വു​മാ​യി ബന്ധപ്പെട്ടു, സഹോ​ദ​ര​ങ്ങളെ സഹായി​ക്കുന്ന പ്രവർത്ത​ന​ത്തിൽ യാറോ​സ്ലാവ്‌ വീണ്ടും മുഴുകി. ഭാഷകൾ നന്നായി അറിയാ​മാ​യി​രു​ന്ന​തു​കൊണ്ട്‌, പരിഭാ​ഷാ​ജോ​ലി​യിൽ അധിക​വും അദ്ദേഹം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.

1958-ന്റെ മധ്യം. ഒരു വൈകു​ന്നേരം യാറോ​സ്ലാവ്‌ പേവലി​നെ​യും എന്നെയും ഒന്നു നടക്കാ​നാ​യി വിളിച്ചു. ഞങ്ങളുടെ അപ്പാർട്ടു​മെൻറിൽ മൈ​ക്രോ​ഫോൺ രഹസ്യ​മാ​യി പിടി​പ്പി​ച്ചി​ട്ടു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്ന​തി​നാൽ സ്ഥാപന​പ​ര​മായ കാര്യങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യു​ന്ന​തിന്‌ ഇതു പതിവു​ള്ള​താ​യി​രു​ന്നു. എന്നാൽ, പേവലി​നോ​ടു സ്വകാ​ര്യ​മാ​യി സംസാ​രി​ച്ച​ശേഷം അവനോട്‌ ഒരു പാർക്ക്‌ ബെഞ്ചിൽ ഇരിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആവശ്യ​പ്പെട്ടു, എന്നിട്ട്‌ ഞങ്ങൾ രണ്ടു പേരും മുന്നോ​ട്ടു നടന്നു. എന്റെ ജോലി​ക​ളെ​ക്കു​റി​ച്ചു ഹ്രസ്വ​മാ​യൊ​ന്നു ചർച്ച​ചെ​യ്‌ത​ശേഷം, ക്ഷയിച്ച ആരോ​ഗ്യ​വും അനിശ്ചി​ത​മായ ഭാവി​യും ഉണ്ടായി​രു​ന്നി​ട്ടു​കൂ​ടി, തന്നെ വിവാഹം ചെയ്യാ​മോ എന്ന്‌ അദ്ദേഹം എന്നോടു ചോദി​ച്ചു.

ഞാൻ വളരെ ആദരി​ച്ചി​രുന്ന ഒരു വ്യക്തി​യിൽനിന്ന്‌ ആത്മാർഥ​വും നേരി​ട്ടു​ള്ള​തു​മായ ഒരു വിവാ​ഹാ​ലോ​ചന വന്നപ്പോൾ ഞാൻ അമ്പരന്നു​പോ​കു​ക​യാ​ണു ചെയ്‌തത്‌, യാതൊ​രു വൈമു​ഖ്യ​വും കൂടാതെ ഞാനതു സ്വീക​രി​ക്കു​ക​യും ചെയ്‌തു. ഞങ്ങളുടെ വിവാ​ഹ​നി​ശ്ചയം യാറോ​സ്ലാ​വി​ന്റെ അമ്മയു​മാ​യി എന്നെ അടുത്ത ബന്ധത്തിൽ കൊണ്ടു​വന്നു, അവർ ഒരു അഭിഷിക്ത ക്രിസ്‌ത്യാ​നി​യാ​യി​രു​ന്നു. 1920-കളുടെ അവസാനം അവരും ഭർത്താ​വും പ്രാഗി​ലെ ആദ്യ സാക്ഷി​ക​ളു​ടെ കൂട്ടത്തിൽ പെട്ടവ​രാ​യി​രു​ന്നു. രണ്ടാം ലോക​മ​ഹാ​യു​ദ്ധ​കാ​ലത്ത്‌ അവരെ രണ്ടു പേരെ​യും നാസികൾ തടവി​ലാ​ക്കി​യി​രു​ന്നു, 1954-ൽ ഒരു കമ്മ്യു​ണി​സ്‌ററ്‌ ജയിലിൽവെച്ച്‌ അവരുടെ ഭർത്താവു മരണമ​ടഞ്ഞു.

