Sou Nu Kemwa Oasr Ma Ilya!
A elos moul ke insemwomwo ma patpat.” Kas safla se inge ke sramsram folinfong fwal mukena nu sin seanyen payuk na ekasr ke len inge. Mwolela ke pal in payuk lun seanyen se in lungse sie sin sie ‘ye ma upa ku ma mwo nu ke na elos mise luman sie sramsram na su wangin sripe su elos kalweni na. Pal mwo tu in oasr sie sou insemwomwo ma inge ku in pupulyukin nu ke sritel mani su kom nukin kom fwin kutangla ku tia meyen pal mwo lom in kutangla arulanu srik.
Inmaslon 1960 nu ke 1990, fwasrelik lun seanyen payuk yokyokelik nu ke pal luo ke an kasrup puspis. Ke kutu an el kapak nu ke pal akosr. Ke sie me pupulyuk, ke kais sie yiu apkurun nu ke 35,000 seanyen elos payukyuk fwin an Sweden, a apkurun tafwu sin seanyen payuk inge elos fwasrelik, wikin selos pa 45,000 tulik srisrik. Seanyen puspis su tukeni mata fwinne tia payuk elos fwasrelik pa ke sie pise su pus liki, ma inge akkolukye siengoul tausen puspis lun tulik srisrik. Kain in oiye se inge ke an kasrup mutamwauk pa in liyeyuk ke an srisrik puspis fwin fwalu nu fon, oanu ma kut ku in oiye ke pok su oasr ke sra 5.
Paye, sou musalla a fwasrelik lun seanyen tia ma sasu ke me sramsram lun fwalu. Code lun Hammurabi ke century ak18 B.C.E. akkalemye la el lela divorce fwin an Babylon. Fwinne ke Ma Sap lal Moses, su oakiyuki ke century ak16 B.C.E., el lela divorce fwin an Israel. (Duteronomi 24:1) Tusruktu, me kapur lun sou in pal meeta tia ku in munas liki me kapur lun sou ke century ak20 inge. Pus liki yiu siengoul somla, sie met sim ke sie newspaper el simusla: “Yiu lumngoul mutamwauk ke pal inge, saap wanginla yurosr kutena sou su oakiyuki fwal nu ke fasin. Saap elos inge e fwa ekla nu ke sie kain in u sasu puspis.” Luma a ma sikyuk misinge sie me akpayeye ke ma el fwak meeta. Oiyen moul lun sou arulanu pisrpisr in musalla paenang kusensiyuk inge, “Ya el ku in kutangla?” luman sufwal tari in siyukyuk.
Efu arulanu upa nu sin seanyen payuk puspis in tukeni muta a srukye sie sou su oasr inse siefwunnu? Mea ma lukma lun seanyan puspis su tukeni muta ke lusen moul lalos nu fon, elos su insemwomwo in akfulatye silver a golden wedding anniversary lalos? Sakuruk meyen, ke 1993 elos reporti la sie mokul a sie mutan lun sie republic lun an Soviet Union meet pangpang Azerbaijan elos akfulatye wedding anniversary ak100 lalos—Mokul el yiu 126 matwe a mutan el 116.
Mea Me Sensen ke Sou?
In an puspis, kutu nu ke sropon divorce su guferment el lela pa kosro, orekma silolel, som liki lun mokul ku mutan, srui, wangin ku lun sie in orala fwako, mas in nunuk, in payuk pal akluo fwinne el srakna payuk nu sin sie mokul ku mutan, a orekmakinyen ono koluk. Tusruktu, sie sripe yok lun fwasrelik pa, meyen oiye sumwos ke moul in payuk a oiyen moul payuk fwal nu ke akmwuk meeta arulanu ekla na paye, yokna ke lusen yiu ekasr siengoul somla. Akfulat ke akmwuk lun payuk su arulanu orek in pal meeta arulanu akkolukyeyuk ke pal inge. Met orek on su rapku, met orek pitse, met orek pitse ke TV, a me rid puspis elos nu kemwa akfulatye oiyen sukosok in orek fwako, kosro, moul fokfok, a nunuk sifwanu. Elos orala a akkeye sie kain in oiyen moul su akkfokfokye nunuk a inse lun met fwusr a met matu.
Ke 1996 sie oek akkalemye la percent 22 lun met Merike elos fwak la sie moul in kosro kais kutu pal mwo nu sin seanyen payuk. Sie issue lun sie newspaper pengpeng fwin an Sweden pangpang Aftonbladet, el kaifwe nu sin mutan in eis divorce meyen “ma inge el ku in akkapye oiyen moul lalos.” Kutu sin met su tuni pisen met fwin fwalu pangpang psychologist a anthropologist elos fwak la mokul nu kemwa elos eis “programmed” ke evolution in ayaola mutan kielos tokin yiu ekasr. In kas saye, oanu elos fwak la wangin ma koluk ke orekma lun kosro a divorce. Kutu sin met elos akukuin a fwak la divorce lun seanyen payuk ma inge mwo nu sin tulik srisrik, meyen ma inge kasrelos in akola in kutangla ke divorce lalos sifwanu ke pal fwasru!
Met fwusr puspis elos srunga tari in moul fwal nu ke akmwuk na paye lun sou, in oasr papa se, nine se, a tulik srisrik. “Nga tia ku in nunuk na paye yurin met siefwunnu ke lusen moul luk nu fon,” pa inge nunuk pengpeng misinge lun met. “Akmwuk lun payuk el oanu Christmas, sramsram folinfong na. Nga tia ku in lalalfongi na paye ka,” pa inge sie met fwusr Danish el fwak. “Met puspis elos pula, me mea elos enenu in muta yurin sie mokul a owo sock lalos,” Noreen Byrne lun National Women’s Council in Ireland el fwak: “Kom in sritel na nu selos . . . Pus sin mutan misinge elos sulela la elos tia enenu mokul tu elos in moul.”
