Silarsuaq qimerloorparput

Imissaaleqigaluttualerneq

„Iliuuseqartoqanngippat ukioq 2025 nallertinnagu nunarsuup inuisa 66 procentii imissaaleqilissapput,“ franskit aviisianni L’Express-imi allassimavoq. Aviisimilu Le Figaro-mi ilisimatitsissutigineqartutut „nunarsuup inuisa 25 procentii imaaliallaannaq imermik imerneqarsinnaasumik pissarsisinnaanngillat“. Imissaaleqigaluttualerneq UNESCO-p nunarsuarmit tamarmit peqataaffigineqartup marsimi Parisimi ataatsimeersuarnerani sammineqarpoq. Frankrigip præsidentia najuuttoralugu aallartitat 200-t nunanit 84-ineersut qanoq ililluni nunarsuarmi imermik pilersuinerup qulakkeerneqarsinnaanera oqaluuseraat. Ingammik imermik maangaannartitsisarnersuaq imerterutinik pitsaanngitsunik erngullu aqqutaanik erngartunik pissuteqartoq erseqqissarneqarpoq. Præsidenti Jacques Chirac erseqqissaavoq imeq inuiaat ataatsimut kingornussaannut ilaasoq taamaattumillu nunarsuarmut tamarmut atuuttumik nakkutigineqartariaqartoq.

Tiitorfiit ulorianartullit

„Perulluliortartuaqqat, ilaatigut E. coli-bakteeriat annilaarnartut, amerliartupiloorput allaffimmiut amerlanersaasa tiitorfitik iluamik errorneq ajormatigik igaffimmilu nerriviusatik nerrivitillu tunillannaveersartanngimmatigik,“ aviisi The Toronto Star allappoq. Misissuisut Charles Gerbap aamma Ralph Meerip allaffinni aqqaneq-​marlunni tiitorfiit kaffiliorfiillu misissorsimavaat. Tiitorfiit 40 procentiisa missaanni erruinermilu svampit 20 procentiini bakteerianik inalugarsuarmiittartunik nassaarsimapput, ilaatigut ulorianarsinnaasunik E. coli-bakteerianik. „Tamanna eqqiluisaannginnermut nalunaaqutaagajuppoq,“ Gerba oqarpoq. Nalunaarusiaminni ima siunnersuipput: „Maskiinamik erruiveqanngippat tiitorfiit imermut kissartumut qaqorsaatilimmut errorneqartariaqarput taavalu tunillannaveersaammik klorilimmik qaqorsaammilluunniit allamik kingunertariaqarlutik. Erruutit svampillu akuttunngitsumik errorneqartariaqarput.“

Meeqqat nuannaarutissat nalinginnaasut piumaneruaat

Meeqqat anaanaalluartoq qanoq nassuiartarpaat? Whirlpool Foundationip Amerikami meeqqat arfinilinnit 17-inut ukiullit akornanni misissuinera naapertussagaanni amerlanerit pingaarnertut taasimavaat anaanartik ilagalugu ulluinnarni iliuutsinik nalinginnaasunik sammisaqartarneq, tassa ’ilagiiginnarneq’. Anaanaminngooq nereqateqarneq nuannernerpaavoq, „illoqarfimmut neriartoqatigiinneq“ aamma „pisiniaqatigiinneq“ tullersortaallutik, taavalu tulliulluni „ingilluni oqaloqatigiinneq“. 70 procentit qujamasunnertik ersersikkumanerusarpaat anaanartik „eqitaarlugu kunillugulu“. Qujamasunnermut ersersitsissutip pingaarnerup tullia tassaavoq oqarneq „asavakkit“ aamma „qujanaq“.

Bulgariami aak pillugu isumasioqatigiinneq

Siorna siusissukkut Bulgariap illoqarfiisa pingaarnersaanni, Sofiami, isumasioqatigiittoqarnerani pilattaanermi aammik atuivallaannginnissaq anguniarlugu aaqqissuussat kiisalu aalersuinermut taartaasinnaasut naleqassusiat erseqqissarneqarpoq. Isumasioqatigiinnermi nakorsat Bulgariamit tamarmeersut immikkut ilisimasalinnik nunanit arfineq-​pingasuneersunik oqaloqateqarnissaminnut periarfissinneqarput. Professori Ivan Mladenovip Sofiameersup eqqaavaa naalakkersuisutoqqat atuunneranni ’aak tunillannartulik virusilu aakkut tunillaassimasoq pillugit ilisimasaqartoqanngingajassimasoq’, ’nakorsiartullu apeqquteqarnera eqqunngitsumik pissusilersornertut suliariumaneqarunnaarneranik kinguneqarsinnaasutut isigineqarsimasoq’. Peqataasut qisuariarnermikkut takutippaat Bulgariami nammineq aalajangiinissamut paasissutissinneqareerlunilu akuerseqataanissamut pisinnaatitaaffiit, Europami Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Eqqartuussisut naapertussagaanni tassaasut pisinnaatitaaffiit eriaginartut, siunissami eqqumaffiginiarneqarnerulissasut.

