Zot Inn Gayn Laviktwar lor Persekisyon

FRIEDA JESS ti ne an 1911 dan Danemark. Plitar, so bann paran avek li, zot inn kit sa peyi la pu al res Husum, dan lenor Allemagne. Plizir lane apre, li’nn gayn enn travay dan Magdebourg. An 1930, li ti batize pu vinn enn Etidyan Labib, non ki ti apel bann Temwin Zeova sa lepok la. Hitler ti vinn lor puvwar an 1933. Pu Frieda, sa levennman la ti mark kumansman enn seri move tretman ki ti pu dir pandan 23 an, pa zis anba enn sel guvernman, me anba de guvernman totaliter. Enn guvernman totaliter, se enn guvernman ki kontrol tu puvwar dan peyi ek obliz lepep pu sumet.

An Mars 1933, guvernman Alman ti organiz enn eleksyon zeneral. Dr. Detlef Garbe, sef enn mize ki apel Mémorial du camp de Neuengamme, ki truv pre kot Hambourg, explike: “Parti nasyonal-sosyalis ti anvi fors mazorite dimunn pu vot pu zot sef, Adolf Hitler.” Bann Temwin Zeova ti swiv lord ki Zezi ti done pu pa pran par pu okenn parti politik ek pu “pa fer parti dan lemond.” Akoz sa zot pa ti vote. Ki konsekans sa ti ena? Guvernman ti interdi bann Temwin pu pratik zot relizyon.—Zan 17:16.

Frieda ti kontiyn so bann laktivite spirityel an sekre. Li ti mem ede pu inprim magazinn Latur Degard. Frieda dir: “Sertin sa bann magazinn la, ti reysi rant an sekre dan bann kan konsantrasyon pu nu bann frer.” Bann Gestapo ti aret Frieda an 1940 ek zot ti poz li buku kestyon. Apre sa, zot ti ferm li dan enn kaso li tusel, pandan plizir mwa. Kuma li ti fer pu siport sa sityasyon la? Li dir: “Lapriyer ti enn gran led pu mwa. Mo ti kumans priye boner gramatin, ek plizir fwa par zur mo ti fer lapriyer. Lapriyer ti donn mwa lafors ek ti ed mwa pu pa trakase plis ki bizin.”—Filipyin 4:6, 7.

Apre sa, Frieda ti sorti dan prizon, me an 1944 bann Gestapo ti aret li ankor enn fwa. Senn fwa la, li ti kondane pu set an dan prizon Waldheim. Frieda kontiyne, li dir: “Bann gardyin prizon ti met mwa ek lezot madam pu travay dan bann saldebin ek twalet. Suvan, mo ti avek enn lot prizonye ki sorti Tchécoslovaquie, alor mo ti koz buku lor Zeova ek lor mo lafwa avek li. Sa bann konversasyon la ti gard mwa for.”

Libere, me Pa pu Lontan

An Me 1945, bann larme Sovyetik ti larg tu bann prizonye ki ti dan prizon Waldheim. Lerla, Frieda ti lib pu return Magdebourg ek rekumans so predikasyon, me pa pu lontan. Ankor enn fwa, se sirtu bann Temwin ki’nn sufer akoz diskriminasyon, me sa fwa la, par bann guvernman Sovyetik. Gerald Hacke, ki sorti Liniversite Hannah-Arendt-Institute for Research Into Totalitarianism (enn Liniversite ki fer bann resers lor bann guvernman totaliter), ekrir: “Bann Temwin Zeova ti enn parmi bann tigit grup sosyal ki’nn gayn persekisyon preske tuletan, par tulede guvernman diktater dan l’Allemagne.”

Kifer diskriminasyon ti kontiyne? Ankor enn fwa, se sirtu parski bann Kretyin pa ti pran par pu okenn parti politik. An 1948, l’Allemagne de l’Est, ubyin, République démocratique allemande (RDA), ti demann tu bann dimunn pu vote. Gerald Hacke donn sa explikasyon la: “Rezon prinsipal kifer bann Temwin Zeova ti persekite se parski zot pa ti partisip dan sa vot la.” An Ut 1950, guvernman Allemagne de l’Est ti interdi laktivite bann Temwin Zeova. Zot ti aret par santenn Temwin, ek Frieda usi ti parmi bann seki ti arete.

