Long Pusra su Oasr in Kut

“Tu ke met lun mutanfwal puspus su wangin ma sap [lun God] yurolos, oru ke lumalos ma lun ma sap.”​—ROM 2:14, NW.

1, 2. (a) Oiya fuka met puspus elos oru in sang kasru met puspus? (b) Mea me pupulyuk puspus su oasr ke ma Simusla el akkalemye ke oiyen kulang nu sin met puspus?

“KUT long pal nukewa ke report ke met puspus su molela moul lun met puspus. Ke ma sikyak puspus met inge oasr sensenkinyen moul lalos sifwana tu elos in ku in molela moul lun met puspus saye. Oasr kutu met su nunku ke met puspus su kasru met enenu a filiye moul lalos ke me sensen oana heroes. Tusruktu sie met su filiye moul lal ke me sensen in molela sie met el fwak: ‘Kom enenu in oru ma sumwos. Nga oru ma inge ke sripen kulang a pakomuta luk nu sel. A tia ke sripen nga lungse in eis mwolena a pengpeng.’”

² Saap kom etu ke sie met su filiye moul lal ke me sensen in kasru met puspus saye. Oasr met puspus su oru oinge ke Meun Lulap II, elos kasru in mwukunla metsa in tia anwuki. Oayepa, srike in esam ke ma sikyak nu sel met sap Poul a nu sin met 275 su musalla oak okwelos ke mwea in an Malta, su oan apkuran nu in an Sicily. Oasr met puspus fwin an se inge elos tuku in sang kasru nu sin metsa nukewa inge, elos akkalemye “kulang su tia srik” a arulana yok. (Orekma 27:27–28:2) Ya kut ku in esam pa ke me srikasrak lun sie tulik mutan Israel, su saap el tia sensenkin moul lal, ke pal se el akkalemye kulang in sang kasru nu sin met Siria se su el kulansap nu se? (2 Togusra 5:1-4) A nunku pa ke me pupulyuk lun Jisus su arulana eteyuk ke oiyen met Samaria sa su oana met atulani kulang. Oasr sie met tol a sie met Livai su pulesru in sang me kasru nu sin met Ju se su kinet a mulalla, tusruktu sie met Samaria el kafweang yok in sang me kasru nu sel. Me pupulyuk se inge el sun insien met in mutanfwal puspus ke lusen century puspus.​—Luk 10:29-37.

3, 4. Mea orekma paye lun met puspus su lungse in sang me kasru nu sin met puspus fwinne moul lalos oasr ke me sensen el sang me lain yok nu ke me luti lun evolution?

³ Paye, kut moul tari ke “pal su oasr ongoiye puspus”; met puspus elos “lemnak” a “tia lungse ma mwo.” (2 Timote 3:1-3) Fwinne oinge, ya kut tia liye orekma mwo lun met puspus su kulang a pakomuta, saap kut eis a pulakin me kasru lun met oinge? Oiya mwomwo in sang me kasru nu sin met puspus saye inge, ku fwinne ke moul lalos su oasr ke me sensen, el arulana pus a orek ke pal nukewa paenang oasr met puspus su pangon ma inge oana “pakomuta a kulang nu sin met.”

⁴ Kain in lungse yok in sang me kasru nu sin met puspus inge fwinne oasr ke me sensen upa nu ke moul lun met kulang puspus inge el ku in liyeyuk ke sruf a mutanfwal puspus, a kain in orekma mwo inge el lain me “lutlut lun evolution.” Mokul se inge su pangpang Francis S. Collins, sie met su oasr lutlut yok lal ke genes ku ke ip ke monun met se su arulana srikla su kol orekma lun un met puspus in eis kalem yok ke genome (DNA) lun metu, el fwak: “Met puspus su lulalfongi ke evolution ku me luti su fwak mu metu tuku ke kosro elos lulalfongi mu ma orakrak a met elos nunku yok mukena ke moul lalos sifwana a lun kosro ku met ke u lalos, sou, sruf ku met su wi ke alu lalos. Tusruktu, payaiyen ma inge pa metu elos lungse in kasru met puspus su tia wi ke sou, sruf, a alu lalos fwinne moul lalos oasr ke me sensen. Oiya inge el lain me luti lun evolution.”