Palasit aallaasillit

Reuterip Nutaarsiassaqartitsivianit nalunaarutigineqarpoq qanittukkut Amerikami naalagaaffiit ilaanni Kentuckymi sakkut pillugit inatsit allanngortinneqarsimasoq palasit sakkoqarnissamut akuerisaasimasut aamma oqaluffimmi sakkulisarsinnaalersillugit. Tamanna siornatigut inerteqqutaagaluarpoq. 1997-imi Kentuckymi oqaluffiit arlallit sakkulisartunit, aningaasanik katersorneqarsimasunik tillinnianit, ujajaaffigineqarput. Inunnik ajoqusertoqanngilaq, kisianni „nunap oqaluffiini oqaluussisartut palasillu inatsisiliortunik oqartussaasunik sunniiniarsimapput oqaluffimmi sakkulisarsinnaatitaalerumallutik,“ allaaserisami allassimavoq. Allannguinerli tamanna palasit ilaasa iluarinngilaat. Nancy Jo Kemper, Kentuckymi Oqaluffeqarfiup Ataatsimiititaani siulittaasoq, ima aperaaq: „Qanoq ililluta meeqqavut paasitissinnaassavavut aallaasit ajornartorsiutinut aaqqiissutaasinnaanngitsut, allaat palasit, eqqissinermik saammaateqatigiinnissamillu siuarsaasussaagaluit, toqutsissutaasinnaasunik aallaasisartut takusarpatigik?“

Calciumisornerusariaqarpoq

„Inuusuttut saarngisa alliartornerata calciumimik pisariaqartitsinerat annerulersittarpaa,“ tyskit atuagassiaanni Gesundheit in Wort und Bild-imi (Peqqissuseq oqaatsinik assilissanillu) allassimavoq. Ullormut calciumimik 1200 milli­gramimik pisarnissaq siunnersuuti­gineqarpoq, Tysklandimili inuusuttut 15-it 19-inillu akornanni ukiullit, niviarsiaqqat 56 procentii kisimik nukappiaqqallu 75 procentii kisimik, naammattumik calciumisortarput. „Europa ataatsimut isigalugu inuusuttuaqqat nivissat calciumisunngippallaarput,“ Mary Fraser Europami Osteoporosertut (saanerluttut) Peqatigiiffianneersoq oqarpoq. Calciumimik amigaateqarneq ersarittuaannanngilaq, immaqali utoqqalinermi osteoporosilernermik kinguneqarsinnaavoq. „Inuussutissat calciumeqarluartut akornanni taaneqarsinnaapput immussuaq, immuk, yogh­urti, sesamip naatsiiassartai, amarantip naatsiiassartai, soyabønnit, qorsorasaat, qaqqortarissat aalisakkallu,“ unnerpaat.

Siutimi inininneratigut paasisaasoq

Qanittukkut Londonimi tillinniaq siutimi inininneratigut paasisaavoq eqqartuunneqarlunilu. Tillinniarfimmini assatserinaveersaaqqissaartarsimavoq, isinnginnerminili siutini igalaamut matuersaaserfimmulluunniit tutsittarsimavaa angerlarsimasoqannginnersoq qularnaarniarlugu. Taamaalilluni siutaa ininittarsimavoq. „Siutip inininnera assaap inuaasa inininnerattulli asseqanngitsigaaq,“ professori Peter Vanesis, Glasgow Universitymi nakorsaq politiinut ikiuuttartoq, oqarpoq. Inussat taamaanneq ajortut siutit nutsatulli aamma kukittulli inuuneq tamaat alliartortarput, Londonimi aviisi The Daily Telegraph nalunaarpoq. Politiit nalunngilaat marlunnik assigiinnik siuteqanngitsoq. Britaniami eqqartuussisarnerup oqaluttuarisaanerani aatsaat siullermeerluni siutip inininnera uppernarsaatitut atorneqarpoq, tillinniarsimasorlu tillinniarnernut tallimanut pisuulluni nassuerpoq.

