Meun Orekma in Eyeinse Koluk ke Kutlas lun Ngun

“A KOMWOS IN NUKOMANG MET SASU, SU FWAL NU SIN GOD OREKLA TARI INSUMWOSMWOS A MUTAL LUN MA PAYE.”​—Efesus 4:24.

KE PAL in ku lulap, Kolyuk lun an Rom pa kolyuk pengpeng se emeet lun metu su fwalu liye tari meet. Ma sap lun an Rom arulanu ku fukoko paenang srakna orekmakinyuk in me srikasrak ne ke pal lasr ke legal code lun an puspis saye. Tusruktu, fwinne oasr ku, kasrup a pengpeng lal, el koflanu kutangla me lokwalok se inge: orekma in eyeinse. Ke saflaiye, orekma lun eyeinse paenang in sa musallla kolyuk lun an Rom.

Met sap Poul pa sie sin met su sun keok ye koko lun met kol lun an Rom su lungse orekmakin me eyeinse. Filiks, sie gufernor lun an Rom su siyuk ma puspis sel, el akilen la wangin na ma koluk Poul el oru. Tusruktu, Filiks, el sie sin gufernor koluk su orekma lun eyeinse in len lal, el akloesye pal in trial ke case lal Poul, meyen el fwinsrak mu Poul el e fwa sang mani nu sel in oanu me ayaol in aksukusukyella.​—Orekma 24:22-26.

Poul el tia sang me eyeinse nu sel Filiks, a, el sramsram nu sel ke “sumwosmwos a sifwanu leumi.” Filiks el tia ekulla inkanek lal, a Poul el muta na in nien kapur a tia srike in sang me eyeinse in kunausla akmwuk lun ma sap. El luti ke ma paye a oaru, a el moul fwal nu ka. “Kut nunku tu oasr ella mwo yurosr,” el simusla nu sin met Ju Kristian, “a kut kena tu orekma lasr in sumwos in ma nu kemwa.”​—Hibru 13:18.

Kain in oiye inge siena liki oiye lun met puspis in len inge. Tulik se wiel Filiks pangpang Pallas el sie met kasrup yok emeet in pal meeta, a me kasrup lal​—su oasr ke $45 million—​pusiyen inge tuku ke orekma lun eyeinse a ke pusrapasr. Tusruktu, me kasrup lal arulanu srik kut fwin srikeye nu ke billion puspis ke tala su kutu met kol lun fwalu elos eis ke orekma lun eyeinse ke century ak 20 a okanla ke account puspis in lukma ke bank puspis. Arulanu kalem la met lalfon mukena pa ku in lalalfongi mu guferment puspis misinge elos kutangla meun lalos in lain orekma lun eyeinse.

Ke sripen orekma in eyeinse el arulanu pengpeng ke orekma lun met ke lusen pal loelos, ya fwal kut in fwak mu oiye se inge ipen oanu moul lun met? Ku ya oasr ma kut ku in oru in kutongye orekma in eyeinse?

Fuka Orekma in Eyeinse Ku in Kutongyuki?

Step se meet ma kalem in kutongye orekma lun eyeinse pa in akilen la orekma se inge el kol nu ke me keok upa a kuloklanu, meyen ma inge me insemwomwo na nu sin kutu met tusruktu me keok nu sin met puspis. Wangin alollo la oasr kutu akwuk orekla tari ke oiye se inge. James Foley, U.S. deputy secretary of state, el fwak: “Kut nu kemwa akilen la molin orekma lun eyeinse el arulanu yok. Orekma lun eyeinse el akolukyela kolyuk mwo, akkolukyela kapkapek lun sie an ke akmwuk lun mani a ma puspis, el akkolukyela akmwuk in kuka, a el orala ma upa nu sin met nu kemwa fwin fwalu.” Pukanten met elos insese nu ke ma el fwak. In December 17, 1997, mutanfwal lulap 34 elos signie sie “bribery convention” su orekla in “sang kasru orekma fwin fwalu in ku in lain orekma lun eyeinse.” Convention inge akkalemye la kunausla ma sap fwin “orekma in orala me sang a in orek mwolela ku orekmakin me eyeinse nu sin kutena met orekma lun guferment in orala akmwuk ku in akkeye inkanek in business deal lun mutanfwalu.”