“Pusra lun Conscience”

5. Mea ku in liyeyuk pal nukewa ke metu?

⁵ Dr. Collins el akkalemye ke oiya lun kulang a pakomuta lasr: “Pusra lun conscience el pangon kut nu ke me kasru nu sin met puspus saye fwinne wangin kutena ma kut ku in eis in oana me moul.”a Ke el akkalemye ke “conscience” ku in akesmakinye nu sesr ke me akpayeye su met sap Poul el akkalemye: “Tu ke met pegan, su wangin ma sap yurolos, oru ke lumalos ma lun masap, elos inge, wangin ma sap yurolos, elos oana masap nu selos sifwana. Tu elos fwakak orekma lun masap, simusyukla tari insielos, a ellalos orekma lo nu ka, a nunkalos nu sin sie sin sie tukakunulosyuk ku fulelosla.”​—Rom 2:14, 15.

6. Efu ku oasr kunokon lun metu nukewa nu sin Met Orala ma nukewa?

⁶ Ke leta lal nu sin met Rom, Poul el akkalemye la oasr ma kunen metu nu sin God ke sripen el oasr a ke sripen oiya mwomwo puspus Lal el liyeyuk kalem ke ma orekla nukewa. Ma inge nukewa liyeyuk kalem ke “mutamweyen fwalu me” nu ke pal inge. (Rom 1:18-20; Sam 19:1-4) Aok, met puspus elos pulesru a srunga in akilen Met Oralosla a ke sripe inge elos moulkin inkanek koluk lun moul fokfok. Tusruktu, ma lungse lun God pa metu elos in akilen sumwosmwos lal a elos in auliyuk liki orekma koluk lalos. (Rom 1:22–2:6) Oasr sripe mwomwo lun met Ju in oru ma inge—meyen God el sang nu selos Masap lal ke inkanek lal Moses. Tusruktu, fwinne met puspus su tia eis “kas lun God” elos enenu in akilen la God el moul a el oasr.​—Rom 2:8-13; 3:2.

7, 8. Oiya mwomwo a nunak sumwos nu sin metu el akkalemyeyuk ke lupa fuka, a mea ma inge akkalemye?

⁷ Sie sripe mwomwo ka la efu ku met nukewa enenu in akilen God a in aksol pa ke pulakinye a nunkeye su oasr yurolos ke ma mwo a ma koluk. Pulakinyen ma sumwosmwos el sie me akpayeye nu sesr la oasr conscience ku ella lasr. Nunku akmwoye nu ke ma inge: Kutu sin tulik srisrik elos takla ke line a sano nu ke pal lalos in orekmakin me atot ku swing. Oasr sie tulik su som na meet, a el tia sano, a el alukela tulik nukewa su oasr ke line. Oasr tulik puspus elos fwak, ‘Tia mwo ma kom oru!’ Ingena srike in siyuk sum sifwana kusensiyuk inge, ‘Mea paenang tulik puspus elos ku pa in akkalemye la oasr yurolos kain in nunak su ku in etu ke ma mwo a sumwos?’ Ke elos oru ma inge oasr akkalemyeya la ke nunak a ke insielos oasr oiya lun nasnas a sumwos ka. Poul el simusla: “Ke met pegan su wangin masap yurolos, oru ke lumalos ma lun masap.” Kalmen ma inge pa elos akkeyeyuk in oru ma inge ke sripen oiya mwomwo a sumwos lun nunak su oasr yurolos in akfwalye orekma lalos nu ke ma akkalemyeyuk ke kas lun God.

⁸ Kain in oiya mwo a nunak sumwos inge liyeyuk pa ke an puspus. Oasr sie met luti ke loom lutlut fulat lun Cambridge el simusla ke akwuk lun met Babulon, met Ijipt, a met Grik a Australian Aborigines a Native Americans la elos “srunga orekma in akkolukye met puspus, akmas, orekma kutasrik a kikiap, oasr pa masap lalos in akkalemye kulang nu sin met matou, met fwusr, a nu sin met munas.” A Dr. Collins el simusla: “Kain in nunak a pulakin inge ke ma mwo a ma koluk el oasr yurin met nukewa fwin fwalu.” Ya ma inge tia akesmakinye kom nu ke ma Rom 2:14 el akkalemye?

Conscience Lom​—Fuka Ma Inge el Orekma?

