Ralvêngtu Nêna Rawngbâwlna
“Aw Jehova, chhûnah chuan râlvên bûk chungah hian ka ding reng a, zankhua khuain ka vênnaah hian ka awm reng ṭhîn.”—ISAIA 21:8, NW.
1. Eng thutiam ropui takahte nge Jehova ngei chu thuhretu a nih?
JEHOVA chu Ruahmantu Ropui a ni a. Vântirhkoh hel Diabol-Setana lo ni ta hian A hming tihthianghlimna leh lei paradis chunga a Lalram awpna din tûra a thiltum ropui tak tibahlah tûrin, tih theih engmah a nei lo. (Matthaia 6:9, 10) Chu awpna hnuaiah chuan, mihringte chu mal sâwm an ni tak zet ang. Pathian chuan “thihna chu a lem hlen ta; lalpa PATHIAN chuan mi zawng zawng hmai ata chu mittuite a hru fai ang.” Mihring inthurual leh hlimte chuan chatuanin remna leh hauhsakna chu an chên ang. (Isaia 25:8; 65:17-25) Amah Jehova ngei chu hêng thutiam ropui takte thuhretu chu a ni si a!
2. Eng ang mihring thuhretute nge Jehova’n a neih?
2 Mahse, Siamtu Ropui chuan mihring thuhretute pawh a nei bawk a. Abela aṭanga inṭan Kristian hun hmaa ‘chhûmpui ang thlîrtute [“thuhretute,” NW],’ chu harsatna namai lo tlâkbuakna kârah pawh chhelna kawngah an tlân a ni. An entîr siam ṭha chungchuangte chuan tûn lai Kristian rinawm nghette a tithatho va. Isua Krista chu thuhretu huaisen entawn tûr ṭha ber a ni. (Hebrai 11:1–12:2) Entîr nân, Pontia Pilata hmaa a thusawi hnuhnûng ber kha hre chhuak leh la. “Thutak hriattîr hi ka pian chhan leh khawvêla ka rawn kal chhan a ni,” tia a sawi kha. (Johana 18:37) C.E. 33 aṭanga tûn C.E. kum 2000 thlengin, Kristian ṭhahnemngaite chuan Krista entîr siam chu zuiin, thu hriattîrna chu an chhunzawm zêl a; huaisen takin “Pathian thiltih ropuite” an puang a ni.—Tirhkohte 2:11.
Babulon Inṭhendarhna
3. Jehova leh a duhzâwng chungchâng thu hriattîrte chu engtin nge Setana’n a dodâl?
3 Kum sângbi engemaw zât chhûngin Hmêlma lian ber, Diabol-Setana chuan Pathian thuhretute thusawi chu suaksual takin rinhlelhkaitîr dân kawng a zawng reng a. “Dâwt pa” a nih angin, he “Dragon lian pui, rûlpui tar” hian ‘khawvêl zawng zawng a bum mêk’ a ni. ‘Pathian thupêk zawmtute’ chunga a dona chu a râwng hle a, a bîk takin he tâwpna hunah hian a râwng lehzual a ni.—Johana 8:44; Thu Puan 12:9, 17.
4. Engtin nge Babulon Khaw Ropui a lo chhuah?
4 Kum 4,000 vêl kalta Nova hun laia Tuilêt hnu khân, Setana chuan “Jehova kalha sa pêl mi chak tak” Nimroda chu a din a. (Genesis 10:9, 10, NW) Nimroda khawpui ropui ber, Babulon (Babel) chu ramhuai sakhaw biakna hmunpui ber a lo ni ta a ni. Jehova’n Babel in sâng satute ṭawng a tihdanglam khân, mite chu khawvêl hmun tinah an darh ta hlawm a; an sakhaw dik lote pawh an rualin an chhawm tel zêl bawk a. Tichuan, Babulon chu khawvêl pum huap sakhaw dik lo lalram lo chhuahna bul a lo ni a, Thu Puan bu-ah chuan Babulon Khaw Ropui tia vuah a ni. Thu Puan bu chuan he hmân lai sakhaw kalhmang chungpikna chu a lo sawi lâwk diam a ni.—Thu Puan 17:5; 18:21.