Tusruktu, ke ma kut liye in an puspis ke orekma lun eyeinse in eis business contract in kutu an el ip na srisrik se nu ke orekma lun eyeinse. Tulokinye orekma lun eyeinse enenu step se akluo, su ip na upa se: enenu etauk sumwos in ekulla sie inse, ku in ekulla insien met puspis. Met in an nu kemwa enenu in lutiyuk in srunga orekma lun eyeinse. Ou inge fwa wanginla orekma lun eyeinse. In oru ou inge, magasin inge Newsweek el fwak la kutu met elos pulakin la guferment nu kemwa enenu in “kaifwe sie akmwuk in oakiye oiyen moul nasnas a sumwos nu ke orekma.” Transparency International, oasr un met se su lain orekma lun eyeinse ouyepa fwak la met nu kemwa su patok ma inge enenu in “oakiye sie ‘fwako lun sumwos’ ” nu in nien orekma.

Meun in lain orekma lun eyeinse enenu in tuku ke oiyen moul sumwos a paye, fwinne ma sap puspis su orekla in lain ma inge wikin ku lal su lumeyuk nu ke “kutlas” lun ma sap tia pa ku in kutangla meun inge. (Rom 13:4, 5) Oiyen moul sumwos a paye enenu in tuku na ke insien metu. Ma inge ku in sikyuk fwin orekmakinyuk mwo kas lal Poul su el akkalemye oanu “kutlas lun ngun,” pa Kas lun God, Baibel.​—Efesus 6:17.

Baibel el Selngawi Orekma in Eyeinse

Efu Poul el srunga orekma in eyeinse? Meyen el lungse in oru ma lungse lun God, “su tia wiwikusan met, ku eis ma lane.” (Duteronomi 10:17) Sayen ma inge, Poul esam na paye kas in kai su oan ke Ma Sap lal Moses: “Nik kom srela met, a nik kom eis molin me eyeinse, tu molin me eyeinse akkunye mutun met lalmetmet, a me akkuye kas lun met sumwosmwos.” (Duteronomi 16:19) Togusra Devid el ouyepa etu la Jeova el srunga orekma in eyeinse, a el siyuk God el an tia nunkel oanu sie met koluk su, “lipaulos leyut sesesla ke molin eyeinse.”​—Sam 26:10.

Elos nu kemwa su alu paye nu sin God oasr sripe puspis lalos in srunga eyeinse. “Ke nununku sumwos sie togusra el oakiye fwal sel,” Solomon el simusla, “a el su ngusre me sang ekulla fwal se.” (Soakas 29:4, New International Version) Oasr nununku sumwos​—yokna fwin akkalemyeyuk paye yurin met fulat a met pusisel—​ma inge fwa oakiye misla lun mutanfwal, tusruktu orekma in eyeinse el oru sie mutanfwal in sikasrupla. Sie me purakak nunuk, ke Newsweek el aketeye: “Ke sie akmwuk su met nu kemwa lungse in eis ip lalos ke orekma lun eyeinse, a etu in oru ou inge, me kasrup lun sie an raki.”

Fwinne me kasrup lun sie an tianu wanginla, tusruktu met su lungse nununku sumwos elos supwarla na ke orekma eyeinse el arulanu yokyokelik a wangin kutongye. (Sam 73:3, 13) Met Orekutla, su ase nu sesr in engunkin nununku sumwos, el ouyepa akkolukyeyuk. In pal meeta, Jeova el oru in akwanginyela orekma lun eyeinse. Ke sie me pupulyuk, el kaskas upa nu sin met su muta fwin an Jerusalem la efu ku el aselosyung nu sin met lokwalok lalos.

Sie met palu lal pangpang Maika, God el fwak: “Long ma inge, Nga kaifwe nu sumwos, komwos sifwen loom sel Jekob, a leum lun loom sel Israel, su srunga nununku sumwos, a akkuye ma fwal nu kemwa. Met leum we nununku ke ma lane, a met tol we luti ke me mol, a met palu we palu ke mani . . . Ke ma inge Saion fwa plauiyuk oanu sie imae keyumwos, a Jerusalem fwa ekla yen sikeyukla.” Orekma in eyeinse arulanu akkolukye mutanfwal Israel, oanu ma sikyuk fwin an Rom ke century puspis somla. Fwal nu ke kas in sensen lun God, apkurun nu ke century se tokin Maika el palye kas inge, Jerusalem el musalla a ekla yen sikeyukla.​—Maika 3:9, 11, 12.

