Moul Tokin Mise—Mea Baibel El Fwak?

“Kom kutkut a nu ke kutkut kom fwa folokla.”​—GENESIS 3:​19.

“LALALFONGI ke keok ma patpat tia fwal nu ke lalalfongi ke lungse lun God nu ke ma el orala. . . . In lalalfongi ke keok ma patpat lun sie ngun su oru na ma koluk ke lusen yiu puspis, a tia eis pal mwo in ekulla inkanek lal, lumeyuk sie met lalfon,” pa inge ma sie Hindu lalmetmet pangpang Nikhilananda el liye.

² Oanu Nikhilananda, met puspis misinge elos tia pwar ke me luti ke keok ma patpat. Ke oiye senpanu, kutu met elos tia kalem na paye ke me luti lun Nervana a in ekla sie sin ma orekla. Fwinne kutu selos su fwak la lalafongi lalos tuku ke Baibel, oasr kain in lalafongi puspis lalos aketeye ke ngun a ke ma sikyuk nu ke ma inge ke pal se ma kut mise. Tusruktu ya Baibel el luti ke ngunmoul? Kut fwin lungse in etu, lela kut in tuni kalmen kas Hibru a kas Greek su langasyukla “ngunmoul” in Baibel

Ngunmoul Fwal nu ke Baibel

³ Kas Hibru su langasyukla “ngunmoul” nu ka pa neʹphesh, a kas inge el sikyuk pal 754 ke Ma Simusla lun Hibru. Mea kalmen neʹphesh? Fwal nu ke The Dictionary of Bible and Religion, “pal nu kemwa ma inge sramsramkin ma moul se, met se. Ma inge akkalemye ke kas lun Baibel ke ngunmoul in Genesis 2:​7, New World Translation: “A Jeova God el srulela met liki kutkut in foko, a mongyung nu in fwael momong in moul, a el ekla sie ngunmoul.” Tuni, met se meet inge el “ekla” sie ngunmoul. Fwal in fwak la, wangin ngunmoul lal Edam; meyen el sifwanu pa ngunmoul​—oanu ke sie met su ekla sie doctor e se inge sie doctor. E oupanu, kas se inge “ngunmoul,” ke fus inge el sramsram ke met se.

⁴ Kas se inge langasyukla “ngunmoul” (psy·kheʹ) sikyuk pus liki pal siefok ke Ma Simusla lun Greek. Oanu neʹphesh kas se inge pal nu kemwa sramsram ke met se. Ke sie me pupulyuk, tuni kas inge: “Ngunmoul luk toasrnu.” (Jon 12:​27, NW) “Sangeng tuku nu fwin ngunmoul nu kemwa.” (Orekma 2:​43, NW) “Lela ngunmoul nu kemwa in akos nu ke ku su fulat lukelos.” (Rom 13:​1, NW) “Akpulaikye ngunmoul su munas.” (1 Tessalonika 5:​14, NW) “In su pu met moulla, ngunmoul oalkos na, ke kof.” (1 Piter 3:​20, NW) Arulanu kalem la, psy·kheʹ, el oanu neʹphesh, kemwanu sramsramkin ke met se. Fwal nu ke scholar se inge Nigel Turner, kas se inge “el akkalemye met se, pa el sifwanu, manol su oasr rûaḥ [spirit] lun God su el mongyung nu ka. . . . El sramsram yok ke met se.”

⁵ Sie ma mwo in kalem, meyen in Baibel kas se inge “ngunmoul” orekmakinyuk tia nu ke met mukena, a nu ke kosro pa. Ke sie me pupulyuk, ke pal se aketeyuki oiyen orekla lun ma orekla in mwea, Genesis 1:20 (NW) fwak la God el fwak: “Lela kofu in oswe ngunmoul puspis su moul.” A ke len toko in orekma lun God, God el fwak: “Lela fwalu in oswe ngunmoul in lumalos sifwanu, kosro muna, a ma mwurakrak, a kosro lemnak in lumalos sifwanu.”​—Genesis 1:​24, NW; srike liye Oekyuk 31:​28, NW.