Tipit tupaallannartut

Viinninik ilisimasalissuit qangalili nalunngilaat viinnit tamarmik immikkut immikkuullarissumik tipeqartut. Pitsaanerusunik viinniliorsinnaalerumallutik misissuisut atuagassiaq New Scientist naapertussagaanni kemikalianik assigiinngitsunik 500-​nit amerlanerulaartunik viinnip tikkanut ilaasinnaasunik immikkoortitsinialersimapput. Tamatumani inuit qingarissut atorneqarput, taakkualu viinnit ilaanni tipit ataasiakkaat uanitsup, honningip, aspargesip, tupap, sukkulaatip paarnarsuillu qaqortut tikkinut eqqaanartissimavaat. Eqqaanartitat tupaallannarnerusut tassaapput „alersit isigassunnitsut, manniit asiusimasut gummilu ikuallassimasoq“. Viinnip seernartua aalajangersimasoq tipinik assigiinngitsunik nassuiarneqarsinnaasunik pilersitsisarpoq. Misissuisoq Jane Robichaud oqarpoq: „Tipimut malussarissuseq apeqqutaalluni tipip viinni kimittussuseqalersittarpaa imaluunniit hestip uliatut kiagussunnitsutut tipeqalersittarlugu.“

Toqu suusupagineqaraangat

„Toqu suusupagineqaqqunagu sapiitsorsualerinersuarmik filmitigut TV-kkullu siuarsarneqartumik akiuisussat tassaasariaqaraluarput angajoqqaat ilinniartitsisullu,“ atuagassiaq Jornal do Brasil taama isumaqarpoq. Rio de Janeiromi misissuinerup ersersippaa inatsisinik unioqqutitsinerit tamarmik 10 procentii meeqqanit 13-it inorlugit ukiulinnit piliarineqartartut. „Pineqartut tassaapput meeqqat aallaasisartut, saassussisut, atuaqatiminnik aqqunartiterisut toqutsisulluunniit meeqqanillu imminnit nukarlernik kinguaassiuutitigut atornerluisut,“ allaaserisami oqaluttuarineqarpoq. Tarnip nakorsaa Alfredo Castro Neto oqarpoq: „Ullumikkorpiaq kulturiusoq, unamminissamik kajumissaarisoq piumasallu piumallugit inuarnerup ajunngitsuuneranik filmit atorlugit takutitsisoq, meeqqat paasinnittaatsimikkut paatsiveerunnerulernerannut pisooqataalluinnarpoq.“ Perorsaasup Josefa Pechip sakkunut pinngussanut taarsiullugit pinngussat ilinniutaasinnaasut siunnersuutigai, oqarlunilu pingaartorujussuusoq meeqqat paasitissallugit „sapiitsorsuarmik toqoraarsuataartumik takorluugaq sianiitsuliaallunilu piviusorsiunngitsuusoq, sakkullu tassaanngitsut nuimassutsimut pissaanermullu ilisarnaatit, tassaallutilli toqoraanermi atorneqartartut“.

Tillinniarneq oqaluffeqarfimmit pilluaqqusaasoq?

„Brasiliami ilagiit katuullit siuttui piitsut kaattullu sinnerlugit oqaaseqarsimapput, uumaannarumallutik nerisassanik tillissimasut illersorlugit,“ ENI Bulletin-imi allassimavoq. Brasiliap avannaata kangiani panernersuaqarfiusumi inuit pisiniarfissuarni tillinniarsimasut oqaluffeqarfiup akuersaarsimavai. Belo Horizontemi biskoppiunerusoq, kardinali Serafim Fernandes de Araujo, ima nalunaarsimavoq: „Inuit nerisassanik sumiluunniit nassaaminnik perlernaveerusertut oqaluffeqarfiup assuarinngilai.“ Aamma kardinali Paulo Evaristo Arns ima oqarsimanerarneqarpoq: „Oqaasissaqaqataanissamik pingaartitsineq nutaaq akiussavarput, immikkut pisinnaatitaasunik ikittuinnarnik pisuunngortitsimmat, piitsullu piitsunngoraluttuinnarmata.“ Nangippoq: „Illoqarfinni nunaannarnilu inuit itertariaqalerput.“