9. Mea se inge ella ku conscience, a fuka ma inge ku in kasre kom meet liki kom oru ma se?

⁹ Baibel el akkalemye la conscience el sie ma su oasr in kut su ku in akkalemye fwin orekma lun sie met el mwo ku koluk. El oana sie pusra su on in kom el akkalemye nu sum fwin sumwos ku sito ma kom oru. Poul el akkalemye ke pusra inge su oasr yurol: “Elak orek ma lo yuruk in ngun mutal.” (Rom 9:1) Ke sie me pupulyuk, pusra se inge el ku in kaskas nu sum, meet liki kom oru sulela lom ke ma mwo a ke ma koluk. Ella lom ku in kasre kom in tuni yok ke sie orekma su kom fwa oru a kasre kom in nunku la mea pulakin lom fwin kom oru ma se.

10. Fuka ella ku conscience el orekma ke pal puspus?

¹⁰ Ke pal puspus, conscience lom el orekma tokin kom oru ma se. Ke pal se ma el oana sie met kakaeng lukel Togusra Soul, Devid el ku in oru ma se su tia mwo nu sin togusra se su akmusrala sin God, a el oru ma inge. Tokin el orala ma se, “insiel Devid toasr.” (1 Samuel 24:1-5; Sam 32:3, 5) Kas se inge ella ku conscience el tia orekmakin ke ma simusla se inge; ne oinge pa inge ma Devid el pula​—conscience lal el orekma yurol. Kut nukewa pulakin pa la nunak ku conscience lasr el orekma. Kut fwin oru ma se, a tokin ma inge kut pulakin toasr ka, arulana asor ke ma kut orala. Kutu sin met su tia moli tax lalos elos pulakin akkeokyeyuk ke sripen nunak ku conscience lalos paenang tok elos moli mise lalos ke tax. Kutu met elos fwakak ma koluk lalos nu sin mokul ku mutan kiyelos ke orekma lun kosro su elos orala. (Hibru 13:4) Tusruktu, fwin sie met el orekma fwal nu ke conscience mwomwo lal, el ku in engankin nunak misla a oasr pulakinyen me inse mwomwo ka.

11. Efu ku oasr me sensen kom fwin orekmakin mukena ‘nunak ku conscience lom in kol kom’? Sang me pupulyuk.

¹¹ Ke ma inge ya kut ku in ‘lela nunak ku conscience lasr in kol kut’? Paye la, mwo kut in long pusran conscience lasr, tusruktu pusran ma inge saap el ku in kiapekutla. Aok, pusran “oiya paye su oasr ke insiesr” ku in kiapekutla. (2 Korint 4:16, NW) Nunku ke sie me pupulyuk. Baibel el akkalemye kel Stefen, sie met tuma lutlut mwomwo lun Kraist su “tingtingi ke kulang a ku.” Kutu sin met Ju elos sisella Stefen likin an Jeusalem a tanglal ke eot nu ke el mise. Soul (su tok el ekla met sap Poul) el tu apkurun a “el inse sefwanna yurolos ke mise lal” Stefen. Ke ma sikyak inge el akkalemye la met Ju elos lulalfongi yok ka la ma elos oru el fwal a mwo paenang nunak ku conscience lalos tia lain ma elos oru. Oiya inge ku in paye pa nu sel Soul, meyen tokin ma sikyak inge el “srakna momong in me aksangeng a me anwuk lain met lutlut lun Leum.” Kalem la pusran conscience ku nunak a pulakin lal el tia kaskas nu sel ke ma sumwos.​—Orekma 6:8; 7:57–8:1; 9:1.

12. Mea sie oiya su ku in kufusla conscience ku nunak lasr?

¹² Mea sang kufusla conscience lal Soul? Saap sie sripe pa asrouki fototo lal nu sin met puspus. Pus in masrlosr sramsram nu sin sie met ke telefon su pusral saap el oana pusran papa tumal. Oiyen pusra lun tulik mokul se inge saap el usrui sin papa tumal, tusruktu ku pa in sikyak fwin ke lusen pal loeloes el etawi inkanek in sramsram lun papa tumal. Ke luma oinge, saap Soul ke sripen el asrouki nu sin met Ju puspus su srungel Jisus a lain me luti nukewa lal paenang ma inge sang me akkoluk su ku in kufusla nunak a oiya lal Soul. (Jon 11:47-50; 18:14; Orekma 5:27, 28, 33) Aok, met asrouki puspus lal Soul elos kufusla ku akkolukye pusra se su el long ke nunak a insiel, ku ke conscience lal.

