Me Kasru nu sin Met Nukewa su Akkolukyeyuk sin Papa ku Met Saye in Sou Lalos

Orekma koluk se inge su pangpang pukas el orek nu sin tulik srisrik sin sou lalos su matu lukelos. Ke pal pus, oiya se orek sin sie papa, stepfather, ku uncle ku papa matou. Kutupal, tusruktu sesa pal ma inge sikyak, ma inge orek sin sie mutan. In fwal nu ke buk se inge The Silent Children, pukas el kalmekin nu ke orekma koluk ke pal se sie met el mutawauk in ek ku kal laan monin sie tulik srisrik, a ku in som pa nu ke sruinku. Paye la, fwal nu sin tulik a met matou ke sou in kafsulak ku oakoak el in akkalemye lungse lal nu sel. Tusruktu fwin met matou el orekmakin oiya inge in oasr nunak koluk yuro, ku fwin el oru ma inge nu sin tulik srisrik natul ke pal se nine kiyen tulik se inge el wangin, ma inge ku in kol nu ke orekma koluk nu sin tulik srisrik.

“KE LUSEN moul lal nufon, Rachel su pulakin mu oasr ma koluk el orala, el lulalfongi mu el wangin sripe, a el lungse in mukelana muta pal nukewa.” Mea akkolukye moul lun mutan Britain se inge su payuk a oasr tari tulik natul?

Sie tulik mutan su oasr ke yea 16 matwe fwin an California el fwak: “Insiuk arlana toasr pal nukewa, a kain in ngal inge tia wanginla, ma inge arlana ngal.” Mea oru mutan se inge in pulakin ouinge?

Me top nu ke kusensiyuk luo inge el ma sefwanna: pa pukas. Mutan luo inge elos akkolukyeyuk sin papa tumalos ke pal se elos tulik srisrik. Aok, sie me asor yok, meyen oasr tulik srisrik puspus su oana elos. Oasr lutlut puspus ka orek fwin an Merika su akkalemye la oasr sie inmasrlon tulik mutan limekosr, a sie inmasrlon tulik mokul sengoul akkolukyeyuk sin met su matu lukelos meet liki elos matula. Ke pal puspus, ma koluk inge orek sin met eteyuk sin tulik srisrik inge, a ke pal puspus ma inge orek sin papa ku sou lalos. Oasr report puspus su tuku ke mutunfwal puspus saye su akkalemye pa ke kain in oiya inge.

Ma upa inge e fwa yokyokelik, meyen akwuk lun fwal se inge kolukla liki meeta. Aok ke pal inge, oasr mutan puspus su wi ke congregation lun met Kristian elos toasr na upa ke sripen ma koluk su orek nu selos sin sou lalos ke pal se elos tulik srisrik. Kutu selos som nu yurin professional counselors a psychologists in eis kasru, tusruktu oasr pa met puspus su ouinge wi ke congregation, a tupan met lili Kristian wiyelos in kasrelos ka. Ya oasr kutena inkanek su met lili ke congregation, fwinne elos tia sumat ke orekma in karungin mental health, ku in kasrelos? Aok met lili inge elos ku in kasru.—1 Tessalonika 5:11.

Kom fwin tia etu na paye la ma koluk fuka orekma inge ku in oru, loang akmwoye ke kas lun kutu mutan su akkolukyeyuk ke oiya inge tokin yea puspus ma inge orek nu selos: “Ke lusen yea 15 nga sruokye ma koluk nukewa inge ke insiuk, ke ma inge nga nunku pal nukewa la oasr ma koluk nga oru . . . Nga arlana koase mokul nukewa!”

“Kain in nunak upa mu oasr pa ma koluk nga oru el upa liki orekma lun pukas.”

“Nga ku in fwak la nga nunku in uniyu wi sifwana ke sripen nga esamak ma koluk su orek nu sik.”

“Nga srunga in payuk ke sripen me esmakin koluk ke orekma fokfok inge. A nga srunga in oasr tulik nutik.”