⁶ Ke ma inge, kas se inge “ngunmoul” su orekmakinyuk in Baibel el sramsram ke met ku kosro a ke moul su met a kosro elos engunkin. (Srike in liye pok.) Aketeye lun Baibel ke ngunmoul arulanu fwusesr, a tia ke usrnguk lun lalmetmet a alialu puspis lun met. Fwin ou inge, kusensiyuk su enenu in siyukyuk’u pa, in fwal nu ke Baibel, mea sikyuk nu ke ngunmoul se ke pal in mise?

Wangin Etu lun Met Mise

⁷ Luman met mise akkalemyeyuk in Ekklisiastis 9:​5, 10, ke ma inge kut ku in rid: “Met mise tia etu kutena ma . . . Wangin orekma, wangin kineuk, wangin etauk ku lalmetmet ke kalyuk.” (Moffatt) Ke ma inge, mise, el sie luma su wanginla kutena ma. Met simusla Sam el simusla a fwak la ke pal in mise lun met, “el folokla nu in foko; in len sana nunkel wanginla.” (Sam 146:4) Met mise elos tia etu kutena ma, wangin orekma lalos.

⁸ Ke pal se ma el oru nununku lal nu sel Edam, God el fwak: “Tu kom kutkut, a nu ke kutkut kom fwa folokla.” (Genesis 3:​19) Meet liki God el srulella liki kutkut a sang moul nu sel, Edam el wangina. A in mise lal Edam el folokla nu in luma sena. Kai lun God nu sel pa mise​—a tia som nu ke siepa an. Ke ma inge, mea sikyuk ke ngunmoul lal? Meyen in Baibel kas se inge “ngunmoul” el sramsram ke sie met, paenang kut fwin fwak la Edam el mise, na kut fwak pa la ngunmoul su Edam el mise. Ma inge sie ma sakuruk nu sin sie met su lalalfongi ke ngun su tia ku in mise. Ke ma inge, Baibel el fwak: “Ngunmoul se su orek ma koluk​—a fwa mise.” (Ezekiel 18:​4, NW) Livitikus 21:1 (NW) el sramsram ke “sie ngunmoul su mise” (sie “monin met mise,” The Jerusalem Bible). A met Nazerites nu kemwa sapkinyuk in tia tuku futoto nu ke “kutena ngunmoul su mise” (“sie mano mise,” Lamsa).​—Numbers 6:​6, NW.

⁹ A fuka me sramsram in Genesis 35:18 NW ke mise upa lal Rejel, ma inge sikyuk ke pal se el oswela tulik akluo nutul? Ke fus inge kut ku in rid: “ngunmoul lal apkurun in somla (tu el mise), el pangnol Benoni; a papa tumal pangnol Benjamin.” Ya me sramsram inge el akkalemye la oasr ma se ke manol Rejel som lukel ke pal in mise lal? Mo. Esam la, kas se inge “ngunmoul” el ku in ouyepa sramsram ke moul su oasr yurin sie met. Paenang ke ma sikyuk nu sel inge, “ngunmoul” lal Rejel ku in kalmekin moul lal sifwanu. Paenang kutu leng lun Baibel elos orekmakin kas inge “ngunmoul lal el som lukel” oanu “moul lal el wanginla lukel” (Knox), “el oru momong safla lal” (JB), a “moul lal som lukel” (Bible in Basic English). Wangin kutena ma su akkalemye la oasr ip sakuruk ke moul lal Rejel som lukel ke pal in mise lal.

¹⁰ Ma inge apkurun in oanu sifwil moulyuk lun tulik nutin mutan katinmas se, su simusyukla in 1 Togusra sapter 17. In fus 22 NW, kut ku in ridi ke pal se ma Elaija el pre ke tulik mokul inge, “Jeova el porongo pusrel Elaija, a ngunmoul lun tulik sa sifwil folokyung nu sel, a el moul.” Sulpa kas se inge “ngunmoul” ku pa in kalmekin “moul.” Ke ma inge ke New American Standard Bible kut ku in rid: “Moul lun tulik sifwil folokla nu yurol, a el moul.” Aok, moul se, a tia in lumeyuk mu ngun se pa folokla nu yurol, a el moul. Ma sikyuk inge fwal nu ke ma Elaija el fwak nu sin nine kien tulik mokul inge: “Liye, mwen nutum [met se] el moul.”​—1 Togusra 17:23.