13. Fuka oiya lun met puspus ke sie an el ku in kufusla nunak a pulakin lun sie met?

¹³ Nunak ku conscience lun metu ku pa in kufusyukla ke fasin ku ke oiyen moul lun met puspus ke an u su sie met el muta we, in oana ke sie met el ku in lotela kas lun met su muta we. (Mattu 26:73) Pa inge ma sikyak nu sin met Assiria in pal meeta. Elos eteyuk ke sumat lalos ke meun, a ke me sroal puspus su elos orala fwin sinke lalos akkalemye la elos akngalye a akkolukye met su elos sruokye. (Nehum 2:11, 12; 3:1) Met Nineve in len lal Jona elos akkalemyeyuk oana met su “koflanu akilen lepaulos leyut a lepaulos lese.” Kalme pa wangin akwuk sumwos lalos in oru sulela lalos la piye ma sumwos a ma koluk ye mutun God. Srike nunku la mea fwin oiyen moul lun met nukewa inge ku in oru in kufusla nunak ku conscience lun sie met su kapkapek in an Nineve! (Jona 3:4, 5; 4:11) Ke inkanek oapana inge misenge, nunak a pulakin lun sie met el ku in kufusyukla ke oiyen met su raunella.

Kut Ku Fuka In Akmwoye Me kolyuk lun Conscience Lasr?

14. Fuka Genesis 1:27 el kasru in akuteye ke nunak a conscience lasr?

¹⁴ Jeova el sang nu sel Adam a If conscience ku nunak, a kut usrui ma inge selos. Genesis 1:27 el akkalemye nu sesr la metu orekla in lumluman God. Tia oana sie nu ke aten manol, meyen el ngun a kut ikwe. Kut orekla in luman God meyen ke oiya mwomwo lal su oasr pa yurosr, wekunang oiyen nasnas lun nunak wi conscience mwomwo su ku in kasre kut. Ma paye inge el akkalemyeyuk ke sie inkanek su kut ku in akmwoye a akkeye ke nunak a pulakin lasr, su oru ma inge in ku in kasre kut pal nukewa. Inkanek inge pa in eis etauk yok ke Met Orekutla, a in fototo nu sel.

15. Mea sie inkanek su kut ku in eis me insemwomwo ka kut fwin eis etauk ke Papa tumasr?

¹⁵ Baibel el akkalemye la Jeova pa sropon moul lasr a ke ma inge el sie Papa nu sesr nukewa. (Isaia 64:8) Met Kristian oaru nukewa, su oasr fwinsrak in som nu in kosrao ku in moul ke sie paredais fwin fwalu, elos ku in pangon God oana Papa tumalos. (Mattu 6:9) Kut enenu in akyokye lungse lasr in akfototoye kut yok nu sin Papa tumasr a kut in lutlutkin nunak lal a ke akwuk fulat nukewa lal. (Jemes 4:8) Oasr met puspus su wangin insemwomwo lalos in oru ma inge. Elos oana met Ju puspus su Jisus el akkalemye: “Komwos tia long pusral kutena pal, ku liye lumal; a kas lal tia on in komwos.” (Jon 5:37, 38) Ke inkanek paye kut tia long pusran God, tusruktu kut ku in etu la mea nunak lun God ke kut ridi kas lal a ke ma inge kut ku in etawel a in pula pa oana ma el pula.

16. Fuka ma simusla kel Josef el akkalemye la arulana yok sripe in akpaye a porongo nunak ku conscience lasr?

¹⁶ Ma simusla kel Josef ke loom sel Potifar el akkalemye ma inge. Mutan kiyel Potifar el srike in akkolukyel Josef. Paye la ke pal se el moul soenna oasr kutena buk lun Baibel a oayepa ke Masap Sengoul soenna oasr yurin metu, tusruktu Josef el fwak nu sin mutan se inge: “Na fuka nga ku in oru ma koluk lulap se inge, a oru ma sito lain God?” (Genesis 39:9) El tia fwak ma inge ke sripen el lungse in akinsemwomwoye mukena sou lal; meyen elos muta ke an loeloes. Tusruktu el lungse in akinsemwomwoye God yok liki kutena ma. Josef el etu akwuk fulat lun God ke moul in payuk​—sie mokul nu sin sie mutan, met luo inge elos “ikwe sefwanna.” Kalem la el long tari ke pulakin lal Ebimelek ke pal se el etauk la Rebeka el payukyak tari​—a in eisel fwa tia sumwos, su fwa orala ma koluk nu sin met lal. Aok, Jeova el akinsemwomwoye ma sikyak inge, su akkalemye ke nunak lal la el srunga orekma lun kosro. Etauk lal Josef ke ma sikyak in pal meeta el akkalemye la ma inge akkeye kuiyen nunak ku conscience lal su el usrui, su tok akkeyel in tia oru orekma lun kosro.​—Genesis 2:24; 12:17-19; 20:1-18; 26:7-14.