Oasr sie lutlut su orek sin mokul luo inge, Doctor Bruce A. Woodling (lun University of Southern California School of Medicine) a Peter D. Kossoris (sie deputy district attorney) elos insese ke kas lun mutan puspus su akkalemyeyuk tari ke me lutlut se inge, a mokul luo inge elos fwak: “Mutan matu su sun ma koluk sin sou lalos ke pal se elos tulik srisrik ku tulik fwusr elos asor yok a sangeng ku tufwal pal nukewa fwin elos nunku ka.” Oasr pa sie lutlut ka orek sin University of Washington a akkalemyeyuk ke me rid se inge Medical Times: “Ma upa puspus su akkalemyeyuk pa: kain in nunak ke ma koluk a asor yok; nunak su tia mwo kelos sifwana. Elos tia ku in orala fototo mwomwo nu sin met saye ke sripen wangin lulalfongi lalos ke mokul nukewa, wangin oiya mwomwo lalos in asrouki a sramsram nu sin met puspus saye, a elos nukin ke akwuk mwo a fwal ke oiyen moul nasnas ku sexual dysfunction.”

Efu ku orekma koluk inge pukas el ku in akkolukye tulik srisrik? Magazine se inge Child Welfare el akkalemye ke oiya su sikyak nu sin sie tulik mutan su akkolukyeyuk sin papa tumal: “Tulik mutan se inge su akkolukyeyuk el lulalfongi nu sin papa tumal la el fwa loangela a karungunal. . . . Tulik mutan se inge el tia fwakak a el pulakin na paye yokiyen toasr a supwar lal ke papa tumal akkolukyel. El akos na ma koluk su papa tumal lungse in oru nu sel, ku el sangeng mu fwin el tia akos papa tumal el a tila ku in akkalemye lungse lal nu sel su el enenu na paye.”

Sie mutan su pulakin ma koluk inge el fwak la pukas el “kena koluk lun sie met a sie meta na yok . . . arlana koluk a me kunausla upa nu ke lulalfongi lun tulik nu sin papa ku met in sou lal.”

Kutu tulik srisrik su akkolukyeyuk sin sou lalos ke inkanek lun pukas elos nunku mu, oiya sefwanna su mokul ku in lungselos pa fwin mokul lungse in oan yurolos. Ke ma inge tulik mutan inge elos arlana karungin mukuikui lalos nu sin met puspus sayen mokul se su akkolukyelos. Kutu sin tulik su akkolukyeyuk ke inkanek lun pukas, ke pal se elos matula oana met fwusr, oasr fwako koluk nu selos paenang elos nunku yok a lungse in oru orekma fokfok ke kosro. Oasr tulik mutan puspus su pulakin mulat a toasr upa, a elos nunku pa mu wangin sripen moul lalos, a elos pulakin pa la oasr ma koluk lalos ka. Elos nunku mu oasr ma koluk lalos ke sripen ma orek nu selos inge su tia mwo. Elos pulakin ouinge meyen elos tulokinye met su oru ma koluk inge, a elos nunku pa mu oasr meta lalos ka yokna fwin papa a nine kiyelos kolukla.

Ya oasr kutena inkanek in kasrelos in akmwoye kain in nunak a pulakin upa lalos inge?

Kas Inge Tia Ku In Kasru Nu Ka . . .

Sie mutan su oasr ma upa puspus ke sripen oasr sou lal su akkolukyel ke lusen pal loeloes in pal somla el som nu yurin met elder ke congregation in sramsramkin ma upa lal. El akkalemye: “Elos fwak nu sik ngan mwulkunla ma inge.” Wangin alolo ka la sripe mwomwo lun met elder paenang elos fwak nu sel kas in kasru inge pa meyen ma koluk inge sikyak in pal meeta. A wangin kutena ma ku in orek nu ka, inge ma mwo emeet elan oru pa in sisla ma inge ke nunak lal a kafweang in nunku ke ma mwomwo nukewa. (Filippai 4:8) Tusruktu, oasr inkanek saye su mwo liki ma inge in orek nu ka.

Efu? Srike nunku ke sie met su paol musalla na upa ke sie accident. Met kawuk puspus lal muteta nu yurol in kasrel. Fwin elos fwak nu sel kas inge: ‘Oh, kom in mwulkunla ma upa lom inge!’ Ya kas inge ku in sang kasru nu sel? Mo, tia ku. Aok, el tia ku in mwulkunla paol su musalla.

Ke inkanek ouinge, oasr mutan puspus su akkolukyeyuk sin papa ku sou lalos, elos tia ku in mwulkunla ma koluk inge su orek nu selos. Nu sin mutan saye, ma inge oan pal nukewa ke nunak lalos, oana ke sie inken kinet su oasr pal nukewa. Sie mutan el simusla: “Papa matou tumuk el akkolukyeyu ke pal se nga yea itkosr matwe, tia pal sefwanna a ke pal puspus. Ke sripen nga srakna tulik srisrik paenang wangin ku luk in tulokinilye ke ma koluk lal. Ke pal puspus nga pulakin toasr a asor yok ke ma sikyak inge nu sik. Ma inge el oana sie mwemwe koluk pal nukewa. Nga mwulkunla kutupal, tusruktu nga sulpa esam ma sikyak inge, a oreyu in arlana asor ke moul luk. Nga pulakin mwekin ka a pulakin mu nga arlana fokfok, fwinne ma inge tia ma koluk luk.”