Thuhretu Hnam Chu
5. Eng hnam nge Jehova’n a thuhretu ni tûra a din a; mahse, engvângin nge an vahvaih chu a phal si?
5 Nimroda hun hnu kum 500 vêl khân, Jehova chuan mi rinawm Abrahama thlahte chu, leia A thuhretu anga a rawng bâwl tûrin, Israel hnamah a din a. (Isaia 43:10, 12) Chu hnama mi tam takte chuan rinawm takin Jehova rawng an bâwl a ni. Amaherawh chu, kum za têl a liam hnûah, ṭhenawm hnamte rinna dik lo chuan Israelte chu a tichhia a; tichuan, Jehova thuthlung mite chuan amah hawisanin pathian dik lote an bia a ni. Chuvângin, B.C.E. 607-ah Lal Nebukadnezzara hruai Babulon sipaite chuan, Jerusalem leh a biak in chu tichhiain Juda mi tam takte chu Babulon salah an hruai a ni.
6. Eng chanchin ṭha nge Jehova hrilh lâwk râlvêngtu-in a puan a, chu chu engtikin nge a thlen famkim?
6 Sakhaw derte tân hnehna a va ni em! Mahse, Babulon thuneihna chuan rei a daih lo. Chûng thil thlen hma kum 200 vêl khân, Jehova chuan: “Kal la, râlvêngtu vêntîr rawh; ani chuan a thil hmuh chu sawi rawh se,” tiin thu a lo pe tawh a. He râlvêngtu hian eng chanchin thar nge puanchhuah tûr a neih? “Babulon khua chu a tlâwm ta, a tlâwm ta; an pathianho milem siam chawpte zawng zawng chu leiah tihkeh sawmin a awm ta”! (Isaia 21:6, 9) Chiang tâwk tak maiin, B.C.E. 539-ah chuan hrilh lâwk thu puanchhuahna chu a lo thleng dik ta chiah a ni. Babulon chak tak chu a tlâwm a; tin, Pathian thuthlung mite chu anmahni in leh lo ngeiiah an kîr leh thei thuai a ni.
7. (a) Jehova zilhna aṭangin Judate’n eng nge an zir? (b) Sal chhuak Judate kha eng thangah nge an tlâk luh a, eng nge a rah chhuah?
7 Juda kîr lehte chuan milem biakna leh ramhuai zâwlna sakhua bânsan chu an zir chiang hle a ni. Mahse, kum a lo vei chuan, thang dangah an âwk leh a. Ṭhenkhatte chu Greek finna thangah an âwk a, a dangte erawh chuan Pathian Thu aia pi pute thuro chhiah an ngai pawimawh zâwk a ni. A dang lehte erawh chu ram leh hnam hmangaihna hmanga thlêm an ni cheu bawk. (Marka 7:13; Tirhkohte 5:37) Isua a pian lai vêl chuan, chu hnam chuan biakna thianghlim an lo pên san leh tawh a. Juda mi ṭhenkhatin Isua chanchin ṭha puan an dawnsawn laiin, a hnam pum chuan an hnâwl a, chuvângin Pathian hnâwl an lo ni ta a ni. (Johana 1:9-12; Tirhkohte 2:36) Israel chu Pathian thuhretu a ni tawh lo va; tin, C.E. 70-ah Jerusalem leh a biak in chu tihchhiat a ni leh a, he mi ṭum hi chuan Rom sipai hmanga tihchhiat a ni.—Matthaia 21:43.
8. Tunge Jehova thuhretu lo ni ta a, engvângin nge an hnêna Paula vaukhânna chu a hun tak a nih?
8 Chutih lai chuan, Kristian “Pathian Israel” chu a piang a, hei hian tûnah chuan hnamte hnêna Pathian thuhretu angin rawng a bâwl a ni. (Galatia 6:16) Rang takin, Setana chuan he thlarau lam hnam thar hi tihchhiat a tum leh a. Kum zabi pakhatna tâwp lamah chuan, kohhran zîngah intihhranna thlarau chu hmuh a ni. (Thu Puan 2:6, 14, 20) “Fîmkhur rawh u, chutilochuan tupawhin Krista thu ang ni lovin, mihring thu rochhiah leh khawvêl A Aw B ang zâwkin an thu fing leh bumna mai maiin râl lâkin an la dah ang che u,” tia Paula vaukhânna chu a hun hle a ni.—Kolossa 2:8.