Frieda ti bizin return lakur ek la, li ti kondane pu sis an prizon. “Sa fwa la, mo ti avek bann lezot krwayan ek sa ti enn gran led pu mwa.” Kan li ti libere an 1956, li’nn al an Allemagne de l’Ouest. Zordi, Frieda ena 90 an ek li viv dan lavil Husum. Li pe tuzur servi vre Bondye Zeova.

Frieda inn konn persekisyon pandan 23 an anba de guvernman diktater. “Bann Nazi ti rod fer mwa perdi tu mo lafors; bann Kominis ti esey fer mwa perdi mo moral. Kot mo ti gayn lafors? Kan mo ti lib, mo ti ena bann bon labitid pu etidye. Kan mo ti tusel dan prizon, mo ti tuletan priye. Sak fwa ki li ti posib, mo ti asosye mwa avek bann lezot krwayan. Ek mo ti partaz mo krwayans avek lezot, sak fwa ki mo ti gayn lokazyon.”

Guvernman Fasis dan Hongrie

Hongrie, se enn lot peyi kot bann Temwin Zeova inn sufer pandan plizir lane akoz diskriminasyon. Ena sertin ki ti konn persekisyon, pa zis anba de, me trwa guvernman totaliter. Enn legzanp, se Ádám Szinger. Ádám ti ne an 1922, dan enn lavil ki apel Paks, an Hongrie. Li ti elve dan relizyon Protestan. An 1937, bann Etidyan Labib ti vizit Ádám kot li, ek deswit li ti interese ar zot mesaz. Par seki li ti aprann dan Labib, sa ti konvink li ki bann lanseynman so relizyon pa ti baze lor Labib. Alor, li ti kit Legliz Protestan ek li ti al prese avek bann Etidyan Labib.

Guvernman Fasis ti pe kumans ena enn gran linflyans dan Hongrie. Enn guvernman Fasis, se enn guvernman diktater ki kontrol tu puvwar dan peyi, kot dimunn oblize obeir tu seki li dir. Plizir fwa, lapolis ti observ Ádám pres lakaz-lakaz, zot ti aret li ek zot ti poz li kestyon. Bann presyon ki ti ena lor bann Temwin ti ogmante ek an 1939, ti interdi zot pu pratik zot relizyon. An 1942, zot inn aret Ádám, zot inn met li dan prizon ek zot inn bat li buku. Ki finn ed Ádám pu siport sa bann sufrans la ek pu pas plizir mwa dan prizon, alor ki li ti ena zis 19 an? “Kan mo ti ankor kot mwa, mo ti etidye Labib avek buku latansyon ek mo ti byin konpran bann proze Zeova.” Se selman kan Ádám inn sorti dan prizon, ki li finn kapav pran batem pu vinn enn Temwin Zeova. Sa ti pase enn lanwit, an Ut 1942, dan enn larivyer pre kot so lakaz.

Dan Prizon an Hongrie, dan Kan Travay an Serbie

Pandan sa lepok la, dan dezyem lager mondyal, Hongrie ti asosye avek l’Allemagne pu fer lager kont l’Union soviétique. An 1942, ti apel Ádám pu vinn servi dan larme. Li dir: “Mo ti dir zot ki mo pa pu kapav servi dan larme akoz seki mo finn aprann dan Labib. Mo ti explike ki, antan ki enn Kretyin, mo pa pran par pu okenn parti politik.” Li ti kondane pu 11 an prizon. Me Ádám pa finn res lontan an Hongrie.

An 1943, ti pran apepre 160 Temwin Zeova ki sorti dan plizir landrwa, ek ti met zot lor bann bato. Ti transport zot lor Larivyer Danube ek ti avoy zot an Serbie. Parmi ti ena Ádám. Dan Serbie, sa bann prizonye la ti anba kontrol guvernman Hitler, ki ti apel Trwazyem Reich. Ti anprizonn zot dan enn kan travay, dan lavil Bor ek ti fors zot pu travay dan enn laminn kwiv. Apepre 1 an apre, ti reavoy zot an Hongrie. La, Ádám inn libere par bann larme Soviétique dan lane 1945.