Paye la, fwako koluk lun pukas nu ke nunak a pulakin, metu elos tia liye ma inge. Tusruktu, ma inge el oana inken kinet su oasr ke mano pal nukewa. Ke ma inge kut ku in kasru fuka met su pulakin ouinge? Sie inkanek mwo pa in loang akmwoye sin met su pulakin ma inge a akkeyelos in “fwakak ma inge.”

Ku In Kasru Fwin Kas Inge Orekmakinyuk . . .

Sie met papu el enenu in kulang a akola in sang kasru pal nukewa, a tia in sa sang nununku. Met sap Poul el akkeye met Kristian nukewa: “A komwos in kulang nu sin sie sin sie a pakomuta met.” (Efesus 4:32, New World Translation) Kut fwin sang kas in kasru, kain in oiya mwo inge el arlana yok sripe.

Ke ma inge, oasr sie mutan su akkolukyeyuk ke lusen yea puspus sin papa tumal ke pal se el tulik srisrik el fwak: “Met elder (ku kutena met su sister wiyesr el sramsram nu se in siyuk ke kas in kasru) el enenu in arlana kulang.” Siepa mutan su akkolukyeyuk pa sin papa tumal el fwak: “Ma yok sripe emeet pa in tia arlana lut ka. Kom enenu in kulang a misla, a tia siyuk ke ma sikyak nukewa, tusruktu kom in sie met su lungse in loang mwo ke ma nukewa su fwakyuk nu sum. Kafweang in kalem nunak a pulakin lun mutan ku mokul su akkolukyeyuk inge.”

Kafweang lun sie met kasru in akkalemye kulang a nunak mwomwo el tia fusrasr in oru pal nukewa. Oasr sie mutan su fwak mu el kaskas pal nukewa arlana yok pusral, oana el an mulat ku kasrkusrak, ke pal se el sramsramkin ma upa su sikyak nu sel. Ya oiya lal inge el akkalemye mu el tia sunakin met saye? Saap. Tusruktu sie met Kristian su “kulang a pakomuta,” el fwa sa in akilen la ma inge tia akkalemyeyuk nu sel. Oiya inge akkalemyeyuk ke sripen nunak in toasr a asor su oasr ke insien mutan se inge.—Filippai 2:1-4.

Sayen ma inge, met nukewa su sang kas in kasru nu sin mutan su sun oiya koluk inge elos enenu in loang mwo, oana Jeova God su lungse in long. (Sam 69:33) Elos tia enenu in sa in kaskas ka ku in sang nununku. (Soakas 18:13; Jemes 1:19) Ya oiya mwo in loang mwo a sang kas in akkeye el sang kasru na paye? Aok, ma inge ku in kasru. Sie mutan su pulakin ma inge el fwak: “Nga fwakak ma inge nu sin sie sister su matou liki yu, tokin ma inge nga pulakin mwo! Nga a el tung ke sripen el pakomutuk.” Sie pa mutan el fwak: “Nga nunku mu fwin oasr sie met su nga ku in sramsram nu se, pa ma se su arlana kasre yu.”

Fwin mutan su akkolukyeyuk sin papa ku sou lal el pulakin toasr a asor yok, a wangin inse misla lal, sie met su yok etauk lal in sang kas in akkeye ku in kasrel in etu la mea paenang ke pulakin upa lal, a la fuka mutan se inge el ku in muteng ka. Kusensiyuk puspus toko inge ku in kasru in etu ke pulakin a nunak lal: “Ya kom lungse kut in sramsramkin ma upa su orek nu sum? Mea pulakin lom nu sum sifwana? Mea nunak lom ke papa tumum [ku uncle se lom, ku ke kutena met su akkolukye kom]? Ya kom nunku mu oasr meta lom ke ma sikyak inge? Ya kom nunku mu ma inge oru kom in koluk liki met puspus saye?” Sie met papu kulang el akkalemye la el tia lut ke me top lun mutan inge ka. A, el fwa akuteye nu sel la kain in pulakin inge el sikyak nu sin mutan puspus su sun kain in oiya inge. Kutu mutan elos pulakin mwo ke pal se elos etu ma inge.

