Ahkolah Muhtuhnfacl Nuhkewa in Eis ‘Mwe Lutlut luhn Leum Jeova’
“Na prokonsul . . . el luhlahlfongi, ac lut ke mwe lutlut luhn Leum.”—OREKMA 13:12, BMK.
1-3. Efuh kuh tiac fihsracsr nuh sin mwet tuhma lutlut lal Jesus ah in luti pweng wo uh “fin facluh nohfohn”?
JESUS CHRIST el sang kunohkohn na yohk se nuh sin mwet tuhma lutlut lal ah. El sapkihn eltahl in “som nuh yurin mwet in muhtuhnfacl nuhkewa fin facluh, ac oruh tuh elos in mwet tuhma lutlut.” Ke eltahl oruh orekma inge, “pweng wo . . . ke Tohkohsrahi uh ac fah lutiyuck fin facluh nohfohn in mwe loh nuh sin mwet nuhkewa.”—Matthew 24:14; 28:19.
2 Mwet tuhma lutlut ah luhngse Jesus ac oacyacpac pweng wo uh. Tuhsruhktuh sahp eltahl nuhnkuh, ‘kuht ac oruh fuhkah ma Jesus el siyuck sesr inge?’ Eltahl nuhnkuh ma inge mweyen eltahl suhpuhs. Oacyacpac, eltahl forfor luti lah Jesus el Wen nuhtin God, tuhsruhktuh Jesus el misac. Ac mwet in pacl sac liye mwet tuhma lutlut inge muh wacngihn srihpacltahl ac srihk etwacack laltahl uh. (Orekma 4:13) Mwet kol ke alu luhn mwet Jew in pacl sac eltahl som eis lutlut yohk ke alu, tuhsruhktuh mwet tuhma lutlut ah tiac. Ac pweng wo ma mwet tuhma lutlut inge luti ah siena, kuh lain facsin ac mwe luti ma mwet kol ke alu luhn mwet Jew inge luti ke lusen yac siofok kuhtuh. Ke srihpen mwet tuhma lutlut inge tiac suhnakihnyuck fin acn Israel, sahp oasr pacl eltahl nuhnkuh fin mwet ma muhta ye kolyuck luhn acn Rome ac fah lohnguhltahl.
3 Jesus el sensenkihn mwet tuhma lutlut lal ah lah ac sruhngacyuck ac kalyeiyuck eltahl, ac kuhtuh seltahl ac fah acnwucki. (Luke 21:16, 17) Kawuck ac sucu laltahl ah kuhtasrihk nuh seltahl. Oacyacpac, mwet ma sifacna fahk muh eltahl mwet tuhma lutlut luhn Christ tuhsruhktuh tiac, eltahl ac fah fahkwack mwe luti kikiacp. Mwet tuhma lutlut ah som fahkwack nuh sin mwet ke acn ma nwacnwaclah ke orekma suhlallacl ac ahkmas. (Matthew 24:10-12) Eltahl ac som luti fuhkah ke “acn nuhkewa fin facluh?” (Orekma 1:8) Ke srihpen ma upac pucspucs inge, sahp mwet tuhma lutlut ah nuhnkuh lah eltahl ac oruh fuhkah orekma sac.
4. Ma wo fuhkah sikyak ke srihpen orekma in fahkwack uh?
4 Finne mwet tuhma lutlut ah etuh lah orekma se inge ac tiac fihsracsr, eltahl srackna ahkos ma Jesus el fahk ah ac eltahl som luti fin acn Jerusalem, Samaria, ac ke kuhtuh pac acn sahyac. Ke lusen yac 30 ma eltahl oruh orekma in luti inge, eltahl som nuh ke kain in acn pucspucs. Pwacnacng, mwet sap Paul el kuh in fahk muh eltahl fahkwack “nuh sin mwet nuhkewa fin facluh.” Mwet pucspucs ke kain in muhtuhnfacl eltahl eklac mwet tuhma lutlut ke pacl sac. (Colossae 1:6, 23) Ke sie mwe puhpuhlyuck, ke Paul el som luti fin tuhka Cyprus, governor luhn acn we el eklac mwet tuhma lutlut se ke srihpen ‘el lut ke mwe lutlut luhn Leum Jeova.’—Riti Orekma 13:6-12, BMK.