Loom Puspis Su Papa Mukena ku Nine Mukena pa Kurungin Arulanu Puseni
Kain in oiye se inge fwin an Europe nu fon kol nu ke kapkapek lun sou su nine mukena pa kurungin. Kutu sin nine inge su wangin mokul tuma pa met fwusr su pulakin la elos tia tafongla ke putete lalos fwinne elos tia akola nu ka. Kutu sin nine inge su wangin mukol tuma elos lungse in mukena liaung tulik nutulos. Pus sin nine inge elos muta yurin sie mokul ke lusen sie pal, fwinne wangin plan lalos in payuk nu sel. Newsweek el akkalemye sie me sramsram su ku in liyeyuk ke kolin magazine inge, “Mise lun Akmwuk lun Payuk?” El akkalemye la percent ke tulik temfurur nu kemwa su isusla fwin an Europe arulanu yokyokelik a wangin kutena met su loang nu ka. An Sweden pa pus emeet, percent lumngoul ke pisen awowo nu kemwa su isusla temfurur. In an Denmark a Norway apkurun nu ke percent lumngoul, a an France a England oasr ke percent sie tafwu tulo.
Fwin an Merike, sou puspis su oasr papa a nine arulanu supuseni ke lusen yiu siengoul ekasr somla. Sie report el fwak: “Ke 1960, . . . percent 9 ke tulik srisrik nu kemwa elos muta ke loom puspis su papa mukena ku nine mukena pa liaung. Ke 1990, pise se inge el kapek nu ke percent 25. Ke len inge, percent 27.1 ke tulik srisrik nu kemwa fwin an Merike elos isusla ke sie loom su papa mukena ku nine mukena pa liaung, sie pise su arulanu yokyokelik. . . . Mutamwauk 1970, pisen sou su oasr papa ku nine mukena liaung el kapek nu ke pal luo. Akmwuk na paye lun sou arulanu oasr ke me sensen na paye ke len inge, apkurun lan wanginla, pa inge kutu met lutlut elos konaok.”
In an puspis su wanginla ku lun alu lun Roman Catholic nu ke oiyen moul nasnas lun metu, pisen sou puspis su oasr papa mukena ku nine mukena su liaung arulanu yokyokelik. Srik liki tafwu sin sou nu kemwa fwin an Italy mukena pa oasr nine, papa, a tulik srisrik, a akmwuk na paye lun sou fwin an we el ekla nu ke seanyen su wangin tulik a sou puspis su papa mukena ku nine mukena pa liaung.
Akmwuk lun welfare ku me kasru in an puspis purakak kutu met in tia payuk. Nine puspis su tia payuk a eis kain in kasru se inge, elos fwin payuk elos tula me kasru se inge. Nine puspis su tia payuk fwin an Denmark elos eis kasru in karunganang tulik nutulos, a ke kutu an nine puspis su sonna sun 18 matwe elos eis mani in moli nien muta lalos. Ke ma inge enenu mani. Alf B. Svensson el fwak la sie divorce fwin an Sweden orala met fwin an we su moli tax in sisla 250 tausen tala nu ke la 375 tausen tala ke me kasru, ke loom, a kutupa me enenu.
Alu nu kemwa lun Kristendom elos luman tianu orekma yok in ekula ma koluk inge su sikyuk ke sou puspis. Pastor puspis a met kol puspis lun alu elos keok pa fuka elos ku in kutangla liki ma upa su tuku ke sou lalos sifwanu, paenang wangin ku lalos in sang kasru nu sin kutu met. Kutu sin met kol lun alu elos kaifwe nu sin seanyen in orala divorce. Aftonbladet lun April 15, 1996, el reporti la sie pastor pangpang Steven Allen lun an Bradford, England, el orala sie ceremony ku sramsram ke pal in divorce, a el kaifwe ke alu nu kemwa fwin Britain in orekmakin ma inge oanu sie akmwuk. “Sie service ku sramsram pa inge in akkeye sie met in eis a aksumwosye kutena ma sikyuk nu selos. Ma inge ku in kasrelos in akilen la God el srakna lungselos a aksukosokyelos liki ngal.”
Ke ma inge, akmwuk lun sou el ku in kol nu ke mea? Ya oasr kutena fwinsrak ke kutangla lal? Ya kais sie met in sou elos ku in srukye na inse siefwunnu lalos ye me sensen upa inge? Nunuk munas tuni me lutlut toko.
PISEN PAYUK IN AN PUSPIS SU OREK KE YIU NU KEMWA SU SRIKEYUK NU KE PISEN DIVORCE
MUTANFWAL YIU PISEN PAYUK PISEN DIVORCE
Australia 1993 113,255 48,324
Canada 1992 164,573 77,031
Cuba 1992 191,837 63,432
Czech Republic 1993 66,033 30,227
Denmark 1993 31,507 12,991
Estonia 1993 7,745 5,757
France 1991 280,175 108,086
Germany 1993 442,605 156,425
Japan 1993 792,658 188,297
Maldives 1991 4,065 2,659
Norway 1993 19,464 10,943
Puerto Rico 1992 34,222 14,227
Russian Federation 1993 1,106,723 663,282
Sweden 1993 34,005 21,673
United Kingdom 1992 356,013 174,717
United States 1993 2,334,000 1,187,000
(Tuku ke 1994 Demographic Yearbook, United Nations, New York 1996)