Aarluarsuk takuneqakulanngitsoq

ITERITSI!-P AUSTRALIAMI ILANNGUTASSIORTUANIT

NUNANI kiattuni imaq kissalaartoq ikkattoq, tarajuusoq tarajuunngitsorluunniit, isortoq isortuunngitsorluunniit, nuannaraa. Indiap eqqaani Bengalip Imartaanit Manerassuup kangiata kujataani qeqertat qaangerlugit Australiap avannaa tikillugu uumasuuvoq.

Taamaattoq inuit ikittuinnaat aarluarsuit Irrawaddymik taaneqartut tusarsimavaat takusimallugilluunniit — allaat Australiamiut ikittuinnaat takusimavaat, naak Australiap avannamut sineriaa tamakkerlugu uumasut taamaattut amerlanerpaat nassaassaagaluartut. Tamanna tupinnarpa? Aap aamma naamik.

1800-kkunni uumasunik ilisimatuup John Andersonip aarluarsuppaaluit qasertut tungujuartut ammallorissumik niaqullit siggoqanngitsut malinnaavigisimavai Myanmarimi (taamani Burma) Irrawaddyp kuussuani. Aarluarsuit Irrawaddymik taagusersimavai.

Sooq qaqutigut takuneqartartut

Irrawaddyt sinerissani, kuunni kuuillu akuini kissalaartuni uumalluartarput. Immami marullulimmi, mangrovinik orpilimmi, orpippassualimmi, ippernarpassualimmi ilaannikkullu kuukkooriarsualimmi angerlarsimaffeqartarput — inuit nuannarinngisaannik avatangiiseqarlutik.

Sumiiffinni taamaattuni imeq isortuugajuppoq, taamaattumik aarluarsuk aatsaat anersaarniarluni puigaangami takuneqarsinnaasarpoq. Taamaalioraangamili puilaaginnartarpoq. Tunuata ilamininngua nuisarpoq, naparutaalu aarluarsunnut allanut naleqqiullugu mikisuuvoq.

Sumiiffinnili aalajangersimasuni Irrawaddyt qaqutiguunngitsumik takuneqartarput. Myanmarimi Irrawaddyp kuussuani Asiamilu kuussuarni allani Irrawaddyt uumavigisartagaanni aalisartut umiartortullu takusarpaat aarluarsuit immamit ungasissumiillutik piniartut pinnguartullu, qanerminnit imermik tissalutsitsillutik naatsivinni tissaluttuliatut.

Irrawaddyt Australiap kitaani, kangiani avannaanilu sinerissap imartaani nassaassaapput. Amerlanertigut ataatsimoortukkuutaarlutik uumasut arfinillit inorlugit, ilaannikkulli 15-t tikillugit, takuneqarsinnaasarput. Asiami aarluarsuit assiginagit Australiamiittut tissalutsitsisut takuneqarsimanngillat.

Aarluarsuua?

Irrawaddyt sinerissap eqqaaniittartut arriitsumik ingerlasarput, aarluarsunnut imaannarmi uumasunut uummaarissunut naleqqiullugit. Taamaakkaluartoq misissornissaat ilisimatuut ajornakusoortippaat. Pingaartumik taamaappoq najugaat najoruminaammata. Kisianni Indonesiami Djakartami Jaya Ancol Oceanariumimi (imarmiunut uumasuusivimmi) Irrawaddyt misissorneqarsimapput.

Irrawaddyt pillugit paasisimasakinneq pissutigalugu biologit allaat qanittoq tikillugu paaserpiarsimanngilaat arfernut sorlernut ilaqutaanersut. Ersarippoq aarluarsunnut allanut ilaqutaasut. Qalipaataat eqqarsaatiginagu (qasertoq tungujuartoq qaamasoq taartorluunniit), ilusaatigut qilalukkatut qaqortatut mikisutut isikkoqarput. Qilalukkatut eqaatsumik qungaseqarput. Taava suuppat — ’qilalukkat’ ækvatorimi uumasut imaluunniit arluarsuiit?