5. (a) Meac Jesus el wuhlelah nuh sin mwet tuhma lutlut lal ah? (b) Meac sie puk ma sruhmuhn ke pacl meet ah fahk ke pacl luhn mwet sap ah?
5 Mwet tuhma lutlut ah etuh lah eltahl tiac kuh in muhkwena ahksahfyelah orekma in fahkwack se inge fin facluh nohfohn. Tuhsruhktuh, eltahl esam ke Jesus el wuhlelah nuh seltahl lah el ac fah weluhltahl nwe ke sahflah ac kuh luhn God ac kahsreltahl pac. (Matthew 28:20) Oacyacpac, sahp ma sikyak fin facluh ke pacl sac kahsruh mwet tuhma lutlut ah. Sie puk ma sruhmuhn ke pacl meet ah ahkuhtweyac lah pacl luhn mwet sap ah pa puhlan pacl se ma wo emeet nuh sin mwet Christian eltahl in muhtwacwack oruh orekma in luti uh. Puk inge ahkuhtweyac pac lah mwet Christian inge puhla muh God el ahkolah na meet inkacnek laltahl uh.
6. Meac kuht ac fah ahkuhtweyac (a) ke mwe lutlut inge? (b) ke mwe lutlut tok uh?
6 Yac oasr ma Jeova el oruh nuh ke ma sikyak fin facluh ke pacl luhn mwet sap ah in kahsruh orekma in luti uh? Bible uh tiac na fahk, tuhsruhktuh kuht etuh lah Jeova el ke mwet lal nuhkewa in luti pweng wo, ac Satan el tiac kuh in tulokihniltahluh. Ke mwe lutlut se inge, kuht ac fah sruhmuhn kuhtuh ma suc kahsruh mwet tuhma lutlut ah in oruh orekma in luti uh. Ke mwe lutlut tok uh, kuht ac fah ahkuhtweyac kuhtuh ma suc kahsre kuht ke pacl inge in oruh orekma in luti pweng wo fin facluh nohfohn.
PUHLAN PACL IN MISLAC YE KOLYUCK LUHN ACN ROME
7. Meac se inge Mislac Ye Kolyuck luhn Acn Rome? Ac efuh puhlan pacl se inge siena liki kuhtwena pacl sahyac?
7 Puhlan pacl in mislac ye kolyuck luhn acn Rome kahsruh orekma in luti luhn mwet tuhma lutlut ah. Inen puhlan pacl sac pa Mislac Ye Kolyuck luhn Acn Rome, kuh ke kahs Latin pahngpahng Pax Romana. Ke lusen pacl sac, government luhn acn Rome tulokihnyac orekma suhlallacl nuhkewa, finne ke ma srihsrihk. In oacna ke Jesus el palye, srackna oasr mweun orek. (Matthew 24:6) Mwet Rome eltahl kuhnauslah acn Jerusalem ke yac 70, ac eltahl som acnwuck pac ke kuhtuh mweun srihsrihk sisken facl seltahl uh. Tuhsruhktuh, inkaiyen acn ma oan ye kuh luhn acn Rome inge srackna puhla mislac, pwacnacng fihsracsr nuh sin mwet tuhma lutlut ah in som forfor ac tahfwelah orekma in luti uh. Puhlan pacl in mislac se inge oan ke lusen yac 200. Sie puk suc sruhmuhn pacl meet ah fahk lah emeet me nwe mihsenge, pa inge pacl sefanna ma arlac puhs mwet insewowokihn moul in mislac. Lusen pacl in mislac inge pa loes emeet.
8. Fuhkah Mislac Ye Kolyuck luhn Acn Rome kahsruh mwet tuhma lutlut ah?
8 Apkuhran nuh ke yac 300 tukun Christ el misac, Origen, sie mwet suc eis lutlut yohk el sruhmuhn lusen pacl in mislac se inge. El fahk lah ke lusen pacl sac, mwet tuhma lutlut ah kuh in som luti ke muhtuhnfacl nuhkewa ma oan ye kuh luhn acn Rome. Wacngihn mweun ma orek ke acn inge, ac mwet we ah muhta in mislac. Pwacnacng Origen el puhla muh ke srihpen ma inge, arlac puhkantwen mwet ma kuh in lohng mwe luti ma mwet tuhma lutlut ah sruhmuhn ke luhngse ac ohiyac mislac. Finne eltahl kalyeiyuck, eltahl orekmakihn pacl mislac se inge ke inkacnek se ma wo emeet, pa ke eltahl luti pweng wo yen nuhkewa.—Riti Rome 12:18-21.
