Engvângin Nge Beiseina Kan Mamawh?
Thuziak hmasa lama kan târ lan tâk cancer natna vei ṭhalai Daniel-a khân a beiseina nghet tak kha lo vuan reng ta se, a chungah eng thil nge thleng ang? A cancer natna kha a hneh thei ang em? Vawiin nî thleng hian a la dam ang em? Beiseinain min tidam thei tih ngaih dân neitute meuh pawhin chutiang ngaih dân chu an nei zui tawh lo ngei ang. Chu chu a pawimawh lai tak chu a ni. Beiseina chu a lutuka neih tûr a ni lo va. Chu chu harsatna zawng zawng tibotu a ni lo.
CBS News-in an kawmnaah Dr. Nathan Cherney-a chuan dam lo na tak enkawl huna a lutuka beiseinaa innghah a hlauhawm dân chungchângah: “Pasalte’n an nupuite chu thil an chhût tam tâwk loh avâng leh a êng zâwnga thlîrna an neih loh avângin an hau ṭhîn tih kan hria,” tiin a sawi. Chu bâkah: “Chu chuan natna zual tûr chu dan theih a ni tih ngaih dân dik lo a neihtîr a. Mi ṭhenkhat chuan hrisêlna a tlâk hniam chhan chu miin a natna a thunun tâwk loh vâng angin an sawi ṭhîn a, chu chu a dik lo hle,” tiin a sawi belh a ni.
Dik tak chuan, natna khirh tak tuartute chuan dam chhuak leh tûrin theih tâwp an chhuah a. An chhûngte chuan an rilru hahna belhchhah nâna mahni inthiam lohna neihtîr chu an duh lo ngei ang. A nih leh, beiseina chuan hlutna a nei lo niin thu tlûkna kan siam tûr a ni em?
Ni lo ve. Entîr nân, chu doctor chu dam lote natna tihziahawmtîr thei zâwnga enkawl thiamna nei a ni a—chu chu natna tidam tûr leh nun pawt sei tûr ni lovin, dam lote an dam chhûnga nun nuam taka awm tûr leh hahdam taka awm tûra enkawlna a ni. Chutiang doctor-te chuan dam lo na takte pawh tiamin, dam lote chu rilru hlim thei tûr zâwnga enkawlnain thil a tihtheihzia chu an hre chiang hle a. Beiseina chuan chutiang rilru hlimna leh chu aia nasa pawh a neihtîr thei a ni.
Beiseina hlutna
Damdawi inenkawlna lam chungchâng ziak ṭhîntu Dr. W. Gifford-Jones-a chuan: “Beiseina hi inenkawlna thiltithei tak a ni,” tiin a sawi a. Ani chuan natna khirh tak veitute chu rilru chhel tak nei tûra ṭanpui theihna a hlutzia hre tûrin kawng chi hrang hrangin a zir a. Dam lo chu rilru chhel tak pu tûra ṭanpui an nih hian ani chuan beiseina leh a êng zâwnga thlîrna a nei lehzual a ni. Kum 1989-a zir chianna pakhat chuan rilru chhel tak nei tûra thlâwpna dawng dam lote chu an dam rei lehzual niin a hmu chhuak a, tûn hnai maia neih zir bingna chuan chu chu a dik loh thu a târ lang. Mahse, chu zir chiannate chuan rilru chhel tak nei tûra thlâwpna dawng lotu dam lote aiin a dawngtu dam lote chuan rilru beidawngna leh natna an nei tlêm zâwk tih an finfiah a ni.
A êng zâwnga thlîrna leh a thim zâwnga thlîrnain lung natna neitute chunga nghawng a neih dán chungchâng zir chianna hi han ngaihtuah teh. A êng zâwnga thlîrna neite leh a thim zâwnga thlîrna neite chungchângah mi 1,300 chuang chu an endik a. Kum 10 a liam hnuah mi zaa 12 aia tam chuan lung natna (CHD) a vei nia hmuh a ni. Mi 1,300 chuanga a zâtve deuh thaw chuan a thim zâwnga thlîrna an nei a. The Harvard School of Public Health-a hrilsêlna lam leh nungchang lam zitîrna professor ṭanpuitu Kubzansky chuan: “‘A êng zâwnga thlîrna’ neih chu hrisêlna atân a ṭha tia ngaih dân neih hi tual thu leng a ni tlangpui a; mahse, hei zir chianna hian chu a êng zâwnga thil thlîrna chu lung natna neite tân a ṭha tih damdawi lama finfiah a ni,” tiin a sawi.
Zîr chiangtu ṭhenkhat chuan zai an nih hnua hrisêl ṭha nia inhretute chu an chak hma a, hrisêlna ṭha lo anga inhretute erawh chu an chak muang tih an hmu chhuak a. A êng zâwnga thlîrna chu dam reina nên inzawmna a nei a ni. Zir chianna pakhat chuan a êng zâwnga thlîrna leh a thim zâwnga thlîrnain kum upate chunga nghawng a neih dân an bih chiang a. Computer games an khelh laia kum upatna chu finna leh thiltawn ngahna nên inzawmna a nei tih thuziakte hmutu tarte chu phur takin an kal thei tih hmuh chhuah a ni. Dik tak chuan, chu hmasâwnna chu chawlhkâr 12 chhûng insawizawina nên a intluk a ni!
