A KAWM THU | SCIENCE HIAN BIBLE A LUAHLAN EM?
Science-in I Nun A Nghawng Dân
Dictionary pakhat sawi dân chuan science hi “thil chîk taka en thlâkna, tihchhinna, leh tehna hmanga lei leh vâna thil awmte nihna leh awm dân mumal taka zirna” a ni a. Chûng zawng zawng tih chu hna hahthlâk tak leh lunghnualthlâk tak a ni. Scientist-te chuan tihchhinna leh chîk taka en thlâkna neih nân chawlhkâr tam tak, thla tam tak, a nih loh leh kum tam tak chhûng an thawh rim hle a ngai a. A châng chuan an thawhrimna chuan rah a chhuah lo; mahse, an thil hmuh chhuah tam takte chuan mihringte tân hlâwkna a thlen a ni. Entîrna ṭhenkhat hi han ngaihtuah teh.
Europe khawmuala company pakhat chuan plastic ṭha chi leh tui thlitfîmna filter hmang chuan thil pakhat a siam chhuak a, chu chuan tui bawlhhlawh in avânga natna lakah mi a vêng thei a. Chutiang thil chu kum 2010-a Haiti rama lîr a nghîn khân hman a ni.
Lei chung sâng takah hian, satellites network-te chuan Global Positioning System (GPS) tia koh chu a siam chhuak a. Atîra sipaite hman atâna siam GPS chuan motor khalhtute, thlawhna khalhtute, lawng khalhtute, leh sapel mite leh rama kea kal mite chu kawng bo lo tûrin a ṭanpui a ni. He thil siam chhuaktu scientist-te zârah, GPS hmangin i kal duhna kawng awlsam takin i hmu thei a ni.
Cell phone emaw, computer emaw, a nih loh leh Internet emaw i hmang em? Damdawi lama hma sâwnna avângin i hrisêlna a ṭha chhovin, i nei lêt leh em? Thlawhnain i zin ngai em? Chuti a nih chuan, science-in mihringte tâna hmasâwnna nasa tak a neih chu kawng engemaw takin i hlâwkpui tihna a ni a. Science chuan kawng ṭha tam takin i nunah nghawng a nei a ni.
TUN LAI SCIENCE HIAN CHIN TAWK A NEI
Tûn laia scientist-te chuan an ram zauh nân leilung pianken thilte chu nasa takin an zir a. Arsi chanchin zirtu scientist-te chuan lei leh vân lo awm ṭan dân hriatthiam tuma kum tlûklehdingâwn tam tak an chhui lêt laiin, nuclear scientist-te chuan atom chhûnga thil awmte hnathawh dân an bih chiang a. Hmuh theih loh leh khawih theih lohte thlenga an chhui theih tawh avângin, scientist ṭhenkhat chuan Pathian chu a awm tak tak a nih chuan hmu chhuak thei ngei tûrah an inngai a ni.
Scientist mi challang leh mi fing ṭhenkhat chu an kal thui lehzual a. Science lam chanchin ziaktu Amir D. Aczel-a chuan “science lam aṭanga Pathian a awm lo tih inhnialna,” tia a koh chu an nei chhunzawm zêl a ni. Entîr nân, khawvêla hmingthang tak scientist pakhat chuan “lei leh vâna hmun pawimawh tak chang Pathian tu pawh chu a awm tih finfiahna a awm si loh chuan, chutiang Pathian chu a awm tak tak lo tihna a ni mai,” tiin a sawi a ni. Mi dangte chuan Bible-a kan hmuh Pathian thiltih chu “mitdawihvaih” leh “hrilhfiah theih loh inbumna” niin an sawi bawk.a
Mahse, he zawhna: Leilung pianken thilte chungchânga thu tâwp chiang tak siam tûrin sience chuan a zir chiang tâwk em? tih hi kan inzâwt tûr a ni a. A chhânna chu, ‘A zir tâwk lo,’ tih hi a ni. Science chuan hmasâwnna tam tak nei mah se, scientist tam tak chuan hriat loh emaw, hriat theih loh tûr emaw thil tam tak a la awm tih an pawm a ni. Leilung pianken thilte hriatthiamna chungchângah Nobel chawimawina dawng scientist Steven Weinberg-a chuan: “A chhan leh vâng kan hmu chhuak ngai lo vang,” tiin a sawi. Astronomer Royal of Great Britain-a Professor Martin Rees-a chuan: “Mihringte hriatthiam theih ngai loh tûr thil a awm,” tiin a ziak a. A nihna takah chuan, leilung pianken thil tam tak, cell te tak tê aṭanga vân boruak zau tak thlengin tûn lai scientist-te hriatthiam phâk bâk a la ni reng a ni. A hnuaia entîrnate hi chhinchhiah ang che:
Thil nungte chanchin zirtu Biologist-te chuan cell hnathawh dân chu an hre kîlkêl lo va. Cell-in chakna a hman dân te, protein a siam chhuah dân te, leh cell thar insiam dânte chungchânga zawhna tam tak chu science chuan a la chhâng vek thei lo a ni.