9. Paula vaukhânna angin, eng hian nge Kristianna ram piantîr?
9 A tâwpah chuan, Greek finna, Babulon sakhaw ngaih dânte, leh chu mi hnûah mihring “finna,” chanchhâwnna, leh khawvêl finna hmanga Bible hriatthiam tumna chuan Kristiana inchhâl mi tam takte sakhua chu a tibawlhhlawh ta a ni. Chu chu: “Ka kal hnuin chinghne kawlhte in zîngah an lo lût ang a, pâwlho chu an zuah lo vang tih ka hria e. In zînga mi ngei pawh hi, zirtîrhote in hnêna pakaitîr tûrin thu hran sawi in lo la awm ang,” tia Paula sawi lâwk ang chiah a ni. (Tirhkohte 20:29, 30) He kalpênna avâng hian, Kristianna ram chu a lo piang ta a ni.
10. Engin nge mi zawng zawng hi Kristianna ram biakna tenawmah an tlâwm vek lo tih tichiang?
10 Biakna thianghlima dik taka inpete tân ‘mi thianghlimte hnêna vawi khat kawltîr rinna atân rim taka beih’ a ngai a ni. (Juda 3) Biakna thianghlim hriattîrna leh Jehova chanchin hriattîrna chu lei aṭangin a boral ang em? Boral lo vang. Hel hmang Setana leh a hnathawh zawng zawngte tihchhiatna hun a hnaih rualin, Kristianna rama kalpêngte biaknaah mi zawng zawng an tlâwm lo vang. Kum zabi 19-na tâwp lamah chuan, Pittsburgh, Pennsylvania, U.S.A.-ah chuan thinlung dik tak pu Bible zirlaite chu din a ni a, tûn lai huna Pathian thuhretu pâwl lo inṭanna a lo ni ta a ni. Hêng Kristiante hian tûn lai khawvêl kalhmangte tâwpna chu a hnai hle tawh tih Pathian Lehkha Thu-a tihchianna chu an ngaihsak hle a. Bible hrilh lâwkna ang takin, he khawvêl “tâwpna” chu 1914-ah a inṭan a, chu chu khawvêl indopui pakhatna lo thleng khân a lantîr a ni. (Matthaia 24:3, 7) Chu mi hnu kumahte chuan Setana leh a ramhuai sipaite chu vân aṭangin paih thlâk an ni tih fiahna tam tak a awm a. Buainaa khat kum zabi 20-na chuan, Setana thiltihte fiahna chiang tak a pe a; tin, van lam Lalram thiltihtheihnaa Isua lo awm lehna chhinchhiahna thlen famkimna chhinchhiahtlâk tak a pe bawk.—Matthaia, bung 24 leh 25; Marka, bung 13; Luka, bung 21; Thu Puan 12:10, 12.
11. Setana’n eng tih nge a tum a; mahse, engtin nge chu a thiltum chu a hlawhchham?
11 June 1918-ah chuan, Setana chuan thinrim êm êmin chutih laia ram engemaw zâta thu hrilhna nei Bible zirlaite chu tihrêm a tum a. An dân phal pâwl, Watch Tower Bible and Tract Society pawh chu tihchhiat dân a zawng bawk. Kum zabi pakhatnaa Isua laka an lo tih angin sawrkâr laka helah an puh a, Society hotu mawhphurhna neite chu tântîr an ni. (Luka 23:2) Mahse, 1919-ah chuan, hêng hotute hi chhuah an ni a, chu chuan an rawngbâwlna a chhunzawmtîr thei a ni. Chu mi hnûah, chûng puhna dik lo zawng zawng lak aṭang chuan an fihlim ṭhak a ni.