INKACNEK IN FUHFAHSRYACSR KE PACL SAC FIHSRACSRUH
9, 10. Meac kuhtuh ma suc oruh fihsracsruh fuhfahsryacsr luhn mwet tuhma lutlut ah?
9 Mwet Rome eltahl muhsahelah inkacnek ma sun mile 50,000 (kilometer 80,000). Inkacnek inge sun acn nuhkewa ma oan ye kolyuck luhn acn Rome. Ke srihpen inkacnek inge, mwet solse luhn acn Rome eltahl kuh in sa som nuh ke acn nuhkewa ma oan ye kuh laltahl in karihngihn kuh molwelah moul luhn mwet laltahl inge. Mwet Christian ah orekmakihn inkacnek inge in fuhfahsryacsr ahluhkwelah insack, acn mwesis, ac finohl tuh eltahl in sun acn pucspucs in oruh orekma in luti uh.
10 In wekuhnacng inkacnek laltahl inge, mwet Rome eltahl orekmakihn pac oak. Eltahl ut ke infacl ac inyac kuh inkof in som nuh ke harbor pucspucs ke acn ma oan ye karihngihn laltahl uh. Puhs liki inkacnek 900 ma oak ukwacn mwet Rome inge ut kac. Pwacnacng mwet Christian inge kuh pac in ut ke oak in som nuh ke acn pucspucs. Eltahl tiac enenuh kuhtwena pwepuh, kuh passport, in som nuh ke acn pucspucs inge. Oacyacpac, suhpuhs mwet pihsrapasr ke inkacnek inge mweyen eltahl etuh lah arlac upac kai ma mwet Rome inge sang nuh sin mwet ma kuhnauslah ma sap. Ac ke srihpen puhkantwen oak ukwacn un mwet solse luhn acn Rome ma kwacna ut ke inkof laltahl uh, mwet in pacl sac tiac na sahngweng fin oasr mwet kuluk ke oak sahyac. Finne Bible uh fahk lah oasr pacl Paul el sun mwe sensen in meoa kuh muhsahllah oak ukwacl ah, wacngihn na fahkyac muh ahkkulukyeyuck el sin mwet kuluk ma wi oak sahyac. Pwacnacng ke pacl sac, wacngihn mwe sensen nuh seltahl ke fuhfahsryacsr laltahl fin acn kuh ke oak.—Luo Corinth 11:25, 26.
KAHS GREEK
11. Efuh kuh mwet tuhma lutlut ah orekmakihn kahs Greek?
11 Yac pucspucs meet liki acn Rome kol muhtuhnfacl pucspucs inge, Alexander the Great, mwet kol luhn acn Greece el tuh kol inkaiyen muhtuhnfacl inge. Pwacnacng, mwet ma muhta ke acn inge eltahl etwaclah kahs Koine Greek. Ke srihpac se inge, mwet tuhma lutlut ah kuh in lutlut nuh seltahl ke kahs se inge. Ac eltahl kuh pac in riti Ma Suhmuhslah luhn mwet Hebrew uh nuh seltahl mweyen luhngasyucklac nuh ke kahs Greek. Puhkantwen pac mwet etuh lweng luhn Septuagint, suc luhngasyucklac sin mwet Jew ma muhta fin acn Egypt. Mwet sihm pucspucs luhn Bible eltahl orekmakihn kahs Greek in suhmuhslah Bible uh. Arlac wo in orekmakihn kahs Greek in ahkuhtweyac ma pwacye ke Bible ma loal kuhtuh, ke srihpen puhkantwen kahs laltahl. Ac kahs Greek kahsruh congregation pucspucs in inse sefanna ke sramsram laltahl ac in tuhkweni nuh sie.
12. (a) Meac se inge codex? Ac efuh ma inge fihsracsr in orekmakihn liki na pwepuh lihmlihm? (b) Pacl ngac mwet Christian uh muhtwacwack orekmakihnyuck puk?