Lei hîpna chuan nî tin leh second tinin min nghawng reng a. Mahse, chu chu scientist-te tân hriatthiam theih a la ni lo. Anni chuan lei hîpna avânga i zuan huna leia i ṭum leh chhan leh kawng zawh bîk neia thlain khawvêl a hêl dânte chu an hre kim vek lo.
Vân sâng chanchin zir mite chuan vân boruak zau taka thil awmte zaa 95 vêl chu science hmanruate hmanga hmuh theih leh hriat theih a ni lo an ti a. Chu thil mak tak chu dark matter leh dark energy tiin hmun hnih an ṭhen a. Hêng thilte nihna hi hriat a la ni lo.
Scientist-te tibuaitu thil dang hriat loh pawh a la awm a. Hei hi engvângin nge a pawimawh? Science lam chanchin ziaktu hmingthang tak chuan: “Kan thil hriatte aiin kan hriat lohte hi a tam zâwk daih a. Ka tân chuan, science chuan rilru zîmna ni lovin, mak tihna leh zir belh châkna min neihtîr a ni,” tiin a sawi.
Chuvângin, science-in Bible a thlâkin, Pathian rinna chu a paih bo dâwn anga i ngaih chuan, hei hi ngaihtuah ang che: Scientist fing tak takte chuan an hmanrua thiltithei takte hmang hian leilung pianken thilte tlêm tê chauh an la hre thei a nih chuan, science-te la zawn hmuh phâk bâk thilte awm lo anga hnâwl mai chu a finthlâk ber ang em? tiin. Arsi chanchin zirna leh hma a sâwn dân chungchâng ziakna thuziak sei tak tâwpah, Encyclopedia Britannica chuan: “Kum 4,000 dâwn lai arsi chanchin zir a nih hnuah pawh, vân boruak zau tak chanchin chu hmân lai Babulon mite aiin kan hre hnem bîk hran lo niin a lang,” tiin thu tâwp a siam a ni.
Jehova Thuhretute chuan he mi chungchânga mi mal tinte thu tlûkna siam chu an zahsak a. Bible kaihhruaina: “In dawhtheihzia [“nunnêmzia,” New World Translation] mi zawng zawng hriat ni rawh se,” tih hi zawm kan tum tlat a ni. (Philippi 4:5) Chutiang rilru put hmang nei reng chungin, science leh Bible inmil dân leh a inṭanpui tawn dân bih chiang tûrin kan sâwm a che. (w15-E 06/01)
a Ṭhenkhat chuan hmân lai leh tûn laia sakhaw zirtîrna ṭhenkhat, khawvêl hi vân boruak zau tak a lai takah a awm tih leh Pathianin khawvêl hi dârkâr 24 awh ni ruk chhûngin a siam tih ang chi zirtîrnate avângin, Bible chu an hnâwl a ni.—“Bible leh Science Lama Thil Finfiah Tawhte” tih bâwm chu en rawh.”