“Râlvêngtu” a Fîmkhur
12. Tûn laia Jehova râlvêngtu pâwl, a nih loh leh “râlvêngtu” chu enga din nge ni a, eng rilru put hmang nge an neih?
12 Chuvângin, “tâwpna hun” a inṭan chuan, Jehova chuan râlvêngtu a nei leh a, chûng chuan A thiltumte thlen famkimna kaihhnawih thil thlengte lakah mite chu a tiharhvâng a ni. (Daniela 12:4; 2 Timothea 3:1) Tûn hun thlengin, chu râlvêng pâwl—Kristian hriak thih, Pathian Israelte—chuan hrilh lâwk râlvêngtu chungchâng Isaia hrilhfiahna: “Ngun takin a ngaithla kiau vang. Tin, ani chu sakeibaknei angin a au va: ‘Aw Jehova, chhûnah chuan râlvên bûk chungah hian ka ding reng a, zankhua khuain ka vênnaah hian ka awm reng ṭhîn’” tih nêna inmilin an thawk a ni. (Isaia 21:7, 8, NW) Râlvêngtu taima tak chu a va ni êm!
13. (a) Jehova râlvêngtu chuan eng thuchah nge a puanchhuah? (b) Babulon Khaw Ropui chu a tlâwm tih eng anga sawi theih nge ni?
13 He râlvêngtu hian eng nge a hmuh? Jehova râlvêngtu, a thuhretu pâwl chuan: “Babulon khua chu a tlâwm ta, a tlâwm ta; an pathianho milem siam chawpte zawng zawng chu leiah tihkeh sawmin a awm ta,” tiin a puang leh a ni. (Isaia 21:9) Tûn ṭuma tlâwm ta chu Khawvêl Indopui I-na hnua a thuneihna dinhmun sâng tak aṭanga tlu chhia, Babulon Khaw Ropui, khawvêl sakhaw dik lo lalram hi a ni. (Jeremia 50:1-3 Thu Puan 14:8) A hun laia Indona Ropui an tih chu, sakhaw puithiamte’n an tleirâwl ṭhate indonaa kal tûra lehlam lehlama an fuihna, Kristianna ram aṭanga a inṭan chu a mak lo ve! 1919-ah chuan Babulon Khaw Ropui chuan, chutih laia Bible Zirlaite tia hriat Thuhretute thi ang mai dinhmun ata leh tûn thlenga chhunzawm zêl khawvêl pum huapa thuhrilhna beihpui thlâk tûra an nun lehna ata an dang thei lo chu a va mualphothlâk êm! (Matthaia 24:14) B.C.E. kum zabi paruknaa Israelte sal ata an chhuahna chuan hmân lai Babulon tlâwmna a entîr lâwk angin, hei hian Babulon Khaw Ropui tlâwmna a entîr lâwk a ni.
14. Jehova râlvêngtute’n eng magazine nge langsâr taka an hman a, chu an hmanna chu Jehova’n engtin nge mal a sâwm?
14 Râlvêngtu pâwl chuan a tih tûr chu taima tak leh thil ṭha chu châkna nasa tak nên a ti reng a. 1879 July thlaah chuan, Bible Zirlaite chuan a hun laia Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence tia vuah, tûna kan magazine hi an chhuah ṭan a. 1879 aṭanga December 15, 1938 thlengin, a chhuak tin phêk hmasa berah chuan “‘Râlvêngtu, zân hi engti nge ni tawh?’—ISAIA 21:11.”a tih hi an chuantîr a ni. Kum 120 chhûng chu Vênnainsâng chuan khawvêl thil thlengte leh an hril lâwk awmziate chu rinawm takin a ngaihven a ni. (2 Timothea 3:1-5, 13) Pathian râlvêngtu pâwl leh a thurualpui “beram dangte” chuan he magazine hi Krista hmanga Jehova lalchungnunna thiamchantîrna chu a hnai tih thatho taka mihringte hnêna puanzâr nân an hmang a ni. (Johana 10:16) He thuhretu (magazine) hian Jehova ṭanpuina a dawng em? Awle, 1879-a copy 6,000 chhuah hmasak ber aṭang khân, Vênnainsâng chu ṭawng chi hrang 132-in copy 22,000,000 aia tam khawvêl pumpuiah sem darh a ni tawh a—hêngte zînga 121 hi a ruala chhuah a ni. Sakhaw lam magazine khawvêla sem chhuah tam berin Pathian dik Jehova hming a chawimawi chu a va inhmeh êm!