12 Meac mwet Christian ke pacl luhn mwet sap ah orekmakihn in luti Bible? Sie pa pwepuh lihmlihm. Tuhsruhktuh, tiac fihsracsr in orekmakihn kuh in us pwepuh lihmlihm inge. Pacl nuhkewa fin mwet Christian se ke konwacack sie fuhs, kuh ma suhmuhslah, el enenuh in ikucslah sie pwepuh lihmlihm ac lihmihnyac fin el tari. Inkaiyen pacl uh, acn loac muhkwena pa oasr sihm kac uh. Puk luhn Matthew muhkwena nwacklah pwepuh lihmlihm sefanna. Tuh tok kuhtuh, mwetuh muhtwacwack orekmakihn codex, suc kain in puk se ke pacl meet ah. Fihsracsr nuh sin mwet rit se in ikacslah sie puk ac olanglah nwe ke fuhs ma el ke riti uh. Mwet ma lutlut yohk ac sruhmuhn moul luhn mwet meet ah fahk muh mwet Christian uh sa na muhtwacwack orekmakihnyuck puk. Eltahl fahk pac lah tukun yac ahksiofok, inkaiyacltahl orekmakihnyuck puk tari.
MA SAP LUHN ACN ROME
13, 14. (a) Ke srihpen Paul el mwet Rome, ma inge kahsrel fuhkah? (b) Ke srihpen ma sap luhn acn Rome, ma inge kahsruh fuhkah mwet Christian in pacl sac?
13 Ma sap luhn acn Rome kahsruh na pwacye mwet Christian ke pacl luhn mwet sap ah. Ke sie mwe puhpuhlyuck, Paul el mwet Rome, ac ma sap luhn acn we karuhnguhnuhl ke pacl se el oruh fuhfahsryacsr lal. Ke pacl se solse luhn acn Rome sruokilyac fin acn Jerusalem ac ahkolah in sruhngluhl, el fahk nuh seltahl lah el mwet Rome. El ahkacsmakihnye mwet kol un solse inge lah tiac kuh in srihngsrihng sie mwet Rome fin wacngihn nuhnuhnkuh suwohs ituckyang nuh sel. Pwacnacng, “mwet ma ahko in kihsen siyuck nuh sel Paul ah eltahl kihlucklac luhkel, ac leum sac fosrngahlah ke el etwacack lah el kapriyac sie mwet Rome.”—Orekma 22:25-29.
14 Ke srihpen Paul el mwet Rome, ma inge kahsrel ke ohiyac ma ahkkahlwemyeyuck nuh sel ke pacl se el muhta in acn Philippi. (Orekma 16:35-40) Oacyacpac fin acn Ephesus, ke un mwet suhlallacl se srihke in uni mwet Christian fin acn we, sie mwet kol ke government luhn acn Rome el ahkmisye un mwet suhlallacl sac, ac tukun ma inge el sensenkihn un mwet suhlallacl inge lah eltahl kuhnauslah ma sap uh. (Orekma 19:35-41) Tok kuhtuh, ke Paul el muhta Caesarea, el orekmakihn suwohs lal oacna sie mwet Rome tuh el in sonuhl tohkohsrah fuhlwact luhn acn Rome. Paul el fahkwack luhlahlfongi lal nuh sin tohkohsrah fuhlwact. (Orekma 25:8-12) Ke srihpen ma sap luhn acn Rome, ma inge kahsruh mwet Christian in pacl sac in “topuk kahs nuhkewa luhn mwet suc lain wosasuc.”—Philippi 1:7.
MWET JEW ELTAHL MUHTA KE MUHTUHNFACL PUCSPUCS
15. Mwet Jew in pacl meet ah eltahl muhta oyac?
15 Oasr pac sie ma suc kahsruh mwet Christian in pacl meet ah in oruh orekma in luti fin facluh nohfohn. In pacl sac, mwet Jew eltahl muhta ke kain in muhtuhnfacl pucspucs, tiac fin acn Israel muhkwena. Efuh? Yac siofok kuhtuh meet ah, utucklac mwet Jew ac sruh eltahl fin acn Assyria. Yac pucspucs tohkoh kuhtuh seltahl utucklac nuh Babylon. Tukun acn Persia kuhtanglah acn Babylon, mwet Jew inge fahsrelihk nuh ke muhtuhnfacl pucspucs fin acn Persia. (Esther 9:30) Pwacnacng ke pacl se Jesus el muhta tari fin facluh, mwet Jew inge oaclihk muhtuhnfacl pucspucs suc oan ye kuh luhn acn Rome inge. Kuhtuh seltahl muhta fin acn Asia, Egypt, Greece, Mesopotamia, ac North Africa. Motkoeyuck muh inmahsrlon mwet million 60 suc muhta ye kolyuck luhn acn Rome, million ahkosr seltahl mwet Jew. Finne eltahl muhta ke kain in muhtuhnfacl pucspucs, mwet Jew inge sruokyac na alu laltahl uh.—Matthew 23:15.