A Fuka Ngun Se ku Spirit?

¹¹ Baibel el fwak la fwin sie met el mise, “ngunal (spirit) wanginla, el folokla nu ke foko.” (Sam 146:4) Ya kalmen ma inge pa ngun se el som liki mano a forfor ku muta saye tokin sie met el mise? Mo, tia ku in ou inge, meyen met sim ke Sam el fwak tok: “In len sana nunkel wanginla” (“ma el nunku nu kemwa el safla,” The New English Bible). Ke ma inge, mea se inge ngun (spirit) a fuka ‘el wanginla’ liki met ke pal in mise lal?

¹² In Baibel kas se inge su langasyukla “ngun” (spirit) (Hibru, ruʹach; Greek, pneuʹma) pal nu kemwa ku in kalmekin “momong.” Ke ma inge, “tia ngunal wanginla,” pa leng lal R. A. Knox a el orekmakin kas inge “mongol som liki manol.” (Sam 145:4) Tusruktu, kas se inge “ngun” (spirit) el tia sramsram mukena ke momong. Ke sie me pupulyuk, in akkalemye kunanela lun met a kosro ke len in Sronot Lulap se fwin fwalu nu fon, Genesis 7:​22 (NW) el fwak: “Elos nu kemwa su oasr in fwailos ku [ku, spirit; Hibru, ruʹach] lun moul, sin ma nu kemwa su muta fwin an pao, elos mise.” Ke ma inge, “ngun” (spirit) el ku in kalmekin nu ke ku lun moul su oasr ke ma orekla nu kemwa, kemwanu met a kosro, a ma inge orekmakinyuk nu ke kasru lun momong.

¹³ Ke ma inge, mea kalme, ke pal se ma Ekklisiastis 12:7 fwak la ke pal in mise lun sie met, “ngun (spirit) folokla nu yurin God”? Ya kalmen ma inge pa, “ngun” (spirit) el fwafwasryesr na paye ke yen engyengu nu yurin God? Wangin akkalemye ou inge. Meyen ngun (spirit) inge pa ku lun moul, paenang kas inge “el folokla nu yurin God” ku in kalmekin la kutena fwinsrak lun moul lun sie met oasr tari yurin God. God mukena pa ku in folokonma ngun (spirit) a ku lun moul, in oru sie met in sifwilpa moul. (Sam 104:30) Tusruktu, ya oasr ke akmwuk lun God in oru ou inge?

“El Fwa Sifwil Moulyuk”

¹⁴ Ke mura srisrik se lun an Bethany, apkurun mail luo ke leyen kutulap lun Jerusalem, Mary a Marta arulanu asor ke mise sa lun tulik mokul wielos, pangpang Lazarus. Jisus el wi pa asor meyen el futoto nu sel Lazarus a nu sin mutan luo wiel inge. Fuka Jisus el e ku in akpwarye mutan luo inge? Tia ke inkanek in sramsram ke me sramsram koluk ku kikiap, a ke inkanek in sramsram nu selos ke ma paye. Jisus el fwak: “Ma luom fwa sifwil moulyuk.” Na Jisus el som nu ke kalyuk a el akmoulyeak Lazarus​—el sifwil pa folokonma moul lun sie mokul su mise tari ke len akosr la!​—Jon 11:18-​23, 38-​44.

¹⁵ Ya Martha el lut ke kas lal Jisus su fwakak nu sel la Lazarus el fwa “sifwil moul”? Wangin na akilenyen lut lal, meyen el topuk ke kas inge: “Nga etu tu el fwa sifwil moulyuk in pal in sifwil moulyuk in len se safla.” Oasr tari lalalfongi lal ke mwolela lun sifwil moulyuk. Jisus el fwak nu sel: “Nga sifwil moulyuk, a me moul. El su lalalfongi yu el fwinne mise, el fwa sifwil moul.” (Jon 11:23-​25) Menmen ke sifwil moulyuk lal Lazarus nu ke moul kasru in akkeye lalalfongi lal a in purakak pa mwo nu ke lalalfongi lun met saye. (Jon 11:45) Tusruktu, mea kalmen kas se inge “sifwil moulyuk”?