Zawi Zawia Thenfaina
15. 1914 hma aṭang tawhin eng zawi zawia thenfaina nge a inṭan?
15 1914-a Krista’n vâna a awp ṭan hma kum 40 vêl chhûngin, Bible Zirlaite chu Bible thurin ni lo Kristianna ram thurin: nausên baptisma chantîrna te, mihring thlarau (soul) thi thei lo te, sual kan faina hmun te, mei dîla inhremna te, leh Trinity zirtîrna te aṭangin an zalên a. Mahse, ngaih dân dik lo zawng zawng ṭhenfai vek nân hun engmaw chen dang a awh belh a ni. Entîr nân, 1920 chho bâwr vêl chuan, Bible Zirlaite chuan cross leh lallukhum lem chuang kawrhmaa kilh mawi chi te an la hmang a, Krismas leh pathian dik lote ni serh dangte pawh an hmang ve a ni. Amaherawhchu, biakna thianghlim tûr chuan, milem biakna chi rêng rêng chu hnâwl vek tûr a ni a. Pathian Thu, Pathian Lehkhabu Thianghlim chu Kristiante rinna leh nun kawng nghahchhan nghet tak a ni tûr a ni bawk. (Isaia 8:19, 20; Rom 15:4) Pathian Thu belhchhah emaw, lâk bo emaw chu sual a ni.—Deuteronomy 4:2; Thu Puan 22:18, 19.
16, 17. (a) Kum sâwmbi engemaw zât chhûng chu râlvêngtu pâwlte’n eng ngaih dân dik lo nge an lo vawn? (b) “Maichâm” leh “Aigupta” rama “lungphun” hrilhfiahna dik chu eng nge ni?
16 He thu bul pawimawhzia hi entîrna pakhat hian a tifiah ang. 1886-a C.T. Russela’n The Divine Plan of the Ages tih lehkhabu a chhuahah khân, Aigupta Pyramid Ropui tak leh mihringte hunbi tehkhinna a tel a. He Pharaoa hriatrengna lungphun hi Isaia 19: 19, 20 thu: “Chu mi nîah chuan Aigupta ram laiah chuan LALPA tân maichâm a awm ang a, a ramrîah chuan LALPA tân lungphun a awm ang. Chu chu Aigupta rama sipaihote LALPA tân chuan chhinchhiahna leh hriatna a ni ang,” tia a sawi lungphun a sawina nia rin a ni. Pyramid leh Bible chuan eng inlaichînna nge an neih theih? Awle, entîrna angin, Pyramid-a kaltlangna eng engemawte sei zâwng chuan Matthaia 24:21-a “hrehawmna nasa tak” inṭanna hun a kâwk nia hriatthiam a ni a. Bible Zirlai ṭhenkhat chuan vâna an kal hun tûr chhût nân Pyramid hmêlhmang hrang hrangte tehnaah rilru zawng zawng an pe a ni!
17 Vênnainsâng November 15, leh December 1, 1928-a chhuak chuan, Jehova hian milem bia Pharaoa hriatrengna lungphun leh arsi hmanga ai enna ramhuai thil chhinchhiahna chu Bible-a hriattîrna a pêkte nemngheh nân a mamawh lo tih a tihchian hma kum sâwmbi engemaw zât chhûng chu, he Bible Lung tia koh hi ngaihsân a ni a. Isaia hrilh lâwkna chuan thlarau lama hmanna a nei a nih hmêl zâwk mah a ni. Thu Puan 11:8-a hmuh angin, “Aigupta” chu Setana khawvêl chhinchhiahna a ni. ‘LALPA tâna maichâm’ chuan, hriak thihte’n he khawvêla rei lo tê an awm chhûnga inthawina pawm tlâk an hlan chu min hriatnawntîr a. (Rom 12:1; Hebrai 13:15, 16) ‘A ramri [Aigupta] a’ lungphun chuan Kristian hriak thih kohhran a kâwk a, chu chu “thutak ban leh innghahna” leh an chhuahsan thuai tûr khawvêl, “Aigupta” rama thuhretu anga ding chu a ni.—1 Timothea 3:15.