ഞങ്ങൾ വിവാ​ഹി​ത​രാ​കു​ന്ന​തി​നു മുമ്പ്‌ യാരയെ, അങ്ങനെ​യാണ്‌ ഞങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ വിളി​ച്ചി​രു​ന്നത്‌, അധികാ​രി​കൾ വിളി​പ്പി​ച്ചു. ഒന്നുകിൽ തന്റെ പഴകിയ ശ്വാസ​കോ​ശ​വീ​ക്കം (pleurisy) നിമിത്തം ഓപ്പ​റേ​ഷനു വിധേ​യ​മാ​കണം—അന്നു രക്തപ്പകർച്ച​യ്‌ക്കു സമ്മതി​ക്കു​ന്നത്‌ അതിൽ ഉൾപ്പെ​ട്ടി​രു​ന്നു—അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ വിധി​യു​ടെ ശേഷിച്ച കാലം ജയിലിൽ കിടക്കണം. അദ്ദേഹം ഓപ്പ​റേ​ഷനു വിസമ്മ​തി​ച്ചു, അതിന്റെ അർഥം പിന്നെ​യും ഒരു പത്തു വർഷം കൂടി അദ്ദേഹം ജയിലിൽ കിടക്ക​ണ​മെ​ന്നാ​യി​രു​ന്നു. അദ്ദേഹ​ത്തി​നു വേണ്ടി കാത്തി​രി​ക്കാൻ ഞാൻ തീരു​മാ​നി​ച്ചു.

പരി​ശോ​ധ​ന​യു​ടെ​യും ധീരത​യു​ടെ​യും ഒരു സമയം

1959-ന്റെ പ്രാരം​ഭ​ത്തിൽ യാരയെ ജയിലി​ലേക്കു കൊണ്ടു​പോ​യി. അതിനു​ശേഷം പെട്ടെ​ന്നു​തന്നെ, അദ്ദേഹം നല്ല സന്തോ​ഷ​ത്തി​ലാ​ണെന്നു കാണി​ക്കുന്ന ഒരു കത്തു ഞങ്ങൾക്കു ലഭിച്ചു. അടുത്ത കത്തു ലഭിച്ചത്‌ സുദീർഘ​മായ ഒരു കാലഘ​ട്ട​ത്തി​നു​ശേ​ഷ​മാ​യി​രു​ന്നു, എന്നാൽ ലഭിച്ച​പ്പോ​ഴോ, അതു ഞങ്ങൾക്കേററ ഒരു പ്രഹര​വും. യാര മാനസി​ക​വും വൈകാ​രി​ക​വു​മാ​യി തകർച്ച അനുഭ​വി​ക്കു​ന്ന​തു​പോ​ലെ ആ കത്തു ഖേദവും ദുഃഖ​വും ഭയവും പ്രകട​മാ​ക്കി. “ഇതു മററാ​രെ​ങ്കി​ലും എഴുതി​യ​താ​യി​രി​ക്കണം,” അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ അമ്മ പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ കൈപ്പ​ട​യി​ലാ​യി​രു​ന്നു അത്‌ എഴുതി​യി​രു​ന്നത്‌!

അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ മാതാ​വും ഞാനും അദ്ദേഹ​ത്തി​നെ​ഴു​തി ദൈവ​ത്തി​ലെ ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം പ്രകടി​പ്പി​ക്കു​ക​യും അദ്ദേഹത്തെ പ്രോ​ത്സാ​ഹി​പ്പി​ക്കു​ക​യും ചെയ്‌തു. പല ആഴ്‌ച​കൾക്കു​ശേഷം മറെറാ​രു കത്തു ലഭിച്ചു, അതു കൂടുതൽ ആശയക്കു​ഴപ്പം സൃഷ്ടി​ക്കു​ന്ന​താ​യി​രു​ന്നു. “ഈ എഴുത്ത്‌ അവൻ എഴുതി​യ​താ​യി​രി​ക്കില്ല,” അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ അമ്മ വീണ്ടും പറഞ്ഞു. എന്നാൽ കൈപ്പട തീർച്ച​യാ​യും അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ സ്‌​റൈ​റ​ലിൽ തന്നെയാ​യി​രു​ന്നു, അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ സഹജമായ പ്രയോ​ഗ​ങ്ങ​ളും അതിലു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു. പിന്നെ എഴു​ത്തൊ​ന്നും കിട്ടി​യില്ല, സന്ദർശ​ന​ത്തി​നും അനുമതി ലഭിച്ചില്ല.