Engvângin nge beiseina, a ṭha lam hlîr beiseina, a nih loh leh a êng zâwnga thil thlîrna chu hrisêlna atâna a ṭhat? Scientist-te leh doctor-te chuan mihringte rilru leh taksa awm dân chungchâng chu chiang taka an la hriatthiam loh avângin chhânna dik tak an pe thei lo va. Mahse, chumi chungchâng zir chiangtute chuan an thiltawn te leh hriatnate ṭanchhanin ngaih dân an siam a ni. Entîr nân, thluak leh thazâm lama professor pakhat chuan: “Lâwmna chuan hlimna leh beseina a neihtîr a. Chu hlimna chuan rilru hahna a tikiam a, rilru hahna kan neih loh chuan kan taksa a hrisêl chho vang. Chu chu hrisêlna ṭha nei reng tûra mahnia kan tih theih dân kawng khat a ni,” tiin a sawi.
Chu chu doctor te, psychologist te, leh scientist ṭhenkhat tân chuan thil thar angin a lang mai thei a; mahse, Bible zir laite tân chuan chutiang chu a ni lo. Kum 3,000 dâwn lai kalta khân, Lal fing Solomona chu: “Thinlung hlim hi damdawi ṭha tak a ni a, thinlung lungchhia erawh chuan ruh a tiro ṭhîn,” tia ziak tûrin thlarauva thâwk khum a ni. (Thufingte 17:22) Heta a thusawite hi inbûk tâwk tak a ni tih lo chhinchiah ang che. Chutah chuan thinlung hlim chu natna tinrêng damna a ni tiin a sawi lo va; mahse, “thinlung hlim hi damdawi ṭha tak a ni,” tiin a sawi mai zâwk a ni.
Dik tak chuan, beiseina chu damdawi ṭha tak ang a nih chuan, chu damdawi chawh lo doctor tu nge awm ang? tia zawh âwm tak a ni. Mahse, beiseina chuan hrisêlna a tihṭhat mai aiin thil ṭha tam tak a thlen thei a ni.
A Eng Zâwnga Thlîrna, A Thim Zâwnga Thlîrna leh I Nunna
Mi thiamte chuan a êng zâwnga thlîr mite’n chutiang thlîrna an neih chu kawng tam takin an hlâwkpui tih an hmu chhuak a. Chutiang mite chuan school-ah te, hnathawhnaah te, leh infiamnaahte pawh mi dangte aiin an ti ṭha zâwk ṭhîn a. Entîr nân, hmeichhe infiam pâwl pakhat chu zir chian a ni a. Zirtîrtute chuan chûng infiam mi hmeichhiate theihna chauh chu ngun takin an endik a. Chutih rualin, anmahni leh an beisei chin pawh endik a ni bawk. An hmuh chhuah chu, beiseina nei râna infiamte chuan anmahni zirtîrtute rin ang ngeiin an che ṭha ṭhîn a ni. Engvângin nge beiseinain chutianga taka thil a tih theih?
A êng zâwnga thlîrna nêna inkalh chiah—a thim zâwnga thlîrna chungchâng zirna aṭangin thil tam tak hriat a ni a. Kum 1960 chho bâwr vêl khân, zir chiangtute chuan ramsate nunphung an bih chian chuan “beidawnna an nei,” niin an hmu chhuak a. Mihringte pawhin chutiang nunphung chu an nei tih an hmu a. Entír nân, an enchhin mi ṭhenkhat chu ri bengchheng tak an hawntîr a, an ngaihthlâk duh loh hunah a tihtâwpna hmeh tûrin an hrilh a. An hrilh angin, ri bengchheng chu an hmeh tâwp thei a ni.
A pâwl hnihna chu chuthiang bawkin hrilh an ni a; mahse, ri tihtâwpna chu an hmeh loh avângin, ri bengchheng a tâwp thei lo va. Kawng danga an han chhin leh pawhin, eng mah danglamna a awm chuan dâwn loh avângin ri bengchheng chu kan tuar tawh mai ang tiin an ngai a ni. Mahse, an zînga a êng zâwnga thlîrna neite chuan eng mah tihtheih a ni tawh lo tih ngaih dân neiin an beidawn lo.
Zir chhianna lama ṭanpuitu Dr. Martin Seligman-a chuan, a êng zâwnga thlîrna leh a thim zâwnga thlîrna chu a bîk taka zir chhianna a nei a. Ani chuan ṭanpui nei lo anga inhriate nunphung awm dân chu a bih chiang lehzual a ni. Chutianga a thim zâwnga ngaihtuahna chuan mi tam tak chu an thiltihte a tihbahlah bâkah, nî tina an thawh ṭhinte pawh thawh duhna an nei tawh loh thu a hmu chhuak a. Dr.Seligman-a chuan a thim zâwnga thîrna chungchângah heti hian a sawi a ni: “Kum 25 chhûng zirna ka neih hnua ka hmuh chhuah chu kan thiltih vânga vânduaina thleng nia ngaiin, kan thiltih apiang chu a inthlâk danglam chuang lo vang tia ring tlat a, a thim zâwnga thlîrna kan neih chuan chhiatna kan tâwk lehzual thei a ni,” tiin.
Chutianga thu tâwp siamna chu tûn laia mi ṭhenkhat tân chuan thil thar niin a lang mai thei a; mahse, Bible zirlaite tân chuan an thil hriat ṭhan a ni. He thufing hi lo chhinchhiah ang che: “Mangan nîa i chauh mai chuan i chakna a bei tham a ni,” tih hi. (Thufingte 24:10) Ni e, Bible chuan beidawn laia a thim zâwnga ngaihtuahna kan neihna chuan min tichak lo thei tih a târ lang chiang hle a. A nih leh, engin nge i nunah a thim zâwnga thlîrna do va, a êng zâwnga thlîrna leh beiseina neihtîr thei che?
[Thu lâk chhuate]
Beiseina chuan thil ṭha tam tak a thlen thei