¹⁶ Kas se inge “sifwil moulyuk” tuku ke kas Greek se inge a·naʹsta·sis, su ku in kalmekin “sifwil tuyuk.” Met leng lun kas Hibru nu ke kas Greek elos orekmakin a·naʹsta·sis ke sie kas su ku in kalmekin “sifwil moulyuk lun met mise” (Hibru, techi·yathʹ ham·me·thimʹ).a Ke ma inge, sifwil moulyuk kalmekin pa nu ke sifwil tukakek lun sie met liki mise ku sie luma su wangin moul ka​—sifwil folokonma a sifwil akmoulyeak lun sie met nu ke oiyel sifwanu.

¹⁷ Meyen wangin saflaiyen lalmetmet lal a el sumwosmwos in nunuk, paenang fwusesr nu sin Jeova in akmoulyeak sie met. In esam ke sie met mise​—oiyelos, sramsramkin ke moul lalos, a ma nu kemwa ke oiyen moul lal a in akkalemyel​—su ma inge tia ma upa nu sel. (Job 12:13; srike liye Isaia 40:26.) Sayen ma inge, oanu experience lal Lazarus el akkalemye, Jisus Kraist el insemwomwokin ma nu kemwa a ku pa in akmoulyeyuk met mise. (Srike liye Luk 7:​11-​17; 8:​40-​56) In akpayeye, Jisus Kraist el fwak: “Tu aur se e fwa tuku, ke elos nu kemwa su muta inkulyuku su el esam fwa long pusral [Jisus] a fwa tuku liki.” (Jon 5:​28, 29, NW) Aok, Jisus Kraist el mwolela tari la elos nu kemwa su Jeova el esam elos e fwa sifwil moulyuk. Arulanu kalem, a fwal nu ke ma simusla in Baibel, la ngunmoul el ku in mise, a sifwil moulyuk a pa inge inganek in sang aksumwosye oiyen mise. Tusruktu, billion puspis met elos moul a mise. Su inmaslolos God el esamulos, a sano nu ke sifwil moulyuk?

¹⁸ Elos nu kemwa su fwasr tokin inkanek sumwos in oanu met kulansap lun Jeova elos e fwa sifwil moulyuk. Aok, million puspis pa sin met mise elos tia akkalemye la elos e fwasr tokin akmwuk sumwos lun God ku tia. Elos tianu etu ma God el siyuk selos in oru ku wangin pal lalos in ekulla inkanek in moul lalos su eneneyuk. Elos nu kemwa su God el esamulos pa e fwa akmoulyeyukyuk, meyen Baibel el mwolela: “Tu a fwa oasr sifwil moulyuk nu sin met sumwos a met sesumwos.”​—Orekma 24:15.

¹⁹ Oasr arurumu sakuruk lal met sap Jon ke met su fwa sifwil moulyuk tu ye mutun tron lun God. In pal se el aketeye ma inge, el fwak: “A mwea sang elos su mise we, a mise a Hedis sang elos su mise in eltal, a nununkeyuk kais sie selos fwal nu ke orekma lalos. A sisila mise a Hedis nu in lulu in e. Pa inge mise akluo, lulu lun e.” (Fwakyuk 20:12-​14) Nunku ke kalmen ma inge! Met mise nu kemwa su God el esam elos fwa aksukosokyeyukla liki Hedis ku Sheol, kalyuk lun met. (Sam 16:10; Orekma 2:​31) “Mise” a “Hedis” fwa sisila nu ke an se inge su pangpang “lulu lun e,” su kalmekinyuk nu ke kunanela ma patpat. Wanginla pa kalyuk lun metu.

Sie Fwinsrak Sakuruk!