സമാന​മാ​യി, ഞങ്ങളിൽനിന്ന്‌ എന്നു കരുത​പ്പെ​ടുന്ന അസ്വസ്ഥ​മാ​ക്കു​ന്ന​തരം കത്തുക​ളാ​ണു യാരയ്‌ക്കും ലഭിച്ചത്‌. വാർധ​ക്യ​കാ​ലത്തു തന്നെ ഒററയ്‌ക്കി​ട്ടി​ട്ടു പോയ​തിന്‌ അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ അമ്മയുടെ കത്ത്‌ അദ്ദേഹത്തെ കുററ​പ്പെ​ടു​ത്തു​ക​യു​ണ്ടാ​യി, ദീർഘ​കാ​ലം അദ്ദേഹ​ത്തി​നു വേണ്ടി കാത്തി​രി​ക്കേ​ണ്ടി​വ​രു​ന്ന​തിൽ എനിക്കുള്ള അസ്വസ്ഥ​ത​യാണ്‌ എന്റെ കത്തു പ്രകട​മാ​ക്കി​യത്‌. ഈ കത്തുക​ളും ഞങ്ങളുടെ കൈപ്പ​ട​യോ​ടും എഴുതുന്ന ശൈലി​യോ​ടും പൂർണ​മാ​യി യോജി​ച്ചി​രു​ന്നു. ആദ്യം അദ്ദേഹ​ത്തി​നും അസ്വസ്ഥത തോന്നി, എന്നാൽ പിന്നീട്‌ ആ കത്തുകൾ ഞങ്ങളെ​ഴു​തി​യ​താ​യി​രി​ക്കാൻ ഇടയി​ല്ലെന്ന്‌ അദ്ദേഹ​ത്തി​നു ബോധ്യം വന്നു.

ഒരു ദിവസം ഒരാൾ വാതിൽക്കൽ പ്രത്യ​ക്ഷ​പ്പെട്ട്‌ ഒരു ചെറിയ പായ്‌ക്ക​ററ്‌ എന്റെ കൈവശം തന്നിട്ട്‌ ധൃതി​യിൽ നടന്നു​പോ​യി. അതിനു​ള്ളിൽ ഡസൻക​ണ​ക്കി​നു സിഗര​ററു പേപ്പർ ഷീറ്റു​ക​ളു​ണ്ടാ​യി​രു​ന്നു, അവയിൽ സാധ്യ​ത​യ​നു​സ​രി​ച്ചു കൈ​കൊണ്ട്‌ എഴുതാ​വു​ന്ന​തിൽവെച്ച്‌ ഏററവും ചെറിയ അക്ഷരങ്ങൾ കോറി​യി​രു​ന്നു. ഞങ്ങൾ എഴുതി​യ​തെന്നു കരുത​പ്പെ​ട്ടി​രുന്ന എഴുത്തു​കൾ യാര പകർത്തി​യെ​ഴു​തി​യി​രു​ന്നു, ഒപ്പം സെൻസർ ചെയ്യാത്ത അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ ധാരാളം എഴുത്തു​ക​ളും. സ്വത​ന്ത്ര​മാ​ക്ക​പ്പെട്ട സാക്ഷി​യ​ല്ലാത്ത ഒരു തടവു​കാ​രൻ കടത്തി​ക്കൊ​ണ്ടു​പോന്ന ഈ കത്തുകൾ ലഭിച്ച​ശേഷം ഞങ്ങൾക്ക്‌ എത്രയ​ധി​കം ആശ്വാസം തോന്നി​യെ​ന്നോ, ഞങ്ങൾ യഹോ​വ​യോട്‌ എത്ര നന്ദിയു​ള്ള​വ​രു​മാ​യി​രു​ന്നെ​ന്നോ! ഞങ്ങളുടെ നിർമലത തകർക്കാൻ ഈ പൈശാ​ചിക ഉദ്യമം ആര്‌, എങ്ങനെ തയ്യാറാ​ക്കി എന്നു ഞങ്ങൾക്ക്‌ ഇന്നുവ​രെ​യും മനസ്സി​ലാ​ക്കാൻ കഴിഞ്ഞി​ട്ടില്ല.