Na fuka fwin sie mutan el fwak la el pulakin mu wanginla sripel ke sripen ma koluk inge su orek nu sel? Sie mutan fwusr su akkolukyeyuk sin papa matou tumal, sin papa tumal, a sin stepfather lal, el fwak: “Elos [met papu] ku in kasrel in akilen la el arlana saok. Nga pulakin mu nga siena liki met kawuk puspus luk ke loom lutlut. Nga pulakin mu nga fokfok a elos nasnas. A ke pal se nga met fwusr nga oru ku sun ma koluk nu sin met fwusr puspus. Tusruktu nga etu la Jeova el tia koase yu ke sripen ma koluk inge su papa ku sou luk elos oru nu sik. Aok el nunku keik oana sie met su fwal a yok sripe.”—Sam 25:8; 1 Jon 4:18, 19.

Mutan puspus su sun kain in oiya koluk inge elos pulakin pa toasr, mulat a kasrkusrak. Ke buk se natul inge The Silent Children Linda T. Sanford el akuteye la efu ku elos pulakin ouinge, el fwak: “Ke tulik srisrik el kapkapek matula, el lotela ke akwuk mwo a fwal ke orekma in orek tulik sun mokul a mutan, a el lotela a etu pa ke orekma a oiya koluk lun met matu ka. Ke ma inge el pulakin la met matu inge akkolukyel na paye. El tupan a lulalfongi met matu inge in karungunul. Ke sripen met matu se inge el akkolukyel, paenang el lotela la kas a mwulela lun met matu inge el kas kikiap.”

Nunak a pulakin toasr a kasrkusrak lun mutan inge su akkolukyeyuk, wekunang pulakin lalos mu oasr ma koluk lalos ka, ku in akwanginyela fwin met su oru ma koluk nu selos fwakak ma koluk lal a siyuk nunak munas ka. Sie sin mutan, su papa tumal filiyuki ke niyen prison ke sripen ma koluk su el oru nu sel fwakyuk, el fwak: “Yea tolu somla, papa tumuk el ase sie me sang mwomwo a fwak nu sik: ‘Nga lungse kom in etu la nga arlana asor a lungse in taltal koluk ke ma nukewa su sikyak inmasrlos.’ Nga etu kalmen fwak lal nu sik inge a nga nunak munas nu sel. Ke pal inge wanginla oiyen mulat luk nu sel.”

Tusruktu, oasr met puspus su akkolukye tulik srisrik elos srunga in fwakak ma koluk lalos, ku elos akkalemye ma na srisrik ke ma koluk su elos oru. Ke pal se sie mutan su arlana toasr el mutawauk in suk kasru, met su akkolukye saap el mise tari. Tusruktu, saap el srakna pulakin toasr a kasrkusrak ka. Ne ouinge, orekma lun met papu in sang kas in kasru mwo ku in kasrel. Elos ku in akkalemye la elos kalem na paye ke sripe paenang el kasrkusrak a arlana toasr. Aok Jeova God el mulat a kasrkusrak pa nu sin met koluk puspus su srunga in auliyuk.—Jon 3:36.

Tusruktu, elos ku in akuteye mwo ke me sensen puspus su mulat a kasrkusrak ku in oru nu sin sie met. (Efesus 4:26) Elos ku in kasrel in akmwoye nunak lal ke elos siyuk kusensiyuk puspus oana, “Ya kasrkusrak lom el kasre kom ku akkolukye kom? Ke kom lela mulat in akkolukye kom ke inkanek yok, ya kom srakna lela mokul se inge in akkolukye moul lom? Ya kom nunku na paye mu el ku in kaengkunla ma koluk el orala? Ya Jeova pa Met Nununku lun met nukewa wekunang nu selos su oru ma koluk in lukma.”—Sam 69:5; Luk 8:17; Rom 12:19.

Kom fwin orekmakin me akuteye mwomwo nu sel orekmakin Rom 12:21, ma inge ku in kasrel. Akwuk lun kas in kasru inge pa in kasru, a tia in sang kas in kai nu sel. Tia mwo in fwak nu sel ke ma el enenu in nunku a pula, tusruktu inkanek mwo in oru pa in loang a in etu la mea pulakin lal ka. A orekmakin kusensiyuk mwomwo, in kasrel in kalem ke nunak lal sifwana la efu el pulakin ouinge.