²⁰ In pal se million puspis sin met elos sifwil moulyuk, elos e fwa tia sifwil moul ke sie fwal koluk. (Isaia 45:18) Elos e liye ke sie an mwolanu a kato a elos e konaok la oasr nien muta lalos, nuknuk, a mongo puspis akola nu selos. (Sam 67:6; 72:16; Isaia 65:21, 22) Su akola ma inge nu kemwa? Arulanu kalem la, oasr met puspis su srakna muta ke fwalu sasu se inge meet liki sifwil moulyuk nu fwalu el mutamwauk. Su?

²¹ Akpayeyen kas palu puspis in Baibel akkalemye la kut moul misinge ke “len safla” lun akmwuk se inge.b (2 Timote 3:1) E tia pat ke len lasr, Jeova God el e mutamwauk in akfosyeak orekma nu kemwa lun metu a el e fwa kunausla ma koluk nu kemwa fwin fwalu. (Sam 37:10, 11; Soakas 2:​21, 22) In pal inge, mea e sikyuk nu sin met nu kemwa su kaifweung in kulansap nu sin God?

²² Jeova el e fwa tia kunausla met sumwos wi met koluk. (Sam 145:20) El sonna oru luma ou inge ke kutena pal, a el e tia oru ou inge ke pal se ma el e aknasnasye fwalu liki ma koluk nu kemwa. (Srike liye Genesis 18:22, 23, 26.) Payela oasr ke, buk safla lun Baibel su sramsram ke “sie u lulap, su wangin met ku in oekla, sin mutanfwal nu kemwa, a sin sruf nu kemwa, a fwil nu kemwa a loa nu kemwa,” elos tuku liki “ongoiye lulap.” (Fwakyuk 7:​9-​14) Aok, oasr u lulap lun met su fwa moula liki ongoiye lulap su aksafyela fwal koluk se inge, a elos fwa ilyuk nu ke fwal sasu lun God. In pal sen, met nu kemwa su inse pusisel in akos fwa ku in eis usru mwolanu a ma lane yok su tuku ke me sang sakuruk lun God in aksukosokye met liki ma koluk a mise. (Fwakyuk 22:​1, 2) Ke ma inge, “u lulap” elos tia enenu in mise ke kutena pal. Sie me fwinsrak mwolanu pa inge!

Moul Su Wangin Mise

²³ Ya kut ku in lalalfongi ke fwinsrak mwolanu se inge? Aok! Jisus Kraist el sifwanu akkalemye la oasr sie pal met nu kemwa elos fwa moul e tianu mise. Meet liki el akmoulyelak Lazarus met kamwuk lal, Jisus el fwak nu sel Martha: “A el su moul a lalalfongi yu fwa tianu mise.”​—Jon 11:26.

²⁴ Ya kom lungse in moul ma patpat ke sie Paredais fwin fwalu? Ya kom lungse in sifwil liye met nu kemwa su kom lungse? “A fwalu wanginla, a lung kulokla, a el su oru ma lungse lun God fwa muta ma patpat,” met sap Jon el fwak. (1 Jon 2:​17) Pa inge pal mwo in lutlut ke ma lungse lun God a kaifweung in moul fwal nu ka. Na, kom, a wikin million puspis saye su oru tari ma lungse lun God, ku in moul ma patpat in Paredais fwin fwalu.

[Footnotes]

Ya Kom Esam?

◻ Mea kalmen kas na paye in pal meeta su langasyukla nu ke “ngunmoul”?

◻ Mea sikyuk nu ke ngunmoul ke pal in mise?

◻ Fwal nu ke Baibel, mea me top nu ke mise?

◻ Kain in ma sakuruk fuka akoeyuk nu sin met oaru nu kemwa in len inge?

[Study Questions]

1, 2. (a) Kain in lalalfongi puspis fuka ke moul tokin mise oasr ke pal inge? (b) Mea kut enenu in tuni mwo kut in mu ku in akilen la mea Baibel el luti ke ngunmoul?

3. (a) Kas fuka langasyukla nu ke “ngunmoul” ke Ma Simusla lun Hibru, a mea kalmen kas inge? (b) Fuka Genesis 2:7 sang me akpayeye la “ngunmoul” ku in kalmekin met se?