പിന്നീട്‌, മകനെ സന്ദർശി​ക്കാൻ യാരയു​ടെ അമ്മയ്‌ക്ക്‌ അനുവാ​ദം ലഭിച്ചു. ആ സന്ദർഭ​ങ്ങ​ളിൽ ഞാൻ അവരോ​ടൊ​പ്പം ജയിലി​ന്റെ ഗേററു​വരെ പോയി, ഇത്തിരി​പ്പോന്ന ദുർബ​ല​യായ ആ സ്‌ത്രീ ധീരമായ ചെയ്‌തി​കൾ നിർവ​ഹി​ക്കു​ന്നതു നിരീ​ക്ഷി​ക്കു​മാ​യി​രു​ന്നു. ഗാർഡു​കൾ നോക്കി​നിൽക്കെ, അവർ തന്റെ പുത്രന്റെ കൈക​വർന്ന്‌ സാഹി​ത്യ​ത്തി​ന്റെ സാധ്യ​മായ ഏററവും ചെറിയ ഫോ​ട്ടോ​കോ​പ്പി​കൾ കൈമാ​റു​മാ​യി​രു​ന്നു. കണ്ടുപി​ടി​ക്ക​പ്പെ​ട്ടാൽ പ്രത്യേ​കി​ച്ചും തന്റെ പുത്രനു കടുത്ത ശിക്ഷ ലഭിക്കു​മെ​ന്ന​റി​യാ​മാ​യി​രു​ന്നി​ട്ടും അവർ യഹോ​വ​യിൽ ആശ്രയി​ച്ചു, ആത്മീയ ആരോ​ഗ്യം നിലനിർത്തു​ന്ന​താണ്‌ എപ്പോ​ഴും മുന്തിയ പ്രാധാ​ന്യ​മർഹി​ക്കു​ന്ന​തെന്നു മനസ്സി​ലാ​ക്കി​ക്കൊ​ണ്ടു​തന്നെ.

പിന്നീട്‌, 1960-ൽ ഒരു പൊതു​മാപ്പ്‌ പ്രഖ്യാ​പി​ക്ക​പ്പെട്ടു, മിക്ക സാക്ഷി​ക​ളും ജയിൽമോ​ചി​ത​രാ​യി. യാര വീട്ടി​ലെത്തി ഏതാനും ആഴ്‌ചകൾ കഴിഞ്ഞ​പ്പോൾ ഞങ്ങൾ സന്തുഷ്ട നവദമ്പ​തി​ക​ളാ​യി മാറി.

എന്റെ ജീവി​ത​രീ​തി മാററു​ന്നു

രാജ്യ​മെ​മ്പാ​ടു​മുള്ള സഹോ​ദ​ര​ങ്ങ​ളു​ടെ താത്‌പ​ര്യ​ങ്ങളെ സേവി​ച്ചു​കൊ​ണ്ടുള്ള സഞ്ചാര​ശു​ശ്രൂ​ഷ​യു​ടെ നിയമ​ന​മാ​ണു യാരയ്‌ക്കു ലഭിച്ചത്‌. രാജ്യത്തെ ചെക്ക്‌ സംസാ​രി​ക്കുന്ന ഭാഗത്ത്‌ രാജ്യ ശുശ്രൂ​ഷാ സ്‌കൂ​ളി​ന്റെ ആദ്യ ക്ലാസ്സ്‌ സംഘടി​പ്പി​ക്കാൻ 1961-ൽ യാരയ്‌ക്കു നിയമനം ലഭിച്ചു, അതിനു​ശേഷം സ്‌കൂ​ളി​ന്റെ പല ക്ലാസ്സുകൾ കൈകാ​ര്യം ചെയ്യു​ന്ന​തി​നുള്ള നിയമ​ന​വും.