16, 17. (a) Ke srihpen mwet Jew eltahl muhta ke kain in muhtuhnfacl pucspucs, kahsruh fuhkah mwet sahyac ah eis? (b) Inkacnek fuhkah mwet Christian ah ukwe mwe srihkasrak luhn mwet Jew?
16 Ke srihpen mwet Jew inge fahsrelihk muhta ke kain in muhtuhnfacl pucspucs, puhs mwet sahyac suc tiac mwet Jew eltahl etwaclah Ma Suhmuhslah uh ke kahs Hebrew ac oacyacpac ke luhlahlfongi luhn mwet Jew inge. Ke sie mwe puhpuhlyuck, eltahl etwaclah lah oasr God pwacye sefanna ac mwet ma kuhlwacnsapuhl uh enenuh in ahkos ma sap lal uh. Eltahl etwaclah lah Ma Suhmuhslah ke kahs Hebrew uh ma sin God me, ac lah puhs kahs pahluh kacl Messiah kac. (Luke 24:44) Pwacnacng ke mwet Christian uh som luti ke pweng wo uh, kewana mwet Jew ac mwet sahyac uh etuh tari kuhtuh sin ma mwet Christian uh luti. Paul el ke konwacack mwet ma ac lohng pweng wo uh. El kwacna som nuh lun lohm alu luhn mwet Jew inge ac orekmakihn Ma Suhmuhslah uh in sramsram ac ahkuhtweyac ma uh nuh seltahl.—Riti Orekma 17:1, 2.
17 Mwet Jew ah kwacna tuhkweni in alu ke lohm alu laltahl, kuh lihkihnum ah. Eltahl on, puhruhe ac sruhmuhn koanon ma suhmuhslah uh. Mwet Christian ah ukwe mwe srihkasrak laltahl uh, ac mihsenge kuht oruh pac ma inge ke congregation lasr uh.
JEOVA EL KAHSRELTAHL IN LUTI
18, 19. (a) Meac kom nuhnkuh ke ohiyacn pacl luhn mwet sap ah? (b) Meac mwe lutlut inge mokle kom in puhla kacl Jeova?
18 Pacl luhn mwet sap ah siena liki kuhtwena pacl sahyac. Ye kolyuck luhn acn Rome, oasr mislac, puhs mwet ma oacna sie kahs la, ac ma sap ah karihngihn mwet we. Fihsracsr pac nuh sin mwet we in oruh fuhfahsryacsr laltahl, ac mwet ke acn pucspucs sahyac etuh ke mwet Jew ac ke Ma Suhmuhslah uh ke kahs Hebrew. Ma inge nuhkewa kahsruh mwet Christian in pacl sac in oruh orekma ma God el sang nuh seltahl ah.
19 Yac 400 kuhtuh meet liki Jesus el tuhkuh nuh facluh, Plato, sie mwet lahlmwetmwet fin acn Greece el fahk lah upac mwetuh in etwaclah Mwet se Orekuhtlac uh, ac mwetuh tiac kuh in fahkwack kacl nuh sin mwet nuhkewa fin facluh. Tuhsruhktuh, Jesus el fahk muh “ma suc koflah orek sin mwet uh, God el kuh in oruh.” (Luke 18:27) Arlacna kahlwem lah orekma in luti uh kuh in fahsrelihk ke srihpen kahsruh luhn Jeova. El ke “mwet in muhtuhnfacl nuhkewa fin facluh” in lohng pweng wo uh ac in etwacl. (Matthew 28:19) Mwe lutlut tok uh ac fah ahkuhtweyac lah orekma in luti pweng wo uh orek fuhkah fin facluh nohfohn ke lwen mihsenge uh.