4. Kas fuka langasyukla nu ke “ngunmoul” ke Ma Simusla lun Greek, a mea kalmen kas inge?

5. Ya kosro nu kemwa elos ngunmoul? Aketeye.

6. Mea kut ku in fwak ke pal se ma Baibel el orekmakin kas se inge “ngunmoul”?

7, 8. (a) Mea Ma Simusla akkalemye ke luman met mise? (b) Sang me pupulyuk ke Baibel su akkalemye la ngunmoul el ku in mise.

9. Mea Baibel el lungse in akkalemye ke pal se ma el fwak la “ngunmoul lal Rachel el wanginla”?

10. Ke inkanek fuka ngunmoul lun tulik nutin katinmas su sifwil moulyuk ‘sifwil foloko nu yurol’?

11. Efu kas se inge ngun (spirit) el tia sramsram ke ip saye lun sie met su tafwela na in moul ke pal in mise?

12. Mea kalmen kas Hibru a kas Greek inge su langasyukla nu ke “ngun” (spirit) in Baibel?

13. Fuka ngun (spirit) el som nu yurin God ke pal in mise lun met?

14. Mea Jisus el fwak a oru in sang me engun a insemwomwo nu sin mutan wiel Lazarus tokin mise lun tamulel lalos?

15. Mea me top lal Martha ke ma Jisus el fwak a oru?

16. Mea kalmen kas inge “sifwil moulyuk”?

17. (a) Efu sifwil moulyuk lun kais sie met tia sang ma upa nu sin Jeova God a Jisus Kraist? (b) Kain in mwolela fuka Jisus el oru nu sin met nu kemwa su on in kalyuk su oasr esmakin ye?

18. Su met inge su e fwa sifwil moulyuk?

19. (a) Kain in arurumu fuka met sap Jon el eis ke sifwil moulyuk? (b) Mea ma inge su “sisila nu in lulu lun e,” a mea kalmen kas inge?

20. Milliom puspis sin met mise ke pal inge elos e fwa sifwil moulyuk ke kain in luma fuka?

21, 22. Kain in fwinsrak sakuruk fuka oasr yurin met nu kemwa su moul ke “len safla”?

23, 24. Mea kom enenu in oru kom fwin lungse in engunkin sie moul in Paredais fwin fwalu su wanginla pa mise?

[Box on page 27]

“Ngunmoul” oanu Moul lun sie Ma Orekla

Kutu pal, “ngunmoul” el sramsram ke moul su oasr yurin met a kosro. Ma inge tia lain kalme su Baibel el akkalemye ke ngunmoul oanu sie met ku kosro. In sang me pupulyuk nu ka: Kut ku in fwak la sie met el moul, kalme pa el momong oasr momong yurin met san. Kut ku in fwak pa la oasr moul yurol. Ke inkanek sepanu inge, sie met su moul el ngunmoul se. Tusruktu, ke el srakna moul, e ku in fwak mu oasr yurol “ngunmoul”.

Ke sie me pupulyuk, God el fwak nu sel Moses: “Met nu kemwa su suk ngunmoul lom, elos mise.” Arulanu kalem la, met lokwalok lal Moses elos suk in eisla moul lal. (Exodus 4:​19; NW srike liye Josua 9:​24; Soakas 12:10.) Jisus el ouyepa orekmakin inkanek se inge pal se ma el fwak: “Mwen nutin met el tuku . . . in sang ngunmoul lal in moli met puspis.” (Mattu 20:28; srike liye 10:28.) Kais sie pal ma sikyuk inge, kas se inge “ngunmoul” ku in kalmekin “moul lun sie ma orekla.”

[Pictures on page 27]

Elos nu kemwa ngunmoul

[Credit Line]

Hummingbird: U.S. Fish and Wildlife Service, Washington, D.C./Dean Biggins

[Picture on page 29]

Jisus el akkalemye la me top nu ke mise pa sifwil moulyuk

[Picture on page 30]

“A el su moul a lalalfongi yu fwa tianu mise.”​—Jon 11:26