18. (a) Tih tak zeta Bible Zirlaite tân Jehova’n engtin nge thil a tihchian zêl? (b) Kristianin Pathian Lehkha thu hrilhfiahna hriatthiam harsa a tih chuan, a neih tûr rilru put hmang finthlâk chu eng nge ni?
18 Kumte a lo vei a, Jehova chuan a hrilh lâwk thu hriatthiamna fiah zâwk tiamin, thutak fiahna thui zâwk min pe chhunzawm zêl a ni. (Thufingte 4:18) Kum tlêm tê kalta khân, thil dang tam tak zîngah tâwpna lo thlen hmâin tûn lai chhuan an ral lo vang tih te, kêl leh berâm tehkhin thu te, tiṭiautu tenawm leh hmun thianghlima a din hun tûr te, thuthlung thar te, hmêl danglamna te, leh Ezekiela bu-a biak in inlârna te chu hriatthiamna thûk zâwk nêna ennawn tûra fuih kan ni. Chutianga hrilhfiahna tharte vawi leh khata hriatthiam vek chu a harsa mai thei a; mahse, a hunah chuan a chhan chu a lo lang fiah ṭhîn a ni. Kristianin Pathian lehkha thu hrilhfiahna tharte a vaia a hriatthiam vek loh chuan: “Ka chhandamna Pathian chu ka nghâk ang: ka Pathian chuan mi ngaithla dâwn a ni,” tih zâwlnei Mika thu hi inngaitlâwm takin a sawi nawn tûr a ni.—Mika 7:7
19. Hriak thih la bângte leh an thurual pui berâm dangte’n he ni hnuhnûngah hian sakeibaknei ang huaisenna engtin nge an lantîr?
19 Râlvêngtu chu “sakeibaknei angin a au va: ‘Aw Lalpa, chhûnah chuan râlvên bûk chungah hian ka ding reng a, zankhua khuain ka vênnaah hian ka awm reng ṭhîn’” tih chu hre chhuak leh teh. (Isaia 21:8, NW) Hriak thih la bângte chuan sakhaw dik lo laihlannaah leh mipuite zalenna kawng kawhhmuhnaah chuan sakeibaknei anga huaisenna chu an lantîr a ni. (Thu Puan 18:2-5) “Bawi rinawm, fing tak” te chuan Bible, magazine, leh thuchhuah dang te chu ṭawng chi hrang tam takin an pe chhuak a ni—‘a hun apianga chaw’ chu. (Matthaia 24:45) Anni chuan: “Mipui tam tak . . . hnam tin zînga mi te, chi tin zînga mi te, mi tin zînga mi te, ṭawng tin zînga mi te” lâk khâwmnaah chuan hma an hruai bawk. Anni pawh hi Isua tlanna thisena intifai, ‘a chhûn a zâna Pathian rawngbâwlna thianghlim’ hlannaa huaisenna lantîrtute an ni. (Thu Puan 7:9, 14, 15) He kum kaltaa Jehova Thuhretu hriak thih pâwl tlêm tê la damte leh an thawhpui, mipui nasa takte rah chhuah chu eng nge ni? Kan zir leh tûrin min hrilh ang.
[Footnote-te]
a January 1, 1939 aṭangin, a kâwm hmaa mi chu “‘Jehovah chu ka ni tih an hria ang.’—Ezekiela 35:15,” tia thlâk a ni.
I Hre Chhuak Em?
• Kum tam tak chhûngin Jehova’n eng thuhretute nge a din?
• Babulon Khaw Ropui lo chhuahna chu eng nge ni?
• Engvângin nge Jehova’n a thuhretu hnamte khawpui, Jerusalem chu B.C.E. 607 leh C.E. 70-ah tihchhiat a phal?
• Jehova râlvêngtu pâwl leh an thurualpuite’n eng thlarau nge an lantîr?
[Phêk 4-naa milem]
“Aw Jehova, chhûnah chuan râlvên bûk chungah hian ka ding reng a”
[Phêk 7-naa milemte]
Jehova râlvêngtu pâwlte chuan an hna chu an la urhsûn hle