Tusruktu, wangin kutena met ku mutanfwal, enenu in akkolukyeyuk. God el kaifwe nu sin met koluk in som liki inkanek koluk lalos a in ekulla nunuk lalos. (Isaia 55:7) El lungse kais sie sesr in ekula nunuk lun rapku nu ke kulang a orekma lun eyeinse nu ke sumwosmwos. “El su akkemkatoye met sikasrup, el angon Met Oralla, a el su pakomuta met enenu, Sunakunul,” Jeova el akismakinye kut.​—Soakas 14:31.

Kutangla Ke Meuni Orekma lun Eyeinse ke Ma Paye lun Baibel

Mea ku in purakak sie met in ekla? Ku se inge e fwa oanu ku su purakak Poul in sisla moul lun met Farisi a in ekla met tuma lutlut mwo lun Jisus Kraist. “Tu kas lun God moul a ku,” el simusla. (Hibru 4:12) Ke len inge, ma paye lun Baibel el srakna orekma fwinne elos nu kemwa su sremla tari meet ke orekma in eyeinse. Tuni akmwoye sie me srikasrak.

Tia pat tokin el aksafyela orekma lal oanu sie solse, Alexander, lun an Eastern Europe, el wi un met koluk su oru orekma koluk lun racketeering, extortion, a siyuk ke me eyeinse.a “Kunokon luk pa in oru orekma in orani liaung money a moul lun met kuka kasrup,” el fwak. “Fwin Nga lalalfongiyukla tari yurin sie met kasrup, na kutu sin met ke u lasr e aksangeyel. Na Nga mwolela nu sin met kasrup inge in aksumwosye ma upa su el sun​—ke sie mol yok. Met kasrup se inge el akkalemye kusen kaksak nu sik ke kasru luk ke ma upa lal, el tia etu la Nga pa orala ma upa lal inge. Arulanu sakuruk orekma se inge, tusruktu pa inge kain in orekma su Nga lungse.

“Nga engunkin mani a ke me pwar su tuku ke kain in moul inge. Nga orekmakin sitosa su arulanu yok molo, Nga muta ke sie apartment mwo, a oasr mani luk su Nga ku in orekmakin in moli ma nu kemwa Nga lungse. Metu sangeng sik, a ma inge oru Nga pulakin a Nga ku. Nga pulakin a wangin kutena met ku in kal yu, Nga tia muta ye ma sap. Kutena ma upa luk nu sin police ku in aksumwosyeyukla ke inkanek lun lawyer sumat, su etu inganek puspis in fwasr liki akmwuk lun nununku, ku ke inkanek in sang me eyeinse nu sin sie met fwal.

Tusruktu, wangin insemwomwo inmaslon met nu kemwa su moulkin ke inkanek lun me eyeinse koluk. Oasr sie mokul wi kut el mutamwauk in srunge yu, a Nga konaok la wanginla lalalfongi lal nu sik. Meet liki Nga etauk, wanginla sitosa soko okuk su yok molo, wanginla mani luk, a wanginla pa mutan kamwuk luk su lungse me kasrup. Elos uni yu na upa. Ma sikyuk nu sik inge oru Ngan nunku yok ke akmwuk na paye lun moul.

“Malem ekasr somla meet liki ma inge sikyuk, nine kiuk el ekla sie sin Jeova Witness, a Nga mutamwauk in rid me rid lalos. Fus in Baibel su oasr in Soakas 4:14, 15 purakak nunuk luk: ‘Nik kom utyuk nu inkanek lun met koluk, a nik kom fwafwasyesr inkanek lun met sito. Kufla liki, tia alukela; forla liki a fwasrna.’ Kain in kas inge oru Nga in lalalfongi la elos nu kemwa su lungse in moulkin ma koluk wangin fwinsrak na paye lalos. Nga mutamwauk in pre nu sin Jeova a siyuk sel in kol yu ke inkanek sumwos. Nga lutlut Baibel yurin Met Lo lun Jeova, a ke saflaiye, Nga mwolela moul luk nu sin God. Nga moulkin moul sumwos mutamwauk ke pal inge.