Hongrie Anba Puvwar Kominis

Me, sa liberte la pa ti dir lontan. Ant lane 1946-1949, guvernman Kominis an Hongrie, ti limit laktivite bann Temwin Zeova. Zot ti fer parey kuma bann Fasis avan lager. An 1952, Ádám ti ena 29 an, li ti marye ek li ti ena de zanfan. Bannla ti aret li ankor enn fwa ek zot ti akiz li kuma enn kriminel parski li ti refize pu fer larme. Kan li ti pas lakur, Ádám ti donn sa explikasyon: “Se pa premye fwa ki mo’nn refiz pu fer larme. Pandan lager, mo ti al dan prizon ek mo finn deporte an Serbie pu sa mem rezon la. Mo refiz pu fer larme akoz mo konsyans. Mo enn Temwin Zeova ek mo pa pran par pu okenn parti politik.” Ádám ti kondane pu 8 an prizon ek plitar zot inn diminye sa lapenn la pu 4 an.

Ádám ti kontiyne sufer akoz diskriminasyon ziska ver 1975, plis ki 35 an apre ki bann Etidyan Labib premye fwa ti vizit so bann paran. Pandan tu sa letan la, li ti kondane pu 23 an prizon par sis tribinal. Li ti res dan omwin dis prizon ek kan travay. Li ti siport enn seri persekisyon anba trwa guvernman—par guvernman Fasis, avan dezyem lager mondyal dan Hongrie, par guvernman national-sosyalis Allemagne, an Serbie ek par bann Kominis an Hongrie, pandan lager-frwad.

Ádám ankor res tuzur dan lavil Paks ek li ankor pe servi Bondye fidelman. Eski se parski li ena bann kapasite extraordiner ki li’nn reysi siport tu sa bann leprev la? Non. Li explike:

“Letid Labib, lapriyer ek frekantasyon bann lezot krwayan ti byin inportan. Me, mo ti pu kontan atir latansyon lor de lezot kitsoz. Premyerman, se Zeova ki donn lafors. Seki ti permet mwa pu res for lor plan spirityel, seki mo ti ena enn bon relasyon avek Li. Enn dezyem kitsoz, se ki mo ti tuletan rapel seki Romin sapit 12 dir: ‘Pa tir vanzans.’ Donk, zame mo pa ti gard rankinn anver personn. Plizir fwa mo ti gayn lokazyon pu tir vanzans lor bann ki ti persekit mwa, me mo pa finn fer li. Nu bizin pa servi lafors ki Zeova donn nu pu rann lemal pu lemal.”

Lafin Tu Bann Persekisyon

Zordi, Frieda ek Ádám pe servi Zeova san okenn difikilte. Donk, kan nu get bann lexperyans kumsa, ki sa montre lor persekisyon relizye? Sa montre ki sa kalite persekisyon la pa marse—antuka, pa lor bann vre Kretyin. Bann dimunn finn depans buku kitsoz pu persekit bann Temwin Zeova, ek sa finn amenn buku sufrans. Me sa bann persekisyon la pa’nn reysi. Kifer? Parski zordi, bann Temwin Zeova pe prospere dan l’Europe kot lontan de guvernman diktater byin pwisan ti pe domine.

Kuma eski bann Temwin ti reazir kan zot ti persekite? Parey kuma lexperyans Frieda ek Ádám inn montre, zot ti aplik sa konsey Labib la: “Pa les twa domine par lemal me kontiyn dominn lemal par lebyin.” (Romin 12:21) Eski vremem lebyin kapav dominn lemal? Wi, li posib grasa enn lafwa for an Bondye. Viktwar lor persekisyon ki bann Temwin Zeova inn gayne dan l’Europe, se enn viktwar pu lespri sin Bondye. Kifer? Parski bann Kretyin inn ena kapasite pu fer lebyin grasa lafwa ki lespri sin prodir an zot. (Galat 5:22, 23) Dan sa lemond vyolan zordi la, se enn leson ki kapav fer nu tu reflesi.

[Zimaz lor paz 5]

Frieda Jess (zordi, Thiele), lepok kan li ti arete ek zordi

[Zimaz lor paz 7]

Ádám Szinger, lepok kan li ti dan prizon ek zordi