17. Efu ku oasr pal mwomwo lasr ke pal inge in etawi nunak lun Papa tumasr yok liki in len lal Josef?

¹⁷ Aok, me kasru su kut ku in eis ke pal inge el yok liki in pal meeta. Oasr yurosr Baibel nufon ke pal inge su kut ku in orekmakin in eis etauk ke nunak a pulakin lun Papa tumasr, wekunang ma nukewa su el insemwomwo ka a ma el sapkin in tia orek. Orekma lasr in eis etauk yok lasr ke ma Simusla, el ku in kasre kut na paye in fototo nu sin God a in etawel. Kut fwin oru ma inge, me kolyuk su tuku ke conscience ku nunak lasr el ku in oana sie nu ke nunak lun Papa tumasr. Ma inge ku in fwal na paye nu ke ma lungse lal.​—Efesus 5:1-5.

18. Fwinne oasr me akkoluk upa in pal somla nu ke nunak lasr, mea kut ku in oru in akmwoye ku lun nunak ku conscience lasr?

¹⁸ Fuka oiyen met puspus su raunikutla ku in kufusla nunak ku conscience lasr? Saap nunak a orekma lun sou lasr a met puspus ke an sesr su kut matula we el kufusla tari nunak a pulakin lasr. Ke ma inge, me kolyuk lun nunak lasr el tia sumwos a fwal. Paye la upa, kut tia ku in ekulla nunak lasr ke pal somla; tusruktu, kut ku in sulela in mwo met asrouki lasr a ke an su ku in kasru conscience ku nunak lasr ke inkanek sumwos a mwo. Sie inkanek mwo a yok sripe pa kut in asrouki pal nukewa nu sin met Kristian puspus su ke lusen pal loeloes elos oaru in etawi Papa tumalos. Kut ku in oru ma inge ke pal in meeting nukewa lun congregation, wekunang in asrouki nu selos meet liki a tokin meeting nukewa. Kut ku in liye ke nunak lun met lili Kristian wiyesr su fwal nu ke akwuk fulat lun Baibel, wekunang orekma mwo lalos ke elos sa in long pusran conscience lalos su etawi nunak a inkanek mwomwo lun God. Tokin kutu pal, ma inge ku in kasre kut in akfwalye nunak ku conscience lasr nu ke akwuk mwomwo lun Baibel, su ku in kasre kut in etawi nunak a oiya lun God. Kut fwin akfwalye conscience ku nunak lasr nu ke akwuk mwomwo lun Papa tumasr a in etawi pa me srikasrak mwomwo lun met Kristian wiyesr, nunak ku conscience lasr fwa akmwoyeyuk a kut fwa ku in lulalfongi na paye ke me kolyuk lun ma inge nu sesr.​—Isaia 30:21.

19. Kain in oiya puspus fuka ke conscience kut fwa tuni yok?

¹⁹ Fwinne oinge, oasr kutu met su upa nu selos in akos me kasru lun nunak ku conscience lalos len nukewa. Me lutlut toko fwa akuteye kutu oiya su met Kristian elos sun. In tuni yok ke oiya puspus inge, kut ku in eis kalem yok nu ke orekma lun nunak ku conscience lasr, la efu ku conscience el tia oana sie, a fuka kut ku in akmwoye oiyesr in porongo yok ke me kasru lun conscience lasr.​—Hibru 6:11, 12.

[Footnote]

Mea Kom Lotela?

• Efu ku pulakin ke ma mwo a ma koluk, ku conscience, oasr yurin met nukewa lun mutanfwal nukewa?

• Efu ku kut enenu in taran in tia lela conscience ku nunak lasr sifwana in pa me kolyuk lasr?

• Mea kutu inkanek su kut ku in akmwoye nunak ku conscience lasr?

[Pictures on page 21]

Oasr nunak ku conscience mwomwo lal Devid . . .

tusruktu Soul lun an Tarsus el tia aktoasryeyuk ke nunak ku conscience lal

[Picture on page 24]

Kut ku in akpayeye ku akmwoye conscience lasr