“Paye, in moulkin moul sumwos ku in kalmekin la mani su kom eis tia oanu meet. Tusruktu ke pal inge Nga akilen la oasr pal fwasru luk, a oasr kalmen moul luk. Nga akilen la oiyen moul luk in pal meeta wekunang me kasrup nu kemwa ku in pupulyukinyuk nu ke loom su orek ke card, su ku in musalla ke kutena pal. In pal meeta, moul luk tianu engunkin ke kutena ma. Inge, mwo in kaksakinyuk lutlut Baibel luk, meyen pulakin luk in pal inge mokleyuk in pal nu kemwa fwin oasr me srifwe in oru ma sesumwos sikyuk nu sik​—fwinne ma srisrik. Nga kaifweung na in moul fwal nu ke Sam 37:3, su fwak: “Lalalfongi Jeova a oru ma mwo; muta fwin fwalu a mongo ke oaru lal.’ ”

“Elos Su Srunga Orekma lun Eyeinse Fwa Moul”

Oanu ke Alexander el konaok la, ma paye lun Baibel ku in mokle sie met in kutangla orekma lun eyeinse. El ku in ekla fwalnu ke ma met sap Poul el fwak in leta lal nu sin met Efesus: “Tu komwos in sisla met matu, fwal nu ke oiyen moul lomwos meeta, su kolukla fwal nu ke lung lun kikiap; . . . a tu komwos in ekla sasu insiomwos, a komwos in nukomang met sasu, su fwal nu sin God orekla tari in sumwosmwos a mutal lun ma paye. Ke ma inge, ke komwos sisla kikiap tari, komwos in kaskas paye nu sin sie sin sie, tu kut laan sie sin sie. El su pusr, lan tia sifwil pusre, a mwo liki tu lan orekma, orala ke paol mao ma mwo, tu el fwa ku in sang nu sin su enenu.” (Efesus 4:22-25, 28) Pal fwasru lun met nu kemwa oakiyuki tari nu ke ekla lun aksasu se inge.

Fwin tia kurunginyuk ma inge, rapku a orekma lun eyeinse e ku in kunausla fwalu, oanu ma sikyuk meet ke Kolyuk lun an Rom. Tusruktu, e fwa me insemwomwo, ke Met Orekutla el tia planni ma inge in oan na. El akola tari in “kunauselosla su kunausla fwalu.” (Fwakyuk 11:18) A Jeova el mwolela nu selos nu kemwa su lungse sie fwal su sukosokla liki orekma lun eyeinse la ke pal fwasru e fwa akmwuki na paye “kosrao sasu a sie fwal sasu . . . yen sumwosmwos on we.”​—2 Piter 3:13.

Paye, saap tia fwusesr in moulkin ke inkanek sumwos in pal inge. Fwinne ou inge, Jeova el akkalemye na paye nu sesr la e fwa tia pat, “el su oasrasr ke ma laesla akasorye loom sel sifwanu; a el su srunga me molin me eyeinse fwa moul.”b (Soakas 15:27, NIV) Kut fwin akkalemye srunga nu ke orekma lun eyeinse in pal inge, kut akkalemye la kut oaru na paye ke pal se kut pre nu sin God: “Togusrai lom in tuku. Ma lungse in orek, oanu in kosrao, ou inge fwin fwalu.”​—Mattu 6:10.

Ke kut sano Togusrai inge in oru orekma lal, kais sie sesr ku in sifwanu ‘taknelik futa lun sumwosmwos’ ke kut akkalemye srunga ku in lain orekma lun eyeinse. (Hosia 10:12) Kut fwin oru ou inge, moul lasr fwa akpayeye pa la Kas lun God ku na paye. Kutlas lun ngun ku in kutangla orekma lun eyeinse.

[Footnotes]

[Picture on page 7]

Ke kasru lun Baibel, kut ku in akkapye sie “met sasu” a srunga orekma lun eyeinse