1968-ൽ ചെക്കോ​സ്ലോ​വാ​ക്യ​യിൽ ഉണ്ടായ രാഷ്‌ട്രീയ മാററങ്ങൾ നിമിത്തം തുടർന്നു​വന്ന വർഷം ഞങ്ങളിൽ പലർക്കും ജർമനി​യി​ലെ ന്യൂറം​ബർഗിൽവെച്ചു നടന്ന യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷി​ക​ളു​ടെ “ഭൂമി​യിൽ സമാധാന” അന്താരാ​ഷ്‌ട്ര സമ്മേള​ന​ത്തിൽ സംബന്ധി​ക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. എന്നിരു​ന്നാ​ലും, രാജ്യം വിട്ടു​പോ​കാൻ അധികാ​രി​കൾ യാരയെ അനുവ​ദി​ക്കു​മാ​യി​രു​ന്നില്ല. ആ മഹത്തായ കൺ​വെൻ​ഷന്റെ സ്ലൈഡ്‌ ചിത്രങ്ങൾ ഞങ്ങളിൽ ചിലർ എടുത്തു, ഈ ചിത്ര​ങ്ങ​ളിൽ വിശേ​ഷ​വ​ത്‌ക​രി​ക്ക​പ്പെട്ട വിശ്വാ​സത്തെ ശക്തീക​രി​ക്കുന്ന ഒരു പരിപാ​ടി രാജ്യ​ത്തെ​മ്പാ​ടും അവതരി​പ്പി​ക്കു​ന്ന​തിൽ ഒരു പങ്കുവ​ഹി​ക്കു​ന്ന​തി​നുള്ള പദവി​യും യാരയ്‌ക്കു ലഭിച്ചു. ആ പരിപാ​ടി​കൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാൻ പലരും ആഗ്രഹി​ച്ചു.

യാര സഹോ​ദ​ര​ങ്ങളെ അവസാ​ന​മാ​യി സന്ദർശി​ക്കുന്ന സമയം ഇതായി​രി​ക്കു​മെന്നു ഞങ്ങളി​ലാ​രും മനസ്സി​ലാ​ക്കി​യില്ല. 1970-ന്റെ ആരംഭ​ത്തിൽ, അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ ആരോ​ഗ്യം അങ്ങേയ​ററം മോശ​മാ​യി. പഴകിയ വീക്കവു​മാ​യി ജീവി​ക്കാൻ അദ്ദേഹം ശീലി​ച്ചു​പോ​ന്നി​രു​ന്നു, ഇപ്പോൾ അത്‌ അദ്ദേഹ​ത്തി​ന്റെ വൃക്കകളെ ബാധിച്ചു, വൃക്കക​ളു​ടെ പരാജയം മാരക​മാ​ണെന്നു തെളിഞ്ഞു. 48-ാമത്തെ വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം മരിച്ചു.

യഹോ​വ​യു​ടെ സഹായ​ത്തോ​ടെ പിടി​ച്ചു​നിൽക്കു​ന്നു

ഞാൻ വളരെ​യേറെ സ്‌നേ​ഹി​ച്ചി​രുന്ന വ്യക്തി​യു​ടെ മരണം എന്നിൽ അഗാധ​മായ ദുഃഖ​മു​ള​വാ​ക്കി. എന്നാൽ ദൈവ​സ്ഥാ​പ​ന​ത്തി​നു​ള്ളിൽ സത്വര സഹായം നൽക​പ്പെട്ടു, എന്തു​കൊ​ണ്ടെ​ന്നാൽ ബൈബിൾ സാഹി​ത്യം പരിഭാ​ഷ​പ്പെ​ടു​ത്തു​ന്ന​തിൽ ഒരു പങ്കു വഹിക്കാൻ എന്നെ അനുവ​ദി​ച്ചു. ഒരു റിലേ ഓട്ടത്തി​ലെ​ന്ന​പോ​ലെ, എന്റെ ഭർത്താവു ചെയ്‌തു​കൊ​ണ്ടി​രുന്ന വേല തുടർന്നു ചെയ്യാൻ അദ്ദേഹം എനിക്കു ബാററൺ കൈമാ​റി​യ​തു​പോ​ലെ എനിക്കു തോന്നി.

പൂർവ​യൂ​റോ​പ്പി​ലെ ഞങ്ങൾ പലരും 40-ലധികം വർഷം കമ്മ്യു​ണി​സ്‌ററ്‌ നിരോ​ധ​ന​ത്തിൻ കീഴി​ലാ​ണു യഹോ​വയെ സേവി​ച്ചത്‌. പിന്നീട്‌, 1989-ൽ ഇരുമ്പു​മ​റ​യു​ടെ നീക്കം ചെയ്യ​ലോ​ടെ ജീവി​ത​ത്തി​നു നാടകീ​യ​മായ മാററം സംഭവി​ക്കാൻ തുടങ്ങി. പ്രാഗി​ലെ ബൃഹത്തായ സ്‌ട്രാ​ഹോവ്‌ സ്‌റേ​റ​ഡി​യ​ത്തിൽ യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷികൾ ഒരു കൺ​വെൻ​ഷൻ നടത്തു​ന്ന​തി​നെ​ക്കു​റി​ച്ചു ഞാൻ സ്വപ്‌നം കണ്ടിരു​ന്നെ​ങ്കി​ലും ആ സ്വപ്‌നം സഫലമാ​യി​ത്തീ​രു​മെന്നു ഞാനൊ​രി​ക്ക​ലും വിശ്വ​സി​ച്ചി​രു​ന്നില്ല. എന്നാൽ, 1991 ആഗസ്‌റ​റിൽ ഒരു അത്ഭുത​ക​ര​മായ വിധത്തിൽ ആ സ്വപ്‌നം പൂവണി​ഞ്ഞു, സന്തോ​ഷ​ഭ​രി​ത​മായ ആരാധ​ന​യിൽ 74,000 പേർ കൂടി​വ​രി​ക​യു​ണ്ടാ​യി!