Fwin el akkalemye nu sum la el arlana asor ke sripen el pulakin mu oasr ma koluk lal ka, arlana fwal in akuteye nu sel la orekma koluk lun papa ku kutena sin met in sou nu sin tulik srisrik el tia ma koluk lun tulik srisrik. Paye la, tulik srisrik elos lungse in sramsram, in oakoaki, kafus, in ngok, a in fototo nu sin met matu. Tusruktu wangin na paye etauk lalos ke orekma lun met matu in tukeni oan. In oana ke buk se inge The Silent Children el akkalemye: “Orekma lun tulik srisrik in arlana fototo a engun yurin met matu el tia me purakak in orek kosro. Met matu pa oasr nunak koluk ke orekma inge lun tulik srisrik, elos pa sang kalme koluk nu ka in akinsemwomwoye nunak koluk lalos sifwana.”

Aok mutan a mokul nukewa su akkolukyeyuk ke pal se elos tulik srisrik ku in lulalfongi la God el lungselos a kalem ke ma sikyak nu selos la tia ma koluk lalos. Paye la Jeova el sang nunak munas nu sin met nukewa su orala ma koluk, fwin elos auliyuk na paye a ekulla inkanek koluk lalos!—1 Korint 6:9-11.

Sie Nunak Mwomwo

Orekma in sang kasru nu sin met puspus su oasr ma upa ke pulakin lalos tia fusrasr pal nukewa. Ma inge tia ku in akpayeye ke lusen kitin pal na ke pal in asrouki nu sin met lili puspus ke Kingdom Hall meet liki ku tokin pal in meeting. Pal yok eneneyuk nu ka, wekunang mongfusrasr, lungse, kulang, a in sramsram nu sel ke pal puspus. Ma upa inge tia ku in sa in akwanginyela, oana ke inkanek lun mwenwen. Oasr ma eneneyuk in sramsram nu sel ke pal puspus, in pre yurol pal nukewa, meet liki sie mutan su sun ma upa inge ku in eis me akkeye yok in akmisyela nunak a pulakin lal. Ma upa su sikyuk nu sel el tia ku in mwulkinyukla. Ne ouinge, mutan ku mokul su akkolukyeyuk sin sou lalos ku in muteng fwin el esam ka pal nukewa.

Ke ma inge oasr sie mutan el fwak: “Nga srakna pulakin mu nga tia yok sripe. Tusruktu nga sifwana fwak nu sik la nunak luk inge tia paye. A tokin len se, ke nunak luk inge wanginla.” Sie met su sun ma upa inge el fwak: “Ke kasru lun ma Simusla nga lotela in sang nunak munas, in kasru met puspus a in tia pakomutuk sifwana ke sripen ma koluk su sikyak ke moul luk.” Sie pa met el fwak: “Elos kasre yu in liye la Jeova el srakna lungse nga . . . Nga fwa muteng a kafweang in akwanginyela ma upa nukewa luk ke kasru lun Jeova.”—Sam 55:22.

Inkanek Mwo Se Meet in Akwanginyela Mas Nukewa

Ke pal se Jisus el muta fwin fwalu, el akkeyela ‘met ul, a sekapas’ puspus. (Mattu 15:30) Ke akwuk sasu su apkuran in tuku, kain in mwenmwen inge fwa orek pal nukewa ke pal se mas nukewa fwa wanginla.—Isaia 33:24.

Me kasru lun met Kristian nukewa su orekmakin kas in kasru ke Kas lun God ke inkanek kulang a mongfusrasr nu sin met lili nukewa su pulakin asor yok ku in kasrelos in muteng ke ma upa lalos a in pulakin insemwomwo yok ke orekma in kulansap lalos nu sin Jeova. (Jemes 5:13-15) Tusruktu, ke Akwuk Sasu, God el mwulela nu sesr: “Keok meeta mulkinyukla.” (Isaia 65:16) Ke ma inge, met kulansap nukewa lun God elos ngetak nu ke pal fwasru wi lulalfongi yok lalos ke pal se God el “fwa ela sroninmutalos nu kemwa; a a fwa wangin pa mise; a elos fwa tia sifwil asor, ku tung, ku ngal. Tu ma meeta wanginla.” (Fwakyuk 21:4) Pa inge orekma safla in akkeyela mas nukewa, wekunang mas ke nunak a pulakin lun met nukewa su asor yok.

[Petsac ke sra 9]

“Me esmakin koluk ka e wanginla ke kitin pal na tusruktu nga sifwilpa esam ma inge su oreyu in arlana kasrkusrak a asor”

[Petsac ke sra 10]

‘Ma se su kasre yu na paye pa ke pal se oasr sie met su nga ku in sramsram nu se’