Timikkut kingornuttakkatigullu pissusii assigiinngitsorpassuit misissoqqissaarneqarsinnaapput paasiniarlugu uumasunut sorlernut qaninnerunersut. Taamaalioraanni paasinarsissaaq aarluarsuttut ilisarnaateqarnerusut.

Irrawaddy pillugu paasisimasakinnerput

Piaqqinermi piaqqat 1 meterip missaani takisussuseqartarput 12 kg missaanni oqimaassuseqartarlutik. Angutivissat 2,75 meterinik takisussuseqalersinnaapput arnavissallu minnerulaarlutik. 28-nik ukioqalersinnaapput.

Irrawaddyt toqungasut naavisa misissorneqarsimanerannit paasinarsivoq amikut, raajat aalisakkallu — pingaartumik immap naqqani uumasut — nerisaraat. Ilisimatuut ilaasa eqqarsaatigisimavaat Asiami aarluarsuit eqqumiitsumik qanerminnit tissalutsitsisarnerat immami isortumi aalisagarsiornermut ikiuutaanersoq.

Aarluarsuit allat assigalugit Irrawaddyt ersarissunik nipiliortarput. Peter Arnold Museum of Tropical Queensland-imeersoq Iteritsi!-mut oqaluttuarpoq „Imarmiunut uumasuusivimmi Jaya Ancol Oceanariumimi misissuinerit naapertorlugit Irrawaddyt aarluarsuit allat iliortarnerattut nipit tamakku atortarunaraat piniagassat naniniarlugit“.

Siunissaqarpat?

Ilisimatuut naluippaat silarsuaq tamakkerlugu Irrawaddyt qassiunersut. Isumakuluutigineqartarporli nungutitaaqqajaanerat. Asiap kangiata kujataani sumiiffiit ilaanni ikiliartuinnarput, allanilu nassaassaajunnaarsimallutik.

Orpippassuarnik killuinerit tamatumunngalu atatillugu kuussuarnik mingutitsineq pissutaagajuppoq. Australiami Irrawaddyt uumavigisaasa amerlanersaat inunnit najugaqarfigineqanngillat. Kisianni sinerissami sumiiffinni ornikkumaneqarnerusuni illoqarfiliorneq takornariartarnerlu sunniuteqalersimapput. Irrawaddyt ilaat qassutinut napitillutik ipisarput, ilaat qassutinut inuit nalunnguartut eqalussuarnut illersuutissaannut napitittarlutik. Irrawaddyt nerisassaannik aalisapilunneq aamma amerlassusiannut sunniuteqartarpoq.

Aarleqqutigisinnaasarli annerpaaq tassaavoq kuussuarni kuuillu akuini mingutitsineq alliartuinnartoq. Navianarnerpaat ilaat tassaapput atortussiat, soorlu PCB, avatangiisini nunguinneq ajortut. PCB elektronikkimut, qalipaatinut, uulianut, qisunnut saviminernullu illersuutissanut atortussanullu allanut atorneqartarsimavoq.

Akerlianik, Australiami Pinngortitamik Illersuiniaqatigiit allakkiaminni The Action Plan for Australian Cetaceans-imi (Australiami arferit pillugit iliuusereqqussaq) isumalluarnartumik nalunaarput: „[Aarluarsuit Irrawaddyt] Queenslandimi uumavigisaasa amerlanersaat Great Barrier Reef Marine Park-imit nakkutigineqarput; taamaattumik Queenslandimi [Irrawaddyt] illersorneqarnissaannut periarfissaqarluarpoq.“

Illersorneqarnerunissaq anguniarlugu peqatigiiffiup siunnersuutigaa arferit humbackit, Manerassuup kujataata arfivii, aarluarsuit puiaasatut siggullit Irrawaddyllu pillugit paasisitsiniaasoqassasoq, inuuniarnerat pitsaanerulersinniarlugu. Tamanna aarluarsuit Irrawaddyt iluaqutigissavaat — uagullu iluaqutigissavarput. (gE 8/4 98)

[Qupp. 25-mi suminngaanneernera]

Assilissat: Dr. Tony Preen