1993-ൽ ചെക്ക്‌ റിപ്പബ്ലിക്ക്‌, സ്ലൊവാ​ക്യ എന്നീ രണ്ടു രാജ്യ​ങ്ങ​ളാ​യി വിഭജി​ച്ച​പ്പോൾ ചെക്കോ​സ്ലോ​വാ​ക്യ എന്ന രാജ്യം യവനി​ക​യ്‌ക്കു​ള്ളിൽ മറഞ്ഞു. ചെക്ക്‌ റിപ്പബ്ലിക്ക്‌ 1993 സെപ്‌റ​റം​ബർ 1-ന്‌ യഹോ​വ​യു​ടെ സാക്ഷി​കൾക്ക്‌ ഔദ്യോ​ഗിക അംഗീ​കാ​രം നൽകി​യ​പ്പോൾ ഞങ്ങൾ എത്ര സന്തോ​ഷ​പു​ള​കി​ത​രാ​യെ​ന്നോ!

നമ്മുടെ നാളു​കളെ എങ്ങനെ എണ്ണണ​മെന്നു നമ്മെ പഠിപ്പി​ക്കാൻ നാം യഹോ​വയെ അനുവ​ദി​ച്ചാൽ യഹോ​വ​യു​ടെ അനു​ഗ്രഹം നമുക്കു വേണ്ടി കാത്തി​രി​ക്കു​ന്നു​വെന്ന്‌ എന്റെ ജീവി​താ​നു​ഭ​വ​ങ്ങ​ളിൽനിന്ന്‌ എനിക്ക​റി​യാം. (സങ്കീർത്തനം 90:12) ദൈവ​ത്തി​ന്റെ വരാനി​രി​ക്കുന്ന പുതിയ ലോക​ത്തി​ലെ എണ്ണമററ നാളു​ക​ളിൽ ഞാനും അവന്റെ സന്തുഷ്ട ദാസൻമാ​രിൽ ഉൾപ്പെ​ടാൻ തക്കവണ്ണം ഈ വ്യവസ്ഥി​തി​യി​ലെ എന്റെ ശേഷിച്ച നാളു​കളെ എങ്ങനെ എണ്ണണ​മെന്നു പഠിപ്പി​ക്കാൻ നിരന്തരം ദൈവ​ത്തോ​ടു പ്രാർഥി​ക്കു​ന്നു.

[19-ാം പേജിലെ ചിത്രം]

എന്റെ മാതാ​വും പിതാ​വും

[21-ാം പേജിലെ ചിത്രം]

നിരോധനകാലത്ത്‌ 1949-ൽ വനത്തിൽവെ​ച്ചുള്ള ഒരു യോഗം: 1. എന്റെ സഹോ​ദ​ര​നായ പേവൽ, 2. മാതാവ്‌, 3. പിതാവ്‌, 4. ഞാൻ, 5. ഹേയ്‌ല സഹോ​ദ​രൻ

[22-ാം പേജിലെ ചിത്രം]

എന്റെ ഭർത്താ​വായ യാര​യോ​ടൊ​പ്പം

[23-ാം പേജിലെ ചിത്രങ്ങൾ]

യാരയുടെ മാതാ​വും അവർ അദ്ദേഹ​ത്തിന്‌ ഒളിച്ചു​ക​ട​ത്തിയ സാഹിത്യ ഫോ​ട്ടോ​കോ​പ്പി​യും

[24-ാം പേജിലെ ചിത്രം]

ഇന്നു പ്രാഗി​ലെ ബ്രാഞ്ചിൽ പ്രവർത്തി​ക്കു​ന്നു